Bolat Ybyraev: Teatrdaǵy ulttyq bolmysymyzdy joǵaltyp almaıyq

– Bolat Qalybekuly, áńgimemizdiń álqısasyn dástúrli suraqtan bas­taıyq­shy, ónerge bala kúnińizden yn­tyǵyp, akter bolýdy armandap kel­dińiz be?

– Meniń balalyq shaǵym Keńes dáýirinde ótti. Mektepte oqyp júrgende kór­kemónerpazdar úıirmesiniń mú­shesi boldym. Endi ony balalyq qyzy­ǵýshylyq desem de, biraq eseıe kele óner­ge ańsarym aýdy. Áskerden oralyp, aýylda jumys istep júrgem. Bir kúni sol kezdegi «Lenınshil jas» gaze­tinen «Qurmanǵazy atyndaǵy kon­servatorııanyń teatr bólimine abı­týrentter qabyldaımyz» degen ha­bar­landyrýdy oqyp, júregimniń túk­pi­rinde jasyrynǵan armanym qaıta oıan­dy. Oqýǵa barýyma áke-sheshem de qarsy bolmady. Sóıtip 1975 jyly Almatyǵa kelip, konservatorııanyń akter bólimine oqýǵa túsip, KSRO halyq ártisi, Memlekettik syılyqtyń laýrea­ty Sholpan Jandarbekovanyń klasyna qabyldandym. 1978 jyly teatr fakýlteti konservatorııadan bólinip, Almaty teatr jáne kórkem sýret ıns­tıtýty bolyp quryldy. Biz osy oqý ordasynyń alǵashqy túlekterimiz. Oqý bitirgesin meni joldamamen Sáken Seı­fýllın atyndaǵy Qaraǵandy ob­lys­tyq drama teatryna jiberdi. Biraq belgili rejısser Maman Baıserkenov meni Ǵabıt Mú­sirepov atyndaǵy balalar men jas­óspirimder teatryna alyp qalǵysy keldi. О́ıtkeni ol kisi dıplomdyq ko­mıssııanyń tóraǵasy boldy da, sonda kór­setken rólimnen qabiletimdi baı­qap qalsa kerek. «Qaraǵandyǵa bar da, ruqsat alyp qaıtyp kel» dedi. Qa­ra­ǵandy teatrynda belgili rejısser, marqum Jaqyp Omarov qarsy aldy. Oǵan jónimdi aıtyp, Almatyǵa qaıtamyn desem, Jaqyp aǵa betime qarap: «Qaı jerdiń balasysyń?» dedi. «Qarqaralydan» dep edim, «E, bala, beri qara, Almatyny qaıtesiń, ınstıtýtty endi bitirdiń, bizde jumys iste» dep jibergisi kelmedi. Sosyn Maman aǵaǵa qońyraý shaldym, ol kisi: «bárin tasta da kel» dedi. Almatyǵa qaıtyp kelgenimmen, báribir mınıstrlik ruqsat bermegesin Qaraǵandy teatryna qaıtyp kelip, sonda 1990 jylǵa deıin qyzmet istedim. Birqatar róldi oınap, elge tanyldym.

– Qallekı teatrynyń irgetasyn qalaǵan azamattardyń birisiz, sol tarıhı kezeńge toqtalyp ótesiz be?

– 80-jyldardyń sońynan bastap, jarııalylyq jeli ońynan soǵyp, qoǵam da, ýaqyt ta ózgere bastady. Hal­qymyz óz tarıhyna, júrip ótken jolyna úńilip, ulttyq oıanýdy bastan keshti. Alash ardaqtylary aqtalyp, ortamyzǵa oraldy. Ásirese bul serpilis ónerde ózgeshe baıqaldy. 90-jyldardan bastap birqatar óńirden qazaq teatry ashylady degen jaǵymdy jańalyq tarady. Qaraǵandyǵa irgeles otyrǵan Aqmolada da qazaq teatry ashylady, oǵan Jaqyp Omarov kórkemdik jetekshi ári rejısser bolyp barady degendi estidik. Qaraǵandy teatrynda Jaqyp aǵamen 5-6 jyl birge istep, aǵaly-inili­deı syılastyq. Keıin ol kisi basqa teatrǵa aýysty. Aqyry Aqmoladan teatr ashylatyn bolyp, Jaqyp Omarov oǵan qabyldap alatyn akterlerdiń tizimin ózi jasap, soǵan meni de qosypty. Biraz oılandym. Bir jaǵynan, óner jolymdy alǵash bastaǵan Qaraǵandy teatry jibergisi kelmedi. Degenmen Jaqyp aǵanyń biraýyz sózin jerge tastamaı, osynda keldim.

– Teatr qurylýy men qalypta­sýyn­da qandaı qıyndyqtar kezdesti, sony aıtasyz ba?

– Aqmola – keńes dáýirinde Tyń ıge­rýdiń ortalyǵyna aınalyp, ózge ult ókilderi kóbirek qonystanǵan. Biz kelgende qala Selınograd atalady. Qaladaǵy qazaqtardyń sany 12-13 paıyz­dy quraıdy. Qoǵamdyq kólikten eki-úsh qarakózdi kórsek qýanamyz. Biraq sol kezde óńirdegi ultjandy azamattar qoǵamdyq uıym quryp, qazaqsha mektep, balabaqsha ashýdy qolǵa alyp, jumys istep jatty. Shynymdy aıtsam, Jaqyp aǵamyz er edi ǵoı, sol kisi bar qı­yndyqty qaıyspaı kóterdi. Biz de qolymyzdan kelgenshe kómektesýge tyrystyq. Ásirese teatrdyń ashylýy men onyń aıaǵynan tik turyp ketýine sol ýaqytta Selınograd oblystyq partııa komıtetinde jaýapty qyzmet atqarǵan Svetlana Jaqııaqyzy Jalmaǵambetova úlken qoldaý kórsetti. Keıbireýlerdiń tarapynan qarsylyq bolǵany da ja­syryn emes. Soǵan qaramastan osyn­daǵy aýylsharýashylyq, pedagogıka jáne medısına ınstıtýttaryna ba­ryp, oqytýshylarmen, stýdenttermen kezdesip, qazaq teatry ashylǵanyn na­sıhattadyq. Kolledjderge baryp kez­desý uıymdastyrdyq. Mektep­terdi ara­ladyq. Sóıtip bolashaq kórer­menderimizben tanysyp, baılanys or­nattyq. Alǵashynda teatrdyń naqty mekenjaıy bolmady, keıin burynǵy Lenın aýdany ákimdiginiń ǵımaratyn berdi. Shaǵyn zaly ǵana boldy. Sony jóndep, tuńǵysh premeraǵa daıyndala bastadyq. Jaqyp aǵa bizge: «Jańa teatr qurylyp, aıaǵynan turyp ketkenshe biraz qınalamyz. Oǵan shydaısyzdar, sosyn bári jaqsy bolady, úı de alasyzdar» dep kóńilimizdi jubatyp qoıatyn. Akterler «Máskeý» qonaqúıine ornalasty. Jańa óner ordasyna qazaq teatr óneriniń negi­zin qalaýshylardyń biri, KSRO ha­lyq ártisi Qalıbek Qýanyshbaevtyń esi­min berýi tóbemizdi kókke kóterdi. Teatr­dyń alǵashqy shymyldyǵy 1991 jyly 15 qarashada qazirgi «Astana» konsert zalynda klassık jazýshy Ǵabıt Músirepovtiń «Aqan seri – Aqtoqty» dra­masymen ashylyp, Aqmola jurty aq túıeniń qarny jarylǵandaı qýanyshqa keneldi.

– Jańa óner ordasynyń bastapqy shyǵarmashylyq quramynda qansha akter boldy?

 – Qaraǵandy oblystyq drama teatry­nan Shámil Júnisov, Rymkesh Omar­hanova sekildi tájirıbeli, elge tanylǵan onshaqty akter keldik. О́ıt­keni Jaqyp, aǵa sonda jumys istegen, olardyń qa­rym-qabiletin jaqsy bildi. Basqa óńir­lerden de óner ıeleri tartyldy. Jalpy, sol jyldary elimizde S.Seıfýllın atyndaǵy Qaraǵandy oblystyq drama teatry, Almatydaǵy M.Áýezov drama teatrynan keıingi ekinshi úlken óner ordasy boldy. Biz Semeı teatrymen ǵana taıtalasatynbyz. Aqmola teatryna aýysqasyn óner jolymdy qaıta bastaǵandaı se­zinip, kórermender kóńilinen shyǵý úshin ár rólime aıanbaı eńbektendim. Mine, sodan beri otyz jyl­dan asa ýaqyt ótti. Sol jyly ómir­ge kelgen bala otyzǵa tolyp, bir otba­synyń ıesi atandy. Otyz jylda kóp dúnıe óz­gerdi. Aqmola astana bolyp, teatrymyz elordalyq mártebege ıe boldy. Memlekettiń qoldaýymen záýlim teatr ǵımaraty salyndy. Shyńǵys Aıt­ma­tovtyń «Ǵasyrdan da uzaq kún» atty dramasyndaǵy Edigeniń bir sózi bar: «Men marqum Qazanǵappen kezdeskende búkil ǵumyrym Borandyda ótedi dep oılappyn ba?». Shynynda da, men de ónerdegi ǵumyrymnyń kóbi Qallekı teatrynda ótedi dep oılaǵan emespin.

 – Qazir siz de aǵa býyn akterdiń biri­siz. Keshegi teatr men búgingi teatr­dy saraptaǵanda, neni baıqaısyz?

 – Árıne, keshegi teatr men búgingi teatrdyń arasy jer men kókteı der edim. Keńes zamanynda qazaqtyń bolmysy, salt-dástúri, ádet-ǵurpy – bári teatr­da shynaıylyǵymen, kórkemdigimen aıshyqty kórindi. О́ıtkeni teatrda aýylda týyp, halqymyzdyń barlyq asyl qasıetin boıyna sińirgen aǵa-apalarymyz eńbek etti. Teatrǵa olar qazaqylyqty ákelip, sony ári damytty. Stýdent kezimde Almatydaǵy M.Áýe­zov teatrynyń sahnasynan Serke Qojam­qulov, Qapan Badyrov, Múlik Súr­tibaev, Sháken Aımanov, Ydyrys Noǵaıbaev sekildi taý tulǵalarymyz oınaǵan spektaklderdi kórip, erekshe áser alyp, sodan kúni boıy aryla almaıtynbyz. Sondaǵy teatr sahnasynan «altyn kúrek» jeli sekildi qazaqy lep esetin. Qazir sodan birtúrli alystap bara jatqandaımyz.

– Buǵan ne sebep deısiz?

– Endi ol úshin bireýdi kinálaýdan aýlaqpyn. Bir jaǵynan, qazirgi kezeń men talǵam basqa. Zaman aǵymyna qa­raı tehnıkalyq progress alǵa damyp ba­rady. Soǵan oraı spektaklderdi sahnalaýdyń formasy ózgerdi. Alaıda klassık jazýshylarymyzdyń buryn jazylǵan dramalyq shyǵarmalaryn qoıǵanda olardyń túpki mazmuny, keıip­kerlerdiń sózi men beınesi, olardyń bol­mysyndaǵy ulttyq kolorıt ózgermeý kerek. Mysaly, «Qaragózdiń» birneshe qoıylymyn kórdim. Biraq Ázirbaıjan Mámbetov qoıǵan «Qaragóz» ben keıingi sahnalanǵan «Qaragóz» bir-birine múlde uqsamaıdy. Qazir teatrǵa jas rejısserler keldi. Olar shetelde oqyǵan, bilim­di jastar. Biraq tanym-túsinigi men kózqarasy erekshe, ózgeshe oılaıdy. Bul meni qýantady, olardyń jańashyldyǵyn qoldaımyn. Degenmen olar sahnalaǵan klassıkalyq shyǵarmalarda zamanaýı beıne men tehnıkalyq qural-jabdyqtar alǵa shyǵady da, ondaǵy keıipker sózi, mazmuny, eń aqyry ulttyq bolmysymyz kómeskilenip qalady. Dańǵyrlaǵan aıqaıǵa basymdyq beriledi. Negizinen, biz sózdi qadirlegen, biraýyz kesip aıt­qan kórkem sózge mán bergen halyq­pyz. Sondyqtan teatr sahnasynan baıa­ǵy ot tildi, oraq aýyzdy bılerdiń aı­shyqty sózderi, aıbyndy batyr babalarymyzdyń tekti minezderi kóriný kerek. Ásirese bul qazirgi ýaqytta keıingi ósip kele jatqan jas urpaqtyń boıyna otanshyldyqty darytý úshin qajet. Teatrdyń myqtylyǵy – ulttyq bolmysynda. Tarıhymyzǵa úńilsek, halqymyzdyń kórmegeni joq. Soǵysty da, ashtyqty da, otarshyldyqty da kórdi. Soǵan tózip, jer betinen joǵalmaı ult bolyp qalýyna ónerdiń qudireti áser etti. Teatr – ulttyń uıytqysy. Qansha degenmen, jastardyń oıy, kózqarasy ózgerse de biz olardyń aǵymymen ketpeı, olar bizdiń aǵynǵa kelýi kerek. Bir sózben aıtqanda, teatrdan ulttyq bolmysymyzdy joǵaltyp almasaq deımin.

– Bir jaǵynan, ol úshin teatrdaǵy aǵa býyn men jas býyn arasyndaǵy sabaqtastyq úzilip qalmaý kerek sekildi...

 –Iá, durys aıtasyz. Qaraǵandy teatrynda Qazaqstannyń halyq ártisi Jámıla Shashkına degen úlken apamyz boldy. Áıgili jazýshy Zeıin Shash­kınniń zaıyby. Taǵy basqa da jasy úlken ardager akter aǵalarymyz jumys istedi. Solardyń jan dúnıesi ǵana emes, syrtqy beınesiniń ózi bizge ónege edi. Jámıla apa toqsan jasqa tol­ǵandaǵy saltanatty keshte «Ana-Jer-Anadaǵy» Tolǵanaıdyń monologyn esh jańylmastan on mınýt oqydy. Sonda aktrısanyń dıksııasyna bári tań­ǵaldy. Qazaq teatrynyń irgetasyn qalaǵan aǵa-apalarymyz kásibı joǵary bilim almasa da, ónerdiń qudiretin tú­sinip, basqa jurtty moıyndatty. Mysaly, Máskeýde Qazaqstan mádenıetiniń on kúndigi ótkende Qalıbek Qýanyshbaev Gogol­diń «Revızoryndaǵy» Dýanbasyn oınaǵanda, onyń sheberligine orystyń ataqty akterleri tánti bolyp, joǵary baǵalaǵan. Sháken Aımanov Shekspırdiń «Ottelosyndaǵy» monologyn aıtqanda qa­zaqsha túsinbese de aǵylshyndar rıza bolypty. Ázekeń qoıǵan «Vanıa aǵaı­daǵy» basty rólde oınaǵan Ánýar Mol­dabekovti áli kúnge deıin aýzymyz­dan tastamaımyz. Biz osyndaı talanttardyń ónerin kórip, solardan tálim aldyq. Endi sony keıingi jastarǵa múmkindigimizshe berip ketkimiz keledi. Sabaqtastyq degen osy. Qazir bizdiń teatrǵa kelip jatqan jastardyń ónerine ózim tántimin. Sheti­nen segiz qyrly, bir syrly. Solardyń bolashaǵynan úlken úmit kútemin.

 – Asa kórnekti rejısser, Halyq Qaharmany Ázirbaıjan Mámbetov kezinde sizdiń «juldyzyńyz» jandy dep aıtady?

– Endi «juldyzym» jandy dep aıtý artyqtaý shyǵar, degenmen Ázekeńniń bizdiń teatrǵa kelýi shyǵarmashylyq serpilis ákelip qana qoıǵan joq, óner ordasynyń tirshiligin qaıta jandandyrdy. Ázekeń Máskeýde oqyǵan, toqyǵany mol, ákemteatrda alyptarmen jumys istegen. Qazaq teatryna tyń jańalyq ákelip, batyl, izdenimpaz, sýretker eke­nin tanytqan tulǵa. Ol kisi teatrǵa 1999 jyly kórkemdik jetekshi bolyp keldi. Bir qaraǵanda, susty, tákappar kóringenimen, jany qyldaı názik. Bir jaǵynan, akterdiń talanty ǵana emes, syrtqy kelbeti de ádemi bolýy kerek. Meniń boıym ortasha, kórkim de sym­batty emes. Sonda da ol kisiniń kózi maǵan túskenine tańmyn. Ázekeń teatrǵa kelgesin rejısser, marqum Qadyr Jetpisbaev bastap ketken «Qyz Jibek» spektaklin qoıýdy qolǵa aldy. Men osy qoıylymda Tólegenniń ákesi Bazarbaıdy oınadym. Kúnde daıyn­dyq bolady. Ol kisi akterlerdiń oıy­nyn qarap, zer salyp otyrady. Kóp sóılemeıdi. Bir kezde Bazarbaıdyń balasy Tólegenmen ustasyp qalatyn jeri bar, osy kóriniste Ázekeń meni tanydy. Sosyn sahnaǵa shyǵyp bir-eki keńes berdi. Sonda óz keıipkerimniń obrazyn ashýdaǵy izdenisimniń durystyǵyna kózim jetti. «Qyz Jibekti» jurtshylyq óte jyly qabyldady.

Jalpy, teatr sahnasynda biraz jyl eńbek etip júrsem de «osy men aktermin be?» degen oı meni jıi mazalaıtyn. Sony Ázekeńniń ózinen surap alǵym keldi. Eger ol kisiniń pikiri durys emes bolsa, basqa salaǵa aýysaıyn degen sheshimge kelip, bir kúni oǵan kirdim.

– Ne sharýamen júrsiń? – dedi.

– Ázeke, keshirińiz, osy ónerde júr­genime biraz jyl boldy. Biraq ózimnen-ózim «osy men aktermin be, akter emespin be?» dep qýystanyp júremin, betime aıtyńyzshy, eger siz «akter emessiń» deseńiz jónimdi tabaıyn degen edim, dúńk ete qaldy. «Ty dýrak, sen aktersiń. Kim aıtty saǵan akter emessiń dep. Bar jumysyńdy iste». Ketip bara jatyr edim, toqtatyp alyp: «Shyńǵys Aıt­ma­tovty oqydyń ba, jaqynda onyń «Ǵa­syrdan da uzaq kún» spektaklin qoıamyn, saǵan Edigeni beremin, daıyndal» dedi. Sodan Edige róline daıyndyǵymdy bastap, jazýshynyń «Borandy beket» romanyn oqydym. Edige qarapaıym temirjolshy bolsa da oı tuńǵıyǵyna úńilip júretin fılosof. Sondyqtan onyń beınesin ashýǵa biraz kúshimdi saldym.Oǵan Ázekeńniń qosqan úlesi de mol boldy. Premera óte tabys­ty ótip, kórermen jaqsy áser aldy. Odan keıin spektakldi Qaraǵandyǵa aparyp qoıdyq. Sonda ol kisi maǵan «Sen Edigeni eshqashan mundaı oınaǵan joqsyń» dep rızashylyǵyn bildirdi. Taǵy birde Ázekeń A.Chehovtyń «Vanıa aǵaı» spektaklin qoıatyn boldy da, ma­ǵan basty róldegi Vanıa aǵaıdy usyndy. Jáne ózine assısent etip aldy. Bul keıipkerim meniń esimnen ketpeıtin beıne bolyp qaldy. Odan soń Del Mardyń «Baıansyz baq» qoıylymyn sahnalady, onda da Qazaqstannyń halyq ártisi Gúljan Áspetova ekeýimiz bas­ty róldi somdadyq. «Qaragóz» spek­taklin sahnalaǵanda Syrymnyń ákesi Jabaıdy oınaýǵa berdi. Bul ózi kishkentaı ról bolsa da, kótergen júgi aýyr bolǵandyqtan barymdy saldym. Keıipkerdiń óz balasyn jamandyqqa qımaı, onyń moınyndaǵy arqandy óz moınyna orap alady. Bul meniń izdenisim edi. Ázekeń sony baıqapty. Daıyndyq aıaqtalǵasyn, ony talqylap otyrǵanda: «Jabaı ózi kishkentaı ról bolsa da Ibraev odan obraz shyǵardy» dedi biraýyz sózben. Osyǵan kádimgideı ishim jylyp qaldy. Áriptesim Asylbolat Sma­ǵulov: «Ázekeń saǵan rıza boldy ǵoı» dep qolymdy aldy. Shyn má­ninde, ol sahnalaǵan qoıylymdardan Mámbetovtiń máneri birden baıqaldy. Uly rejısser sol týyndylarymen Qal­lekı teatrynyń dańqyn asyryp qana qoıǵan joq, akterlerdiń oı-órisin, iz­denisin, talantyn daralady. О́ner jolymda Ázirbaıjan Mámbetov sekildi birtýar tulǵamen áriptes bolyp, sol kisiniń senimin aqtaǵanymdy ómirimdegi bir baqytym dep baǵalaımyn. Keıde ózińmen óziń ońasha qalǵanda Ázekeń sekildi alypty oıyma alsam, kóńilim bosaıdy.

– Akter jaýapkershiligi degendi qalaı túsinesiz?

– Jaýapkershilik degen úlken sóz. О́mirdegi árbir adamnyń Otan, otbasy, ata-ana aldyndaǵy jaýapkershiligi sekildi ár mamandyqqa tán de jaýap­ker­shilik bolady. Ásirese sonyń ishinde óner ıesine júktelgen ja­ýap­­­kershiliktiń salmaǵy ońaı emes. Ula­­ǵatty ustazymyz Sholpan Jan­dar­bekova oqýǵa túskende: «Balalar akter­liktiń qyzyǵy men shy­jyǵy kóp. О́ner joly – óte aýyr. О́ıt­keni sol jolda túrli baqtalastyqty da, qyz­ǵanyshty da kóresizder. Qıyndyq da kezdesedi. Sondyqtan ónerge je­ńil qaraýǵa bolmaıdy. Halyqtan úlken eshkim joq, kórermen aldynda ózderińdi qarapaıym ustańdar» dep únemi aıtatyn. Shynynda akterlik ma­mandyqtyń qıyn ekendigin ózimniń basymnan ótke­sin bilemin. Basqa ma­mandyq ıeleri segiz saǵat jumys istese, bizdiń mıymyz ben júregimiz 24 saǵat toqtaýsyz damyl tap­paıdy. Biz soǵan úırengenbiz. О́ıt­keni keıip­kerimizdiń obrazyn kórermen kóńilinen shy­ǵatyndaı somdaý úshin, kúndiz-túni izdenip, oı ústinde júremiz. Eger akter óz mamandyǵyna atústi qarasa, ol ózi úshin de, óner úshin de, eń aqyry kórermen úshin de tragedııa. О́nerge jan-tánimmen berilgende ǵana bir nátıjege qol jetkizesiz.

– Áńgimeńizge rahmet.

Áńgimelesken

Azamat ESENJOL,

«Egemen Qazaqstan»