JINAQY BOLÝ – SARAŃDYQ EMES

“Toı dese qý bas domalaıdy” de­gen sózge buryndary onsha mán ber­meıtinmin. Qazir oılap qarasam, bul sózdiń astarynda kóp mán jatyr eken. Iá, toıǵa osynshama mán berý, kóp­pen bólisken qýa­nysh­ta bir gáp bolsa kerek-ti. Kóp­shi­lik demekshi, uly­ńyzdy úılen­dirip, qyzyńyzdy uzatsańyz da, dú­nıege sábı kelse de, quda sha­qyr­sańyz da siz toı ja­saı­syz. Iá, toı­syz qazaqty elestetý múmkin emes. Qarap otyrsańyz ádebıette bolsyn, tarıhta bolsyn, ertegi, ańyz­darda bolsyn toı-tomalaqtyń sán-saltanaty asyra dáriptelgen. Má­selen, keıbir ertegilerden “otyz kún oıyn, qyryq kún toıyn ja­sap­ty” degen joldardy kózimiz sha­lyp qalady. Aıtalyq, “Er Tóstik” er­tegisinde Ernazar degen baı segiz uly­nyń joǵalyp, tabylý qurmetine oraı ulan-asyr toı jasaıdy. Sony oqy­ǵanda rasynda toı otyz-qyryq kúnge sozylǵan ba eken dep bala kezde qatty tańyrqaıtyn edik. Onymen qoımaı, sol toıǵa qansha mal soıyldy eken, qansha kıiz úı tigilip, qansha qymyz ben qymyran ishildi eken, qansha toı joralǵysy shyǵyn boldy eken dep oıla­na­tyn­myn. Já, bul arǵy aýyz áde­bıe­tinen búginge jetken ertegi men ańyz ǵoı. Al búginginiń baılary qalaı toı jasap júr? Jáne toı ústinde ulttyq salt-dástúrimizge kóńil bóle me de­gen­ge kelsek, osy kúni jaǵ­daıy ke­lip tursa da, kelmeı tursa da, jurt qolda baryna tarshylyq jasamaı ulan-asyr toı jasap keledi. Kelin túsirý, qyz uzatý, quda shaqyrý, sún­det toı, týǵan kún, qonys toıy bar, áıteýir birinen soń biri meıramhana men kafelerdi bos qoımaıtyn bol­dy. Ásirese, toı jaz ben kúz aılarynda qyza túsedi. Eger bizdiń ha­lyqty syrtynan baıqastap júr­gen bireý bolsa, qazaqtyń kól-kósir peıili men toıshyldyǵyna tań qalar edi. Árıne, toıdyń qandaı túri bol­syn toılansyn, qýanysh kóppen ata­lyp ótsin, onda turǵan ne bar deı­siz ǵoı. Bul bir jaǵynan halyqtyń áleýmettik jaǵdaıynyń jaqsy ekenin kórsetetin kórsetkish te. Degenmen, ysyrapshyldyqqa jol beretin qazaqtyń dańǵoılyǵy da qatarlasyp jatatyny ókinishti-aq. Álqıssa, ótken ǵasyrdyń toı-tomalaqtary, sán-saltanattary sol kezdiń talap-turǵysyna saı toı­lan­sa, búgingi toılar meı­ram­ha­nalarda ótedi. Sondaı-aq, toıdyń qa­zaqy qalyptan aýytqyp ketpegeni de barshamyzǵa belgili. Aıtalyq, betashar, qyz uzatý, kelin túsirý, súndet toı taǵy basqa da jo­ral­ǵy­lar ata-baba dástúrinen alshaq ket­peı, qaıta qazirgi zamanǵa saı úr­dis­pen kórkeıip, jańasha tendensııa bo­lyp qalyptasty. Oǵan taǵy bir oqystan kelip qosylǵan sony tar­maq – mereıtoı. Onda mádenıet pen óner qaırat­ker­leriniń, saıasatta, ǵy­lymda, basqa da salada aty shyq­qandardyń mártebesi ulyq­ta­lady. Iаǵnı, qa­zaq­tyń toıy eselene tústi. Toı toı­­laý­dyń bul túri – ózimizdegi bar aza­­mattardyń óz salasyna qos­qan súbeli eńbegin aıalap, qur­me­t­teý, elep eskerý bolyp tabylmaq. Jurt­shy­lyqtyń da ardaqty aza­mat­ta­rynyń baǵyna kóz alartpaı, el bolyp toılaýǵa atsalysýynda tur­ǵan eshteńe joq. Bul arada aıt­paǵymyz, keıbir toı ıe­leriniń tym asyra maqtanǵa salynyp, ysyrapqa boı aldyrýynda jatyr. Sonymen, qazaq qandaı te­pe­rish­ti bastan keshse de, qandaı qıyn­shy­lyq kórse de, salt-dástúri men toı toı­laýdan jańyla qoıǵan joq. Qaıta toı toılaýdyń san túrin qubyltyp, damytyp, jańarta tústi. Bul da bolsa bizdiń ulttyq men­ta­lı­tetimizdiń túbiriniń myz­ǵymas qýattylyǵynan bolsa kerek. Ras, qazirgi toıhanalardyń su­ranys pen tapsyrysqa saı arnaıy bekitken baǵalary bar. Qaı toıhana bolmasyn básekege de, toıyńyzdyń kórigin qyzdyrýǵa da daıyn. Qaltańyz kóterse, han saraıynan kem emes meıramhanada ulan-asyr toı jasaısyz. Sóıtip, óz aǵaıyn jurtyńyzben, týǵan-týystary­ńyzben qýanyshyńyzdy bólisesiz. Dastar­qan­dy da nesheme taǵam­dar­men, sharap pen sýsyn, táttilerge toltyryp, ba­ryń­yz­dy salýǵa ty­rysasyz. Kóz súrindiretin das­tar­qannan keıin, toıdy naǵyz dý­manǵa aınaldyratyn asaba men ánshi-bıshi, kúıshiler shaqyrýdy da umyt qal­dyr­maısyz. Osy zaman­nyń aý­qat­ty­lary toıyna sheteldik tanymal juldyzdardy shaqyryp, tipten es­ten ketpes keshke aı­nal­dyryp ji­be­re­tinin de kózimiz kórip júr. Onda toı­ǵa jıylǵan kópshilik tek qana eki jastyń baqyty úshin aıtylǵan aq­jarma tilekterdi ǵana emes, neshe túrli saýyq-saıran men án-kúılerdi de tyńdap qaıtady. Osylaısha qa­zaqtyń qanyna sińgen toıshyl qa­sıetin myna daǵda­rys­tyń ózi de saıa­byrsyta almaı tur. О́ıtkeni, kópshil de baýyrmal halyqtyń toı-dý­man­syz otyrǵanyn elestetý taǵy da múmkin emes. Tek bir ókinishti jáıt, paıǵam­ba­­rymyz Muhammed (s.ǵ.ý) úm­bet­terine “ysyrapshyl bolmańdar” dese de, kóp jaǵdaıda qazekem bul es­kertpeni umyt qaldyryp kete beredi. Nege deseńiz, ózgelerdiń dý­man­datyp jatqanyn kórgen aǵaıyn ózgelerden qalyspas úshin, nesıe alyp toı jasaıtyn ádet tapty. Bul namysqa tyrysýshylyq pa, joq jal­ǵan dabyramen “uıat bol­ma­syndy” búrkenish etý me, ol arasy bizge beımálim. Kózge ba­dyraıyp kó­rinip turatyny, sońǵy kezderi kóp­tegen otbasylar shy­ǵynǵa kózsiz bat­sa da birinen biri asyryp toı ja­saýǵa qumartyp aldy. Jınaqy bo­lýdyń sarańdyq emesin tipti uǵ­yn­ǵysy kelmeıdi. Qazir qara­ńyz­shy, aına­lamyzda qanshama úılen­beı, turmysqa shyqpaı sendelip júrgen jastar kóp. Sebebi, aldymen úılený úshin dúrkiretip toı jasaý kerek. Al toıǵa qanshama qarajat ketedi. Keı­de toıdy meıramhanada dúr­kiretip atap ótkenshe, eki jas­tyń bas qosqanyn nege shaǵyn bas qosý retinde ótkizýdi oıla­maı­tynymyz tańǵaldyrady. Iá, toıǵa óziniń et jaqyndaryn ǵana shaqyryp, shaǵyn toı jasasa kim olardy jazǵyrǵaly tur deısiń? Eger sizdiń osylaı kishigirim toı jasa­ǵanyńyzdy kórse, ózgeler de “pá­lenshe bala­syn solaı aıaqtandyrypty. Men de kórpeme qaraı kósileıin dep ilip alyp ketse, nesi aıyp? Ras-aý, shyǵynǵa belsheden batpaıtyndaı toı jasasa, kim ony kústanalaıdy? Qalaı aıtqanda da, dańǵazalyqtan góri bizge toı jasaýdyń jańa úlgisi kerek-aq. Sebebi, jalǵan namysqa ty­ry­sam dep jaǵdaıyn turalatyp alǵan­dar sońǵy jyldary kóbeıip ketti. Eger shyǵynǵa urynbaı toı jasasa, qazaq kóp nárseden utylmas edi. Ba­lańyzdy úılendirgeli júrgen bol­sańyz, toıdy shaǵyn otyrys túrinde jasasańyz sizdi kórgen kórshińiz de solaı etýi ábden múmkin. Sóıtip, qoǵamdy ynsap pen yjdaǵat­ty­lyqqa, jınaqylyqqa shaqy­rý­dyń jo­lyn ózińiz bastap berseńiz, ózgeler nege qoshtamasqa?! Naryq zamany bizdiń qoǵamdy saý­daǵa da, básekege de tez úıretti. Endeshe, asta-tók toıdy jınap qoıyp, ony jınaqy ótkizýdi úırený son­sha­lyqty bir qıyn sharýa emes. Bel­she­ńizden shy­ǵynǵa batyp, qanshama as pen ta­ǵamdy rásýa etýdiń de obaly bar emes pe?! Jan-jaǵymyzǵa qarasaq, basqa halyqtar da toı toılap jatady. Alysqa barmaı-aq myna turǵan kórshi ózbek pen orystyń toıyna qa­rasańyz, shaǵyn ǵana otyrys ja­saýmen shekteletinin kóremiz. Sa­naýly, basy artyq eshkim joq. Iаǵnı, qýanyshyna shyn ortaq­tas­tardy ǵana toptastyrǵan. Árıne, siz osy oraıda “bir jyrǵaltyp toı ja­saýda turǵan ne bar? Bar kezde sha­shylý kerek. “Toı – qudaıdyń qa­zynasy, qudaıdan qaıtady” degen ýájdi alǵa tartqyńyz kelip otyrǵan bo­lar. Durys, biraq qazirgi ortaǵa, qa­zirgi talǵamǵa salyp bezbendesek, onyń aty daraqylyq demeske laj joq. Jansaıa SYDYQBAI.