* Saýal salmaǵy
Aqyrtasty memlekettik jáne halyqaralyq deńgeıde júıeli zertteýge tıispiz
Májiliste palata spıkeri Qabıbolla Jaqypovtyń tóraǵalyǵymen ótken jalpy otyrysta depýtat Aldan Smaıyl Premer-Mınıstr K.Másimovke depýtattyq saýal joldady. Onda bylaı delingen:
«Ejelgi Taraz eskertkishteri» tarıhı-mádenı qoryq murajaıyna engen kóne jádigerler Qazaqstan men Ortalyq Azııanyń ǵana emes, adamzattyq mańyzǵa ıe qundylyqtar ekeni daýsyz. HI ǵasyrǵa tıesili Qarahan, Aısha bıbi, Babadja hatýn keseneleri men Shyǵys monshasy, Aqyrtas qalashyǵy qaraǵan jandy ári qýantady, ári kúrsindiredi. Qýantatyny – olar Uly Dala órkenıetiniń qaıtalanbas kórkem úlgileri. Kúrsindiretini – sol ǵajaıyptardyń qupııasy áli ashylyp bolǵan joq.
Biz alys tarıhymyzdyń syryna tolyq qanǵymyz kelse, Aqyrtasty memlekettik jáne halyqaralyq deńgeıde júıeli zertteýge tıispiz.
Taraz qalasynan shyǵysqa qaraı 40 shaqyrym júrseńiz, Aqsholaq temirjol beketine jetesiz. Oń qol jaqta Alataýdyń qarly bıikteri asqaqtaıdy. Solardyń saýyrynda qupııasy áli kúnge beımálim tas qala múlgip jatyr. Ol týraly bulyńǵyr boljam kóp.
Osy jerde 1893 jyly bolǵan shyǵystanýshy Lerh Aqyrtasty býddalyq monastyrge telise, túrkolog Bartold nestorıandar kezeńiniń qurylysyna balaǵan. Nemis ǵalymy Brentes arab qolbasshysy Kýteıba saldyrǵan qorǵanǵa balaıdy.
Ashyǵyn aıtaıyq, munyń bári – dereksiz joramal. Keıingi zertteýler Aqyrtas ertedegi Maııa úndisteriniń áıgili pıramıdalarymen tamyrlas degen tujyrym jasata bastady. Buǵan negiz joq emes. Tós tabanǵa jáne qabyrǵalarǵa qalanǵan tas bloktardyń árqaısynyń salmaǵy bir tonnaǵa jýyq. Olar tegistelip óńdelgen. Bir-birine geometrııalyq dál aralyqta kóterilgen tas baǵanalar Afınadaǵy Akropoldardyń silemin kózge elestetedi. Rım Kolızeıiniń sáýletine tán belgilerdi de ańǵarasyń.
Osyndaı uqsastyq – b.d.b. I ǵasyrlarda Ǵun qaǵany Chjan Chjın nemese Shóje Rım legıonerleri men Parfııa sheberlerine Talas, ıaǵnı Taraz qalasyn saldyrǵanda, Aqyrtasty da birge kótergen joq pa eken degen oıǵa bóktiredi. Asylynda, bul oı shyndyqqa jaqyn.
Túıip aıtsaq, Aqyrtasqa IýNESKO-nyń nazaryn aýdaryp, osy bedeldi uıymnyń qorǵaýyna aldyrýǵa tıispiz. Sizden, qurmetti Kárim Qajymqanuly, osyǵan yqpal etýdi ótinemiz. Sondaı-aq, Aqyrtasty zertteýge halyqaralyq arheologııa ortalyqtaryn tartý qajet. Sebebi, tas qalanyń tarıhy tym árige ketedi, onyń qupııasy sonda ǵana ashylady.
Aqyrtasqa búginde kelýshiler kóp, respýblıkanyń shartarabynan, shetelderden arnaıy atbasyn burýshylar da az emes. Olar qonatyn úı respýblıkalyq bıýdjet arqyly salynypty. Munda zertteýshiler májilis quratyn oryn da bar.
Qazirge jetpeı turǵany eki nárse: Aqyrtasqa Batys Eýropa – Batys Qytaı magıstralinen 8 shaqyrym asfalt jol tartý kerek. Sodan keıin sýmen qamtamasyz etetin skvajına qazyp bersek, ejelgi arheologııa eskertkishi kóptiń ıgiligine aınalady, Tarazda týrızmniń damýyna yqpal etedi.
Bul tilek-usynystar bizdiń ǵana emes, qarııa tarıhtyń ótinishi dep bilińiz».
* Depýtat daýysy
Sý mólsherin qadaǵalaýdaǵy utymdy qadamdar
Balalardyń jazǵy demalysyna bas aýyrtpaýdy doǵaraıyq
Mine, jazǵy kanıkýl kezeńi de jaqyndap qaldy. Al balalar men jasóspirimderdiń jazǵy demalysy men ispen aınalysýyn uıymdastyrý máselesi búgingi tańda anaǵurlym ózekti áleýmettik problemalardyń biri bolyp otyr.
Tipti, Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń resmı derekteri boıynsha oqýshylardy uıymdastyrylǵan jazǵy demalys túrlerimen qamtý deńgeıi tómendep keledi. Mysaly, 2010 jyly ol 92,7 paıyzdy, 2012 jyly 91,4 paıyzdy quraǵan. Biraq, teksere kele, bul sandar da óte joǵary ekenine kóz jetedi, óıtkeni, balalardyń qysqa ýaqyt bolatyn mektep janyndaǵy lagerlerin uıymdastyrý olardyń jazǵy kanıkýl kezeńinde demalysyn, bos ýaqyty men bir ispen aınalysýyn uıymdastyrýdyń negizgi baǵyty bolyp qalýda. Onymen tek tómengi synyp oqýshylary qamtylady jáne de kóbinese tamaqtandyrýsyz, demalys úshin qajetti jaǵdaılarsyz uıymdastyrylady, sondaı-aq, joǵary synyp oqýshylary jınaý jáne mekteptiń jańa oqý jylyna daıyndalý boıynsha eki aptalyq praktıkamen qamtylady. Kezinde jekeshelendirilgen kóptegen balalar lagerleri qazirgi tańda maqsatty paıdalanylyp otyrǵan joq, jumys istep turǵandary – qaldyq qaǵıdaty boıynsha ustalynýda, solardyń ózine de joldama quny qymbat bolǵandyqtan, jaǵdaıy osal, kópbalaly otbasylardaǵy balalardyń basym kópshiligine qol jetkizý ekitalaı. Jazǵy eńbek toqsanynda balalar men jasóspirimderdi eńbekke tárbıeleýdiń eń jaqsy dástúrleri, ókinishke qaraı, joıylyp, búginde ony jandandyrý, eńbek pen demalys lagerlerinde, joǵary synyp oqýshylarynyń eńbek otrıadtarynda, oqýshylardyń óndiris brıgadalarynda, mektep ormanshylyǵynda eńbek daǵdylaryna baýlý máselesimen, jalpylaı aıtqanda, eshkim aınalyspaıdy. Balalar men jasóspirimderdi jazǵy kezde saýyqtyrý, memlekettik-jekemenshik áriptestikti damytý, múddeli ortalyq, jergilikti organdardyń kúsh-jigerin úılestirý boıynsha júıeli uıymdastyrýshylyq jumys mektepterden eriksiz aqparat jınaýmen shektelse, bul naqty jaǵdaıdy kórsetpeıdi. Is júzinde oqýshylardyń negizgi bóligi jazǵy kezde ózderimen ózderi bolady. Buǵan qosa, otbasy ınstıtýtynyń báseńsýine baılanysty, balalarmen jáne jasóspirimdermen tárbıe jumysy, olardyń jazǵy kezeńdegi beıáleýmettik júris-turysynyń aldyn alý sharalary joqqa shyǵarylady. Joǵaryda baıandalǵannyń negizinde tıisti ortalyq jáne jergilikti atqarýshy organdarǵa qalyptasqan jaǵdaıdy zerdeleý qajet. Onyń ishinde myna máselelerge nazar aýdarylýy tıis dep bilemiz. Birinshiden, jazǵy kanıkýl kezinde balalar men jasóspirimder demalysynyń, saýyqtyrylýynyń jáne ispen aınalysýynyń júıeli monıtorıngin júrgizý jáne baqylaý tájirıbesine qaıtyp oralý kerek. Ekinshiden, jekeshelendirilgen jáne basqa qyzmet túrine qaıta baǵdarlanǵan lagerlerdi qaıtarý, jumys istemeı turǵan lagerlerdi qalpyna keltirý esebinen balalardy saýyqtyrýǵa arnalǵan saýyqtyrý mekemeleriniń, baldyrǵandardy ońaltý profılaktorııleriniń jelisin damytý jónindegi arnaıy («Baspana» baǵdarlamasyna uqsas) baǵdarlama qabyldaý múmkindigin qarastyrý qajet. Úshinshiden, jazǵy kezde joǵary synyp oqýshylarynyń ispen aınalysýyn qamtamasyz etý, olardyń densaýlyǵyn nyǵaıtý maqsatynda jazǵy eńbek toqsanyn jandandyrý boıynsha sharalardy iske asyrý kerek. Buǵan qosa, jalǵa alynǵan lagerlerde túrli konfessııa ókilderiniń balalar demalysyn uıymdastyrý oqıǵalaryna baılanysty qaladan tys lagerlerdiń qyzmetin baqylaýdy kúsheıtý máselesin qarastyrǵan jón. Sondaı-aq, balalardyń sýdaǵy qaýipsizdigi máselesin pysyqtaý, úlken sýda qutqarý stansııalaryn qurý máselesin pysyqtaý, olardy súńgý quraldarymen, jaǵajaı aımaqtarymen jabdyqtaý qajet. Onyń ishinde bilikti psıholog-pedagogıkalyq, sport-deneshynyqtyrý kadrlaryn, medısınalyq mamandardy daıarlaý problemasyn sheshý, lager jaǵdaıynda balalarmen jumys isteý úshin aǵa jáne otrıad bastaýshysy mektebi júıesin qaıta qalpyna keltirý kerek. Sonymen qatar, Qazaqstan tarıhyn zerdeleýde balalardyń oı-órisin keńeıtý, qyzyǵýshylyǵyn týdyrý, ekskýrssııalyq qyzmet túrin, ishki týrızmdi damytý maqsatynda jazǵy saýyqtyrý lagerlerinen kelgen balalardyń uıymdasqan toptary Astanadaǵy, oblys ortalyqtaryndaǵy, kýrorttyq aımaqtardaǵy murajaılarǵa, oıyn-saýyq ortalyqtaryna barǵan kezde olar úshin tegin kirý bıletteri máselesin qarastyrý jaıy oń sheshilse, utylmaıtynymyz anyq. Qoryta aıtqanda, balalardy saýyqtyrý demalysyn, jasóspirimderdiń jazǵy eńbek toqsanynda ispen aınalysýy júıesin damytý óskeleń urpaqtyń densaýlyǵyn anaǵurlym jaqsartýǵa jáne kóptegen problemalardan qutylýǵa múmkindik beredi. Maıra AISINA, Májilis depýtaty. * Iskerlik issaparlaryGrekııada dinı jıyn ótti
Qazaqstan Respýblıkasy Parlamenti Májilisiniń depýtaty, Ekologııalyq máseleler jáne tabıǵat paıdalaný komıtetiniń tóraǵasy Aleksandr Mılıýtın Grekııadan oraldy. Ol atalǵan eldiń Solonıkı qalasynda uıymdastyrylǵan Pravoslavtardyń Parlamentaralyq Assambleıasynyń tóraǵalar men halyqaralyq hatshylar komıssııasynyń otyrysyna qatysty. Basqosý sheńberinde «Hrıstıandyq – pravoslavıe jáne buqaralyq aqparat quraldary» degen taqyrypta semınar-konferensııa ótti, dep habarlady Májilistiń baspasóz qyzmeti. *Talqylaý taǵylymy Elektr qýaty tutynýshyǵa jetkenshe onyń quny nege shekten tys sharyqtap ketedi? Májilistiń sońǵy jalpy otyrysynda osy máselege qatysty zań jobasy birinshi oqylymda qaralyp, qyzý talqylandy. Zań jobasynyń ózi keıbir zańnamalyq aktilerge elektr energetıkasy nysandarynyń jumysyn baqylaýdy jáne qadaǵalaýdy uıymdastyrý máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly dep atalsa da, talqylaý barysynda elektr qýatyna baılanysty talaı tolǵaqty máselelerdiń basy shalyndy. Máselen, depýtat Raýan Shaekın búgingi kúni elektr qýatyn óndiretin kásiporyndar 1 kvt-saǵatty 8 teńgeden óndirse, ol tutynýshyǵa jetkende 20 teńgege deıin bir-aq kóteriletinin aıta kelip, munyń mán-mánisi nede ekenine toqtaldy, ıaǵnı ol qymbattaýdyń naqty sebepterin de ashyp berdi. Halyqqa elektr qýatyn jetkizetin kásiporyndar úsh satydan turady eken: óndirýshi; tasymaldaýshy; jabdyqtaýshy. Biz óndirýshi men elektr qýatyn tasymaldaıtyndardyń tarıfin monopolııaǵa qarsy kúres týraly zańmen shekten shyǵarmaımyz. Alaıda, tutynýshyny elektr qýatymen tikeleı jabdyqtaıtyn kásiporyndardyń 80 paıyzdyq áreketin atalmysh zańmen retteı almaı otyrmyz, deı kelip, báleniń bári osy jerde ekenin atap kórsetti. Bizdiń osy zańymyzdyń álsizdiginen tutynýshyǵa jetkende elektr qýatynyń baǵasy aspandap ketip tur. Sonyń arqasynda, tarıfterdi oılaryna kelgen kólemge deıin kóterip otyrǵan elektr qýatymen jabdyqtaıtyn kásiporyndar shekten shyǵyp ketken kólemde tabys tabýda dedi ol. Osylaı degen depýtat osy jerde monopolııaǵa qarsy kúres agenttiginiń tekseris anyqtamasynyń qorytyndysynan mysaldar keltirdi. Mysaly, «Astanaenergosbyt» JShS osy jolmen 2012 jyly 344 mln., al 2013 jyldyń alǵashqy jartysynda ǵana 1 mlrd. 43 mln. teńge tys tabys tapqan. R.Shaekın osynyń bári atalmysh kásiporyndardyń múddesine lobbı jasalyp otyrǵannyń saldary ekenin ashyp aıtty. Jáne ol bir jyl emes, 8 jylǵa sozylyp otyrǵan is, eger biz osy máselede saıası sheshim qabyldaı almasaq, bári de óz ornynda qala beredi, dedi depýtat. Sóziniń sońynda R.Shaekın myna zań jobasynyń da tıimdi bolaryna kúmán keltirdi. Ekinshi oqylymda úkimettik nusqaǵa «umytyp» ketken qosymshalarynyń bári engiziletini kesteden kórinip tur, sóıtip, bul zań jobasy óziniń baqylaý men qadaǵalaý úshin jasalyp otyrǵandyǵynan múlde aýytqyp keterine senimdimin. Ondaıǵa aıtatyn sebepter de daıyn turady. Bireýleri biz shetelderge satamyz dep kergıdi, taǵy bireýleri taǵy da basqa sebepter tabady. Sondyqtan ekinshi oqylymǵa deıin tasymaldaý men jabdyqtaý máselesine birdeı qaraý jóninde oılanaıyq, dep qorytty ol óziniń sózin. Al depýtat Shavhat О́temisov qýat óndiretin jáne tasymaldaıtyn uıymdarǵa ýaqytsha basqarý ınstıtýtyn engizý týraly normanyń túp ornymen qate ekenin jetkizdi. Bul jańa ózgeris túpkilikti oılastyrylmaǵan, ony oryndaý jáne iske asyrý tetigi de naqtylanbaǵan. Sonymen birge, ol árbir jekemenshik sýbektilerdiń nesıelik jáne qaryzdyq mindettemeleri bolatynyn eskermegen. Mundaı mindettemelerdi jarty jylǵa qalaı toqtatýǵa bolady? Al eger ýaqytsha basqarý kezinde elektrstansanyń negizgi jabdyqtaryna nuqsan kelse she? Onyń shyǵynyn kim óteıdi? О́kinishke qaraı, zań jobasy, mine, osyndaı máselelerdi esepke almaǵan, dedi ol. Sondaı-aq, ol zań jobasynyń normalary bıznes-qaýymdastyqtyń sarap qorytyndysyn almaı engizilgenin de synady. Zań jobasy ekinshi oqylymǵa usynylǵanda atalǵan syndar túzetiler degen úmitpen depýtattar biraýyzdan maquldady. Jaqsybaı SAMRAT, «Egemen Qazaqstan».Fotokúndelik
Sýretterdi túsirgen Erlan OMAROV.

