Yqpaldastyq – yntymaq yrysy

Eýrazııalyq ıntegrasııa Úshinshi jahandyq ındýstrııalyq revolıýsııa qarsańynda bizge jalpy strategııalyq basymdyq beredi.

N.Á.NAZARBAEV,

Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti.

BEK elderine eksport artýda

2013 jyldyń qorytyndysy boıynsha Qazaqstannyń Keden odaǵy elderimen syrtqy taýar aınalymy 24,3 mıllıard dollardy qurady, bul 2010 jylǵy kórsetkishten 29 paıyz artyq. 2014 jyldyń basynda Údemeli ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý memlekettik baǵdarlamasynyń ındýs­trııalandyrý kartasyna 927 joba engizildi, onyń ishinde 2010-2013 jyldar aralyǵynda 651 joba iske qosyldy. Osy jobalardyń ishinde 547 joba tikeleı taýar óndirýge baǵyttalsa, qalǵan 104 joba ınfraqurylymdyq, energetıkalyq jáne munaı salasynyń jobalary bolyp tabylady. Jalpy alǵanda ındýstrııalandyrý kartasyna kiretin paıdalanýǵa berilgen jobalardyń 84 paıyzy taýar óndirýge, 16 paıyzy ınfraqurylymdyq energetıkalyq jáne munaı salasyna baǵyttalǵan. Jobalardyń basym kópshiligi ishki rynokty qamtamasyz etip, tolyq qýatynda jumys isteı bastaǵannan keıin ǵana syrtqy rynoktarǵa shyǵady. Búgingi tańda iske qosylǵan jobalardyń 12 paıyzy taýar eksporttaýmen aınalysady. Indýstrııalandyrý kartasyna engizilgen jobalardyń iske qosylýyna baılanysty daıyn ónimder eksporttaý kóleminiń ósimi 860,8 mıllıon dollardy qurady nemese ındýstrııalandyrý kartasy boıynsha iske qosylǵan jobalardyń úlesi 7,8 paıyz boldy. Qazaqstan taýarlary eksporttalatyn negizgi elder О́zbekstan, Reseı, Aýǵanstan, Tájikstan, Túrikmenstan, Qytaı, Ýkraına, Áze­r­baıjan, Mońǵolııa, Polsha jáne basqa memleketter bolyp tabylady. Mashına jasaý ónimderi (jylý bólý kolonkalary, ártúrli maqsattaǵy qon­dyrǵylar, armatýralar, transfor­mator­lar, akkýmýlıatorlar, kabel ónim­deri, elektrovozdar, júk avto­mobıl­deri jáne avtobýstar, medı­sınalyq tehnıkalar men quraldar) negizinen Reseı, Qyrǵyzstan, Túrikmenstan, О́zbekstan, BAÁ, Ázer­baıjan jáne basqa elderdiń rynogyna eksporttalady. Hımııa ónerkásibiniń ónimderi (ammıak, geksametafosfat natrııi, sılıkattar, dári-dármek ónimderi, tyńaıtqyshtar, boıaýlar jáne laktar, jaǵarmaılar, plastmassa qubyrlar, plastmassadan jasalǵan buıymdar jáne polımerler, polıetılen oraǵyshtar) negizinen Reseı, Qyrǵyzstan, Ýkraına, О́zbekstan, Polsha, Túrikmenstan, Tájikstan, Ázerbaıjan, Chehııa jáne basqa elderdiń rynoktaryna eksporttalady. О́simdik tektes jáne mal ónimderi (et, sút ónimderi, un, tamyrlar, ósimdik maıy, mal maıy, kondıter buıymdary, makoron buıymdary, sýsyndar) negizinen О́zbekstan, Aýǵanstan, Tájikstan, Qyrǵyzstan, Reseı, Túrikmenstan, Moń­ǵolııa, Grýzııa, Ázerbaıjan jáne basqa elderdiń rynoktaryna eksport­talady. Elimizdiń kóptegen kásiporyndary Reseı jáne Belarýs memleketteriniń salalyq kásiporyndarymen ózara tıimdi jáne tyǵyz baılanysta jumys isteıdi. Bul rette taý-ken metallýrgııa ónerkásibi salasynda «Aqtóbe mys kompanııasy» JShS, «Evraz Kaspıan Stal» JShS, «Santehprom» JShS, «Kazmetiz» JShS, jeńil ónerkásip salasynda «Semeı teri-ton kombınaty» JShS, «KazSPO-N» JShS, mashına jasaý salasyndaǵy mynandaı birlesken kásiporyndardy – «Azııa AVTO Kazahstan» AQ, «SamAZ» JShS, «Agromashholdıng» AQ, qurylys ındýstrııasy jáne aǵash óńdeý ónerkásip salasynda, «Ekoton Batys» JShS, «Petropavl qurylys materıaldary zaýyty» JShS, «Petropavl qubyr zaýyty» JShS, «Hımııa ónerkásibi salasynda», «Evrohım-Ýdobrenııa» jáne basqa kásiporyndardy atap aıtýǵa bolady. Jylqybaı JAǴYPARULY, «Egemen Qazaqstan».

«Jasyl dáliz» – sátti joba

2013 jylǵy 23 jeltoqsannan bastap Qazaqstan-Qytaı shekarasyndaǵy «Baqty» (Qazaqstan Respýblıkasy Shyǵys Qazaqstan oblysy) jáne «Pokıtý» (Qytaı Halyq Respýblıkasy ShUAR) ótkizý pýnktterinde «Jasyl dáliz» jobasy iske qosyldy. Jobanyń maqsaty – Qytaı Halyq Respýblıkasynan Qazaqstanǵa keletin jemis-jıdek ónimderiniń tez ótýin jáne kedendik resimdeýin qamtamasyz etý. Bul joba 2012 jylǵy qyrkúıekte eki eldiń premer-mınıstrleriniń ýaǵdalastyǵymen iske qosyldy. Jobany iske asyrý erekshelikterin 2013 jylǵy jeltoqsannyń basynda Pekın qalasynda Qazaqstan delegasııasynyń resmı sapary sheńberinde Qazaqstan men QHR keden qyzmetiniń basshylary talqylady jáne kelisti. «Jasyl dáliz» jobasy iske qosylǵan sátten bastap Qazaqstanǵa jalpy salmaǵy 13,9 myń tonna, 15,2 mln. AQSh dollar somasynda kókónis jáne jemis-jıdek ákelindi. QHR-dan «Baqty» ótkizý pýnkti arqyly ótkiziletin ónimderdiń 29,2%-yn qyzanaq, 21,1%-yn alma, 19,5%-yn qııar, 9,1%-yn burysh, 3,8%-yn oramjapyraq, 2,4%-yn apelsın, 1,9%-yn baklajan, 1,5%-yn mandarın quraıdy. Keden organdary ótkizý pýnktterinde kedendik resimdeý ýaqytyn qysqartý boıynsha barlyq qajetti sharalardy qabyldaýda. «Baqty» keden beketinde jaǵdaı jasaý úshin qaıta qurý júrgizilip, ónimdi ótkizý úshin kedendik baqylaýdyń avtomattandyrylǵan jańa júıelerimen (TJBAJ, ITQ) jabdyqtalyp, budan basqa bólek jolaq bólindi, aýylsharýashylyq óniminiń toqtaýsyz ótýin qamtamasyz etýine jaýapty, quzyrly vedomstvolardyń qyzmetkerleri anyqtaldy, bul shekarada kezekti boldyrmaýǵa jáne syrtqy ekonomıkalyq qyzmetke qatysýshylarǵa qolaıly jaǵdaı jasaýǵa yqpal etedi. Sondaı-aq, ótkizý pýnktinde júrgiziletin kedendik tekserý sany «Jasyl dáliz» jobasyna deıin 661 jáne júzege asyrylǵannan keıin 29 tekserip qaraýǵa qysqarǵan. «Baqty» ótkizý pýnktinde «Jasyl dáliz» jobasyn kirgizgenge deıin kólik quraldary ótkizý pýnktin orta eseppen 270 mınýtta ótetin. Qazirgi ýaqytta «Baqty» ótkizý pýnktinde kedendik tazartýdyń jáne kólik quraldaryn ótkizýdiń ortasha ýaqyty 51,6 mınýtty quraıdy. Bul kórsetkish Qazaqstan Respýblıkasy Qarjy mınıstrliginiń 2011-2015 jyldarǵa arnalǵan strategııalyq josparyna sáıkes keledi, onda ótkizý pýnktterinde 2014 jylǵa kedendik operasııalardy júrgizýge 75 mınýt jumsalady dep belgilengen. Sonymen birge, Qazaqstan Respýblıkasy Keden organy jemis-jıdek ónimderiniń baqylaýsyz ótkizý nıeti joq. Buǵan zańnamada qarastyrylǵan kedendik resimdeý jáne baqylaý rásimderi qoldanylady. «Egemen-aqparat».

Igiligi kóp is

Oblys ortalyǵyndaǵy Shymkent kongress holynda oblys ákiminiń birinshi orynbasary Berik Ospanovtyń tóraǵalyǵymen «Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq –ekonomıkalyq yntymaqtastyqtyń jańa perspektıvalary» taqyrybynda dóńgelek ústel ótti. Oǵan «Nur Otan» partııasy oblystyq fılıaly tóraǵasynyń birinshi orynbasary Almasbek Mamytbekov, OQO Kásipkerler palatasynyń dırektory Jeńis Dýlatov, oblystyq ardagerler keńesiniń tóraǵasy Jeńisbek Máýlenqulov jáne basqarma basshylary men bir top kásipkerler, sondaı-aq, óńirimizdiń zııaly qaýym ókilderi qatysty. Jıynnyń ashylýynda alǵashqy sózdi alǵan oblys ákiminiń birinshi orynbasary B.Ospanov Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqtyń el úshin mańyzdylyǵy jóninde toqtalyp ótti. – Búgingi basqosýdyń negizgi maqsaty – Elbasy bastamasymen qurylǵaly jatqan Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqtyń tıimdiligin tilge tıek etip, ıntegrasııalyq úderistiń damýyna qoldaý bildirý, – dedi óńir basshysynyń birinshi orynbasary. – О́zderińizge belgili, 2010 jyldan beri Keden odaǵy aıasynda Reseı, Belorýssııa elderimen erkin saýda-sattyq jasap kelemiz. Osyǵan baılanysty Qazaqstanda kóp­te­gen ekonomıkalyq jaǵymdy jańa­lyqtar oryn aldy. Keden odaǵy ózara yqpaldastyqtyń birinshi baǵyty bolsa, kelesi kezeń ekonomıkalyq odaq qurý máselesine kelip tireledi. Reseı, Belorýssııamen kedendik kedergilerdi alyp tastaýdyń arqasynda ekonomıkamyz birshama ósti. Aıtalyq, sońǵy eki jyl ishinde óńirimizde taýar eksportynyń damýy 2,7 ese artty. О́tken jyldyń qorytyndysy boıynsha, Keden odaǵy elderine jalpy kólemi 311 mıllıon AQSh dollaryn quraıtyn taýar jóneltken ekenbiz. Bul Ońtústik Qazaqstan úshin óte úlken kórsetkish sanalady. Eksportqa shyǵarylǵan taýar­lardyń ishinde negizgi úlesti aýyl­sharýashylyq ónimderi quraıdy. Al ekonomıkalyq odaq jóninde aıtar bol­saq, buryn bizdiń naryǵymyz 17-aq mıl­lıon adammen shekteletin. Inte­gra­sııanyń ekinshi satysy – odaqqa biri­gip, erkin saýdalasýdyń múmkindigin art­tyrǵannan keıin bizge 170 mıllıon halyqtyń naryǵy ashylatyn bolady. Sondyqtan bizdiń kásipkerler osy múmkindikti sátti paıdalanýy kerek. Jáne báse­kelestigi joǵary ortada sapaly ári zaman talabyna saı taýarlar shyǵaryp, erkin naryqta jumys jasaı bilýleri tıis. 2013 jyldyń qorytyndysyna sáıkes, Keden odaǵy elderimen aradaǵy syrtqy taýar aınalymy respýblıkada 24,3 mıllıard AQSh dollaryna jetip jyǵyldy. 2010 jyly bul kórsetkish 18,8 mıllıard dollarǵa teń edi. Iаǵnı tórt jylda eksporttan túsken tabys 29 paıyzǵa joǵarylaǵan. Oblysqa keler bolsaq, byltyr Reseı men Belorýssııaǵa, joǵaryda aıtyp ótkenimizdeı, jalpy somasy 311 mıllıon AQSh dollaryna teń taýar eksporttappyz. 2011 jyly bul kórsetkish óz valıýtamyzben eseptegende bar-joǵy 117 mıllıard teńgeni quraǵan bolatyn. Búgingi tańda ındýstrııalandyrý kartasy aıasynda 705,2 mıllıard teńgeni quraıtyn 170 joba iske asyrylýda. Buǵan qosymsha taǵy 52 jobany qolǵa alý josparlanýda. Bul jobalardyń jalpy quny 416 mıllıard teńgege baǵalanyp otyr. Osynyń barlyǵy da naryqtyń keńeıip, suranystyń artýynyń arqasynda múmkin bolýda. Sondaı-aq, shetel ınvestorlarynyń qatysýymen 29 ınnovasııalyq joba júzege asyrylýda. Olardyń quny 1,9 mıllıard AQSh dollaryna teń. Dóńgelek ústel barysynda ekonomıka jáne bıýdjettik josparlaý basqarmasynyń basshysy Arman Abdýllaev, «Shymkent» ÁKK UQ» AQ basqarma tóraǵasy Talǵat Alpysbaev, OQO kedendik baqylaý departamentiniń basshysy Jasulan Ahmetov jáne oblystyq ardagerler keńesiniń tóraǵasy Jeńisbek Máýlenqulov baıandama jasady. Olar Elbasy bastamasymen kelesi jyldyń 1 qańtarynan bastap zańdy kúshine enetin Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqtyń el ekonomıkasy úshin keń múmkindikter ashatynyn jáne ıntegrasııa ataýlynyń elge qandaı paıda ákeletinin búgingi Keden odaǵynyń ózinen-aq aıqyn kórýge bolatynyn tilge tıek etti. Máse­len, ótken jyly jalpy óńirlik ónim kólemi oblysymyzda 2,1 trıllıon teńgege jetti. Indýstrııalandyrý kartasy aıasynda 28,1 mıllıard teńgeniń ónimi óndirildi. «Bıznestiń jol kartasy-2020» baǵdarlamasy boıynsha jalpy quny 198 mıllıard teńge turatyn 524 joba maquldandy. Ekonomıka túzelip kele jatqandyqtan oblysta qurylys materıaldaryn shyǵaratyn kásiporyndar sany da jyldan-jylǵa artyp keledi. Ústimizdegi jyldyń qańtar-aqpan aılarynda Ońtústiktiń syrtqy saýda aınalymy 523,1 mıllıon AQSh dollaryn qurady. Baıandamashylar Kedendik odaǵy elderi arasyndaǵy taýar aınalymy jyl saıyn 15 paıyzǵa artyp otyrǵanyn atap ótti. – Bizdiń kásiporyn 2010 jyly iske qosyldy. Sodan beri qarqyndy jumys istep keledi. Keden odaǵynyń arqasynda biz ónimimizdi Reseıge shyǵarýǵa múmkindik aldyq. Onda bizdiń kásiporyn óndirgen shıkizatty tutynatyn zaýyttar kóp. Kedendik jeńildikter men arnaıy ekonomıkalyq aımaqta qarastyrylǵan qolaıly jaǵdaılardyń arqasynda kórshiles О́zbekstan jáne Qytaıdyń taýarlaryna básekelestik týdyra alatyn ónim shyǵarýǵa qol jetkizdik. 2010 jyly Reseıge 1200 tonna maqta sellıýlozasyn jóneltsek, bıyl bul kórsetkish 3 esege artty, – deıdi «Hlopkoprom Sellıýloza» JShS bas dırektory Qaınar Abasov. Ánýar JUMAShBAEV.

Integrasııa jáne ınvestısııalyq ahýal

Keden odaǵy men BEK-ti qurý­daǵy mańyzdy maqsattardyń biri elimizdiń ınvestısııalyq tar­tymdylyǵyn kóterý jáne ónimdi ótkizý rynoktarynyń keńeıýi arqyly óńdeý óndirisin damytý bolyp tabylady. Oǵan Qazaqstannyń óńdeý ónerkásibine tartylǵan tikeleı sheteldik ınvestısııalar kóleminiń artýy dálel. KO qurylǵannan bastap elimizdiń óńdeý ónerkásibine tartylǵan TShI kólemi 88 paıyzǵa ósken, dálirek aıtsaq, 2012 jyly 3,4 mlrd. AQSh dollaryn quraǵan. 2009-2012 jyldar arasynda TShI-dyń jalpy kólemi 34 paıyzǵa ós­ken, naqtylasaq 21,4 mlrd. AQSh do­l­­larynan 28,3 mlrd. AQSh dollaryna jet­ken. 2013 jyly elimizge kelgen tikeleı ınvestısııalardyń jalpy aǵyny 24,1 mlrd. AQSh dollaryn kórsetken. О́ńdeý ónerkásibine tartylǵan ınvestısııalardyń ósýi KO men BEK-ke múshe-memlekettermen taýar aınalymyna da tıimdi áser etti. Osylaısha 2009 jyl men 2013 jyl arasynda áriptes memlekettermen taýar aınalymy 88,3 paıyzǵa deıin ósip, 24,2 mlrd. AQSh dollaryn qurady. KO elderine Qazaqstan eksporty kóleminiń ósýi de baıqalady.  О́ńdelgen taýarlardyń úlesi jalpy eksport kóleminde 44,9 paıyzdan 54,6 paıyzǵa ósken, al 2013 jyly 3,2 mlrd. AQSh dollaryn kórsetken. О́ńdelgen daıyn taýarlardyń eksportyna qubyr, tútikter men profılder, júk avtokóligi, moıyntirek, qubyr jelisine armatýra, fosfınat, akkýmýlıator, jez sym, kondıterlik ónimder men shokoladtar, maqta talshyǵy, un jáne basqalar kiredi. Kólik quraldary men qara metall, plastmassa, rezeńke, qaǵaz jáne turmystyq tehnıka men basqa daıyn ónimder eksportynda da jaǵymdy ózgerister baıqalady. Qazaqstannyń KO elderine alǵash ret elimizde óndirilgen júk kólikteriniń eks­porty 14,8 mln. AQSh dollaryn quraǵan. Elimizde 10 arnaıy ekonomıkalyq aımaq qurylyp, jumys isteýde. El ekonomıkasyna ınvestısııa tartý quralynyń biri retinde bul arnaıy ekonomıkalyq aımaqtardyń damýy erekshe nazarda. Osy erekshelikti eskere otyryp, qazaqstandyq tarap KO sheńberinde 2010 jyly  AEA boıynsha kelisimderge qol qoıý barysynda 2017 jylǵa deıin arnaıy ekonomıkalyq aımaqtar sheńberinde jumys jasaıtyn kásiporyndarǵa qarastyrylǵan jeńildikter múmkin­digin saqtap qaldy. 2014 jyldyń 17 naýryzyndaǵy Premer-Mınıstrdiń qaýlysy boıynsha ınvestorlar úshin ınves­tısııalyq ahýaldy jaqsartý jáne jańa yntalandyrý quraldaryn jasaqtaý maqsatynda jumys toby quryldy. Investısııa tartýǵa baılanysty keshendi jospar jasaýǵa usynystar ázirleıtin ju­mys toby basym baǵyttar boıyn­sha zańnamalarǵa ózgerister men qosymshalar engizýdi usynyp otyr. Alǵashqy sharalar esebinde «Investısııalar týraly» Zańǵa ózgerister engizý, ınvestorlarmen ınvestısııalyq kelisimsharttar jasaý tetikterin qaıta qaraý usynylýda. Onyń ishinde, memlekettik qoldaýǵa qosymsha sharalar engizý boıynsha korporatıvtik kiris salyǵyn tóleýden 10 jylǵa deıin bosatý jáne basqa da sharalar qarastyrylǵan. Sonymen qatar, salyq, ekologııalyq, kóshi-qon, tarıf salalary boıynsha jasalatyn ınvestısııalyq  kelisim­sharttarda «turaqty» uǵymyn engizý usynylýda. «Bir tereze» uǵymyn  engizip, ruqsatnama qujattary men aqparat berý ókilettikterin IJTM ınvestısııa boıynsha komıtetine berý, sheteldik kompanııalardyń qurylymdyq bólimderi bas­shy­laryna ınvestorlyq vıza berý, 90 táýlikke deıin neǵurlym jaqsy damyǵan elder azamattaryna bir­jaq­ty tártipte vızasyz rejimge qol jetkizý sekildi usynystar da talqylanbaq. Úkimet tara­py­nan qabyldanǵan osy sharalar men faktorlar elimizdiń ınves­tısııalyq tartymdylyǵyn art­tyrýǵa septigin tıgizip otyr. 2013 jyly Búkilálemdik banktiń «Doing Business» bıznesti júrgizý jaı­lylyǵy jónindegi ındeksinde Qazaqstan 185 el ishi­nen 50-orynǵa shyqty, al «Investordy qorǵaý» kórsetkishinde 10-shy, «salyq salý» boıynsha 17-orynda tur. Sondaı-aq, atalmysh bank elimizdi ınvestısııany salý barysynda eń tartymdy 20 el qataryna kirgizgen. Venera TÚGELBAI, «Egemen Qazaqstan».

Eki elge de enshiles

Birlesken kásiporyndar Eýrazııalyq ekonomıkalyq keńistik qalyptastyrýdyń basty nyshandarynyń biri. Elderge ortaq mundaı qurylymdar ásirese shekaralas aımaqtarda tıimdi nátıjeler bere alatyny búgingi kúnge deıingi biryńǵaı ekonomıkalyq baılanystar mysalynda da aıqyn kórindi. Buǵan Reseıdiń bes birdeı oblysymen shektesetin respýblıkamyzdyń batystaǵy qaqpasy Aqjaıyq aımaǵynan da jarqyn jetistikter men mereıli mysaldar keltirýge bolady. Batys Qazaqstan oblystyq kásipkerlik jáne ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý basqarmasynan alynǵan derekter munda Qazaqstan men Reseıdiń on úsh birlesken kásiporny qurylǵanyn kórsetedi. Taldaýlar men saraptaýlar bulardyń birqatary belgili bir ýaqyt aralyǵynda qyzmetin toqtatsa, kerisinshe, deni ýaqyt pen ótpeli de kúrdeli kezeńder synyna tótep berip uzaq jyldardan beri kórshiles elderdiń múddesi úshin júıeli de turaqty jumys jasap kele jatqanyn aıǵaqtaıdy. Solardyń biregeıi men baıyrǵysy Oral qalasyndaǵy «KamAZ» avtokólik ortalyǵy. Atalǵan kásiporyn Reseıdiń «KamAZ» AAQ-tyń respýblıkanyń batys óńirindegi birden-bir resmı dılleri. Oramdy ortalyq «KamAZ» avtokóligi men onyń arnaıy tehnıkalaryn ári qosalqy bólshekterin satý­men aınalysady. Sonymen birge, Reseı men Qazaqstan arasyndaǵy birlesken kásiporyn «KamAZ» kólikterine tehnıkalyq qyzmet kórsetý jáne jóndeý isin qosa atqarady. Aıtalyq Reseıdiń Naberejnye Chelny qalasy aýmaǵynda ornalasqan «KamAZ» AAQ-ta jylyna orta eseppen 150 myń júk avtokóligi shyǵarylsa, sonyń belgili bir bóligin Batys Qazaqstan oblysyndaǵy zańdy jáne jeke tulǵalar alady. Onyń qurastyrý sapasyna syn aıtý qıyn-aq. Jyl ótken saıyn birlesken kásiporyn ónimderine suranystyń artyp kele jatqany da onyń mártebesin bıiktete túsedi. Ásirese, Atyraý, Aqtóbe, Batys Qazaqstan jáne Mańǵystaý oblys­taryndaǵy agroqurylymdardyń atalǵan júk kólikterine degen suranystary men yqy­lastary erekshe deýge bolady. Ne nárseniń de baǵamy men qadir-qa­sıetine tıisti salystyrýlar arqyly kóz jetkizýge bolatyny belgili. Eger osyn­daı qısynǵa saısaq buryn atalǵan aımaqtardaǵy sharýashylyqtar ózderine keletin tehnıkanyń on paıyzyna jeter-jetpes kólemin alsa, qazir bul kórsetkish jıyrma bes paıyz deńgeıinde. «KamAZ» birlesken kásipornynyń Oral qalasyndaǵy ózge óndiristik qury­lymdarǵa da tıgizip otyrǵan kómegi kóp. Mysaly, mundaǵy «OralAgroremMash» AQ olardan órt sóndirý jáne kommý­naldyq qyzmetke qajetti tehnıkalardy qurastyrýǵa kerekti qural – shassıdi alyp óz óndiristerin órkendetýde. – «KamAZ» markaly aryndy da alymdy tehnıkalarǵa degen suranystyń joǵa­ry­laýyn Qazaqstannyń ekonomıka­lyq áleýetiniń artýymen baılanystyra alamyz. Sondaı-aq, mundaı jaǵymdy jaıt, shaǵyn jáne orta bıznes pen aýyl sharýa­shylyǵyn qoldaý baǵytynda qolǵa alynǵan baıypty baǵdarlamalardyń jemisi ekeni anyq. Mundaı oń faktordy eki eldiń arasyndaǵy basshylarymyz ben áriptesterimiz de joǵary baǵalap otyr. Bul halyqaralyq ıntegrasııanyń basty baǵyty – ózara tıimdi ekonomıkalyq baılanystyń kemel kórinisi bola alady, – dedi gazet til­shi­si­ne eki elge ortaq qyzmettiń jaı-kúıi jó­nin­de «KamAZ» Oral avtokólik orta­ly­ǵy JShS-nyń bas ınjeneri Vıktor Kýznesov. Biz birlesken kásipornynda bolyp mundaǵy ınjener-tehnık qyzmet­ker­lermen oı-pikir almasý sátinde olar ózara tıimdi ekonomıkalyq baılanystardyń jyl ótken saıyn jaqsaryp, tereńdeı túskenin jetkizdi. Sonymen birge, olar Keden odaǵynyń qyzmeti bastalǵan kezde kóptegen kedendik kedergiler alynyp tastalǵanyn aıtyp berdi. Eń bastysy, Birtutas ekonomıkalyq keńistik birlesken kásiporyndardyń damýyna oń yqpalyn tıgizip keledi. Osy sheńberde memlekettik baǵdarlamaǵa qatysyp ortaq isimizdiń kókjıegin keńeıtý úshin jeńildetilgen nesıeler men ózge de kómekter alýǵa múmkindikterimiz mol deıdi olar. Árıne, ómir de, óndiris te bir orynda turmaıdy. Búgingi ıntegrasııalyq baılanystar úrdisi qoıatyn talaptar aýqymy keń. Soǵan sáıkes «KamAZ» Oral avtokólik ortalyǵy da qyzmet kórsetý sapasyn odan ári jaqsartýdy ári onyń aýqymyn kóterýdi maqsat tutady. Buǵan kásiporynnyń qazirgi aýmaǵy tarlyq etip júrgeni de jasyryn emes. Bul rette ujym janashyrlary jergilikti atqarýshy bıliktiń qoldaýy men kómegine de úmit artady. Olardyń birlesken kásiporyndar men memlekettik organdar arasyndaǵy iskerlik baılanystar eki eldiń ekonomıkalyq yntymaqtastyǵyn odan ári kóterýge septigin tıgizetinine senimderi mol. Temir Qusaıyn, «Egemen Qazaqstan». Batys Qazaqstan oblysy. Sýrette: «KamAZ» birlesken kásipornyndaǵy kólikter.

Ilgerileýde irkilis bolmaıdy

Álemdik ekonomıkanyń damýy ıntegrasııalyq baılanystarǵa táýeldi ekenin ómirdiń ózi kórsetip otyr. Qaı eldiń de derbes ilgerileýi qıyn. El ekonomıkasynyń tinin bekitý tek osyndaı ózara tıimdi áriptestik arqyly keledi. Sondyqtan Elbasy N.Nazarbaevtyń Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq qurý jónindegi bastamasynan kúter úmitimiz zor. Muny qazirgi ýaqyt talaby deý oryndy bolmaq. О́ńirde jer asty qazba baılyqtary mol. Ásirese, oblys aýmaǵy qara altynǵa baı. Eger osyndaı baılanystar bolmasa, onyń ıgiligin qazirgideı deńgeıde kórý qıynǵa túser edi. Oblystyń munaı-gaz salasy tarıhynda 1997 jyldan bastap jańa damý kezeńi bastalǵany da kúni keshe sııaqty bolatyn. Sol jyly munaıly óńirge iri halyqaralyq ınvestor Qytaı Ulttyq munaı-gaz korporasııasy keldi. Bul Qazaqstan men Qytaıdyń munaı-gaz salasyndaǵy áriptestiginiń basy edi. Osy jyldarda kompanııa serpindi damyp, munaı óndirýdi arttyryp keledi, jyl saıyn qarjy salý kólemi de arta túsýde. Sondaı-aq, gaz daıyndaý artyp, alaýǵa jaǵylatyn gaz kólemi tómendeýde. О́tken on alty jylda salaǵa salynǵan ınvestısııanyń jalpy kólemi 6,3 mıllıard AQSh dollaryn qurady, munaı óndirý 6 mıllıon tonna mejege jetti. Qazir «SNPS-Aqtóbemunaıgaz» AQ elimizdegi iri munaı-gaz operatorlarynyń biri bolyp tabylady. Aksıonerlik qoǵamnyń halyqaralyq ekologııalyq menedjment júıesiniń ISO14001 sertıfıkaty bar. Kompanııa Jańajol jáne Keńqııaq ken oryndaryndaǵy óz jumysyn yrǵaqty júrgizip keledi. Kaspıı mańy oıpaty shyǵys bóliginiń ortalyq aýmaǵynda barlaý jumystarymen aınalysýda. Aksıonerlik qoǵamnyń ınvestısııalyq qyzmetine degen senimniń naqty dáleli 2012 jyly mamyr aıynda Severnaıa Trýba ken ornynda kúkirtti sýtegi shıkizatyn óndirýge kelisimshart jasalýy bolyp tabylady. Kompanııa jańa ken ornynda munaıdy ónerkásiptik óndirýge kóshti. Bul ken ornyndaǵy qara altynnyń qory aksıonerlik qoǵamnyń jáne aımaqtyń ekonomıkalyq damýyna mańyzdy kepildik bolyp tabylady. О́ndiristik jáne áleýmettik maqsattaǵy nysandar salyndy jáne jańǵyrtyldy. Aksıonerlik qoǵamnyń strategııalyq damýyna sáıkes munaıǵa ilespe gazdy joıýdyń 2006-2011 jyldarǵa arnalǵan baǵdarlamasy júzege asyryldy. Osy maqsatta qysqa merzimde kompanııa ju­mys istep turǵan gaz óńdeý zaýyty qaıta jaraqtandyrylyp, ekinshi gaz óńdeý zaýyty salyndy, úshinshi Jańajol gaz óńdeý zaýytynyń birinshi kezegi iske qosyldy. Kompanııa Reseıdiń qon­dyrǵylar daıyndaýshy zaýyttarymen burynnan baılanysy bar. Reseıdiń kásiporyndary tek óz ónimderin jetkizip qana qoımaıdy, jumysshylardy osy qondyrǵylarda jumys isteýge oqytyp, úıretedi. Aksıonerlik qoǵamnyń jumys­shylary jyl saıyn Máskeý, Sankt-Peterbýrg, Ioshkar-Ola, Cheboksary qalalarynda tájirıbeden ótip, kásiptik sheberligin jetildiredi. О́tken jyly aksıonerlik qoǵam óz qyzmetiniń negizgi baǵyttary boıynsha oıdaǵydaı nátıjelerge qol jetkizdi. Jyldyq munaı óndirý kólemi 6 mıllıon tonnaǵa jetti, kapıtal salýdyń jalpy kólemi 1,2 mıllıard AQSh dollaryn qurady. Esepti kezeńde munaı men gaz óndirý turaqtylyǵy qamtamasyz etildi. Jańa uńǵymalardyń tıimdi jumys isteýine burǵylaý jumystaryn uıymdastyrýdy jaqsartý, sondaı-aq, jańa tehnologııalardy engizý esebinen qol jetkizildi. О́tken jyly kompanııa Jańajol ken ornyndaǵy alynýy qıyn qorlardy ıgerý boıynsha belsendi jumys júrgiz­di, Keńqııaq tuz asty ken ornynda uńǵy­malardy paıdalanýdyń gaz-lıftilik ádisine kóshýdi jedeldetti, sondaı-aq, Keńqııaq tuz ústi kenishinde ónimdi qabat­tarǵa qosymsha perforasııa jasaý oıdaǵydaı júrgizildi. О́tken jyly N8309 eki uńǵyly kól­deneń uńǵyma paıdalanýǵa berildi. Bul CNPC tarıhynda sheteldik jobalardaǵy tuńǵysh uńǵyma. Ol 2012 jyldyń aıaǵynda Keńqııaq tuz asty ken orny da burǵylandy. Kompanııa gaz óńdeý zaýytynyń ekinshi jáne úshinshi kezeginiń qurylysyn josparlanǵan kestege sáıkes júrgizýde. «Jańajol GTES-45» qurylysynyń barlyq jer jáne tuǵyrlyq jumystary aıaqtaldy, qondyrǵylardyń bir bóligi ornatyldy. Osy gaz-týrbına stansasynda elektr qýatyn óndiretin joǵary temperatýrada jáne saǵatyna 330 tonna qysymmen jumys isteıtin úsh bý jáne qýaty 80 MW bolatyn eki gaz týrbınalary ornatylady. Elektr qýatyn óndirýdiń eń joǵary kólemi 160 MW, ınvestısııa kólemi 193460 myń AQSh dollaryn quraıdy. Ol Jańajol gaz-týrbınaly elektr stansasy ken ornynyń elektr qýatyna degen qajettiligin tolyǵymen jabady, sondaı-aq, kompanııanyń elektr qýatyna táýelsizdigin jáne qaýipsizdigin qamtamasyz etedi, óndiristik shyǵyndardy kemitedi. Sonymen birge úshinshi zaýytty býmen qamtamasyz etedi. Aksıonerlik qoǵam óndiristik qaýip­sizdikti qamtamasyz etý boıynsha jumys­tardy turaqty júrgizedi. Osynyń arqa­synda jyl ishinde iri óndiristik jáne ekologııalyq apattarǵa jol berilgen joq. Kompanııa ústimizdegi jyly da tabys­ty joldy jalǵastyryp keledi. Bıyl keminde 5,9 mıllıon tonna munaı óndirý kózdelýde. Salynatyn ınvestısııa somasy 1080 myń AQSh dollary shamasynda bolady dep kútilýde. Budan basqa gaz qorlaryn ashý jumystaryn kúsheıtý, Jańajol gaz óńdeý zaýytynyń ekinshi jáne úshinshi kezekteriniń qurylysynyń qarqynyn jedeldetý jáne «GTES-45» stansasyn keńeıtý kózdelýde. Munyń ózi aımaqta munaı jáne gaz óndirýdi damytýǵa alǵyshart jasaıdy. Kompanııa ózi jumys isteı bastaǵan on alty jylda ıntensıvti damýǵa qol jetkizdi. Munaı óndirý úzdiksiz ósip keledi, ınvestısııa salý kólemi, jumys tıimdiligi men bıýdjetke túsetin salyq kólemi jyl saıyn arta túsýde. Gaz daıyndaý jáne joıý kólemin arttyrýǵa, qorshaǵan ortany qorǵaýǵa jáne áleýmettik mańyzdy sharalarǵa mol qarjy bólinýde. Tek sońǵy úsh jylda ǵana bul maqsattarǵa 6 mıllıard dollardan astam ınvestısııa salyndy. Kompanııa qazaqstandyq kásip­oryndardyń ónimderi men qyzmetterin tutynýǵa basymdyq berýde. Sońǵy úsh jylda qazaqstandyq taýarlar úlesi 10,3 paıyzǵa, qyzmetter 9,9 paıyzǵa, ju­mystar 3,5 paıyzǵa ósti. О́tken jyldyń qorytyndysy boıynsha kompanııa paıdalanatyn taýarlardyń 17,0 paıy­zy, jumystardyń 71,0 paıyzy jáne qyz­metterdiń 90,0 paıyzy qazaqstandyq úlestiń enshisinde. Osy baǵyttaǵy jumysty damytý maqsatynda qazaqstandyq taýar óndirýshiler úshin ashyq esik kúni uıymdastyryldy. Ashyq esik kúni aıasynda uıymdastyrylǵan kórmege 20-dan astam kásiporyn qatysyp, óz taýarlaryn, jumystaryn, qyzmetterin usyndy. Bul kompanııanyń qazaqstandyq úlesti arttyrýyna alǵyshart jasaıtyn bolady. Mundaı ózara tıimdi áriptestik baǵytyndaǵy sharalardy ótkizý dástúrli úrdiske aınalady. Jalpy, munaı-gaz salasyna mol ınvestısııa salý arqyly qarjynyń qaıtarymdylyǵyna qol jetkizýdiń alǵysharttary jasalyp otyr. Bul kompanııanyń óńir ekonomıkasynyń damýyna alda da serpin beretininiń naqty mysaly bolsa kerek. Taktalıfým ESENǴULOV, «SNPS-Aqtóbemunaıgaz» AQ bas dırektorynyń birinshi orynbasary, oblystyq máslıhattyń depýtaty. Aqtóbe oblysy.