Kollajdy jasaǵan Amangeldi Qııas, «EQ»
Qazaqstan lıftishileri ulttyq qaýymdastyǵynyń basshysy Erjan Igibaevtyń aıtýynsha, Almatyda shý bolǵan lıft ornalasqan turǵyn úı kesheniniń paıdalanýǵa berilgenine 10 jyl ǵana bolǵan. Bul – jaramdylyq merzimimen salystyrǵanda múldem jańa úı. Al lıftiniń «sekirip ketýine» kabınasynyń ózdiginen baqylaýsyz qozǵalǵany, tejeý mehanızminiń durys istemeýi sebep bolǵan. Odan bólek lıft kabınasyndaǵy joǵarǵy qyzý kórsetkishi lıft jabdyqtarynyń qaýipsiz jumysyna keri áser etipti. Sondaı-aq turǵyn úı keshenindegi lıftige qyzmet kórsetetin «L» seriktestiginde ónerkásiptik qaýipsizdik komıtetinen ruqsat qaǵazy jáne ST-RK 3305-2018 lıftilerdiń Ulttyq standartyna sáıkestik sertıfıkaty bolmaǵany da tekserý nátıjesinde belgili boldy. Atalǵan servıstik kompanııanyń qyzmettiń bul túrimen aınalysýǵa, qyzmet kórsetý shartyn jasasýǵa quqyǵy bolmaǵanyn bildiredi.
Buǵan deıin Qazaqstanda servıstik kompanııalar qyzmetiniń rettelmeýinen lıftiler shahtaǵa qulap, apatqa uryndyrǵan jaǵdaılar jaıly san ret aıtyldy, jazyldy. Biraq budan apat sany azaıǵan joq. Tipti jyl basynan bergi jaǵdaılardy sanasaq ta jetkilikti.
Lıft salasyndaǵy basty másele – eskirgen lıftilerdiń kóbeıýi servıstik qyzmet kórsetetin kompanııalar tarapynan tıisti qyzmettiń kásibı deńgeıde kórsetilmeýinen týyndap otyr.
Sarapshy bizben áńgimesinde aıtyp ótkendeı, turǵyn úı keshenderinde lıftke servıstik qyzmet kórsetetin kompanııalarda Tótenshe jaǵdaılar mınıstrligi О́nerkásiptik qaýipsizdik komıteti bergen lıftilerge tehnıkalyq qyzmet kórsetý boıynsha jumystardy júrgizý quqyǵynyń kýáligi bolýy kerek. Odan keıingi talap – ST-3305-2018 «Múgedekterge arnalǵan lıftiler, eskalatorlar, travolatorlar jáne kótergishter» Ulttyq standartynyń talaptaryn saqtaýǵa, jabdyqtaýǵa, ornatýǵa jáne paıdalanýǵa, táýlik boıy jedel qyzmet kórsetýge mindetti.
Qazir Qazaqstan boıynsha 4 myńnan asa lıftini jańǵyrtý qajet. Olardyń báriniń normatıvtik merzimi ótken. Standartty qyzmet etý merzimi – negizinen 25 jyl. Mamandar merzimi aıaqtalýǵa jaqyn lıft qyzmetin 2 jylǵa ǵana uzartýǵa múmkindik baryn aıtady.
Almatyda 6 myńǵa jýyq lıft bar. Salystyrý úshin aıtsaq, 2019 jyldyń basynda qalada jańǵyrtýdy qajet etetin myńǵa jýyq lıft bolypty, qazir olardyń sany 300 lıftige deıin qysqardy. Qalǵany 2022 jyldyń sońyna deıin aýystyrylady.
Lıft tańdaý – qurylys kompanııalarynyń quqy. Degenmen Qazaqstanda shyqqan lıft baǵasy Reseı jáne Belarýs óndirisindegi lıftterdiń baǵasymen teńesip qaldy. Ortasha eseppen bir otandyq zaýyt tolyǵymen iske qosylsa, jylyna 500-ge jýyq lıft shyǵarýǵa bolady. Erjan Igibaevtyń aıtýynsha, lıft salasynda otandyq ónimderdi qoldaý máselesi de ótkir tur. Qazaqstanǵa jylyna 5 myńnan asa lıft syrttan tasymaldanady. Al otandyq óndirýshiler suranystyń 21 paıyzyn ǵana qanaǵattandyryp otyr. Qazir elde lıftiniń kerek-jaraǵyn shyǵaratyn 3 zaýyttyń biri – Almatyda, qalǵany Almaty, Aqmola oblystarynda jumys istep tur. Olardyń ónimderiniń sapasy ishki naryqta brend retinde tanylyp júrgen tehnologııalarmen teńese alady. Sarapshy aıtyp ótkendeı, tapsyrys berýshilerge daıyn ónimdi shetelden satyp alý tıimdi, jergilikti naryqta tolyq óndiristik sıkl úshin qajetti keıbir kerekti quramdas bólikter tapshy. Atap aıtqanda, elevatordy qurastyrýǵa arnalǵan negizgi qondyrǵylar basqa elderden kelse, paıdalanylǵan bólshekter men toraptardyń 40 paıyzǵa jýyǵy negizinen Qytaı men Koreıa elderinen ákelinedi. Baǵasy biraz ólshemderge táýeldi bolǵan soń ınflıasııa, dollardyń baǵamyna qaraı ózgerip turady.
«Daıyn lıftini jetkizýshilerge keden bajy salynbaıdy. Al ony jınaqtaý úshin salynatyn baj – 5-15 paıyz. Bul faktor qazaqstandyq óndirýshilerge ekonomıkalyq jaǵynan tıimsiz. Taratyp aıtqanda, Qazaqstanda lıft qurastyrǵannan daıyn ónimdi syrttan ákelgen ońaı. Osyǵan oraı, naryqta otandyq óndirýshilerge basymdyq berý, jeńildetilgen nesıe berý qarastyrylyp jatyr. Qazaqstanda óndirilgen lıftilerdiń baǵasy básekege qabiletti ekeni osyǵan deıin talaı ret aıtylǵan. Biraq onyń baǵasy birqatar parametrlerge táýeldi bolǵan soń, dollardyń baǵamyna qaraı qubylyp otyrady. 9 qabatqa arnalǵan 500 kılolyq lıfttiń baǵasy – montajsyz 8-8,5 mln teńge, al montaj baǵasy – 1-1,5 mln teńge. Lıftilerdiń kabınasy, aınasy tárizdi biraz bólshekteri ózimizde daıyndalady. Syrttan tasymaldanatyny – aqparatty basqarý núkteleri. Bizge ónimderin eksporttap otyrǵan Reseı men Belarýs ónimderiniń basqarý tetikteri – ımport. Basqasha aıtqanda jan-jaǵymyzdan kelip jatqan ónimderdiń baǵdarlamalyq basqarý tetikteri – reeksport. Bizdiń ımporttyq núktelerimizden olar da ımporttap otyr. Qazir burynǵy Keńes Odaǵyna múshe elder arasynda lıft óndirisi boıynsha oq boıy ozyp ketken eshkim joq. Bári – bir deńgeıde. Elde aqparatty tehnologııanyń tilin meńgergen jastar kóbeıip keledi. Demek lıftiniń aqparattyq baǵdarlamasyn da ózimizde daıyndaýǵa múmkindik bar», deıdi E.Igibaev.
Turǵyn úı keshenderindegi jedelsaty aınalasynda problema qordalanyp qaldy. Qazaqstannyń iri qalalarynda, atap aıtqanda, Almaty men Astanada lıftilerge qyzmet kórsetetin 60-tan 80-ge deıin kásiporyn bar. Biraq olardyń bári birdeı sertıfıkattaýdan ótpegen. Tipti tenderde joly bolǵandardyń keıbirinde sertıfıkat joq ekenin aıtady mamandar.
2012 jyly zańnamaǵa ózgeris engizilip, lıftini montajdaýǵa, oǵan qyzmet kórsetýge lısenzııa berý alynyp tastaldy. Sol-aq eken, páter ıeleri kooperatıvteri kóńiline jaqyn kompanııalarmen kelisim jasap, biliktiligi tómen, qyzmet aqysy arzan mamandardyń kómegine júgine bastady. E.Igibaev aıtyp ótkendeı, qazir qaýymdastyqta Ulttyq standarttaý júıesiniń sertıfıkatyna ıe servıstik kompanııalar bar. Mamandarynyń da kásibı biliktiligine eshkim syn aıtyp kórgen emes. Biraq salanyń qyr-syryn túsinbeıtin jáne mamandardyń biliktiligine kóńil bólmeıtin servıstik kompanııalardyń «joly bolyp» aldaryn orap ketkeni naryqtyń kóńil kúıin buzyp qana qoımaı, turǵyndardyń ómirine qaýip tóndirip otyr. Sol sebepti qaýymdastyq О́nerkásiptik qaýipsizdik komıtetine habarlasyp, kompanııalardyń qabyldaý prosesin baqylaýdy kúsheıtýdi surap otyr.
Byltyr qaýymdastyqta dıspetcherlik qyzmet kórsetetin kompanııalar týraly derekterdi jańǵyrtýdy talap etetin qanatqaqty jobaǵa joldama beripti. Endi lıftilerde onyń kótergish krandarynyń jaǵdaıynan habardar berip turatyn derekter avtomatty túrde jańartylyp turady. Eger turǵyn kúmándansa, servıstik qyzmet kórsetetin kompanııa týraly málimetterdi talap etýge quqy bar. Sebebi lıft – tek qana jalt-jult etip turǵan ádemi kabına emes, kez kelgen sátte ómirge qaýip tóndirýi múmkin obekt. 2020 jyly baqylaý, retteý jumystaryn Tótenshe jaǵdaılar mınıstrliginiń О́nerkásiptik qaýipsizdik komıtetinen jergilikti atqarýshy organdarǵa bermekke talpynystar jasalǵan. Al jergilikti atqarýshy oryndar bolsa, bul quzyretti turǵyn úı ınspeksııasyna silteıdi. Mundaı jaýapsyzdyq onsyz da túıtkildi salanyń jaǵdaıyn odan saıyn kúrdelendirip jibergen. Sebebi turǵyn úı ınspeksııasy qyzmetkerleriniń kásibı biliktiligi problemany sheshe almaıdy ári isti júrgize alatyn mamandar da tapshy.
Qazaqstan jyl saıyn 5 myń lıft ımporttaıdy. 2017 jyly elimizde 5 lıft qurastyrýshy zaýyt bolǵan. 2019 jyly qoldanystaǵy 2 056 lıftiniń 232-i ǵana otandyq bolsa, qalǵan
1 824-i ımporttalǵan. Al qazir bizde jumys istep turǵan 5 zaýyttan úsheýi ǵana qalǵan. Bul másele boıynsha naryqta otandyq kásipkerlerge basymdyq berý, jeńildetilgen nesıe berý jaǵy endi qolǵa alyndy. Osyǵan deıin atalǵan jaǵdaı Parlamentte kóterilgen. Tozyǵy jetken lıft shahtasynyń esigi ashyq-shashyq jatatyny bıyl da depýtattar tarapynan aıtyldy.
Senator Esqalı Ábdikerov mamyr aıynda Úkimetke joldaǵan usynys-hatynda lıftilerdiń jaǵdaıy men oǵan tehnıkalyq qyzmet kórsetetin kompanııalardyń sapasy, sondaı-aq jergilikti atqarýshy organdar tarapynan osy turǵydaǵy baqylaýdyń tómendigi syn kótermeıtinin jetkizgen. Onyń aıtýynsha, keıingi 5 jylda elimizdegi kópqabatty turǵyn úılerde lıftilerdegi apattyq jaǵdaılar kóbeıip, azamattardyń jaraqat alý, qaıǵyly qazaǵa ushyraý oqıǵalary jıilep ketken. Jergilikti jerlerde lıftilerdi tehnıkalyq kútip ustaýdy júzege asyratyn kompanııalardyń qyzmetine baqylaý jasalmaıdy, olardyń qyzmetine qoıylatyn talaptar aıqyndalmaǵan, lıft uıymdaryn sertıfıkattaý tetigi ázirlenbegen. Lıftilerdi montajdaý jáne oǵan tehnıkalyq qyzmet kórsetý quqyǵyna lısenzııa berýdiń kúshin joıý jaǵdaıdy ýshyqtyryp otyr.
Qazaqstan lıftshileri ulttyq qaýymdastyǵynyń málimetterine qaraǵanda, 2018-2022 jyldar aralyǵynda elimizde lıft aqaýynan 13 jaǵdaı tirkelip, onyń 8-i qaıǵyly jaǵdaımen aıaqtalǵan eken.
Qazaqstanda záýlim úıler qatary jyl saıyn kóbeıip barady. Zamanǵa laıyqty jyldam ári jaıly lıftiler de asa qajetti quralǵa aınalǵanyn, órkenıet pen lıftini bólip jara almaıtynymyzdy kórip júrmiz. Bul baǵytta bıznestiń ǵana emes, bıznestiń jumysyn úılestirip, «tenderge» «bata berip otyrǵan» jaýapty oryndardyń da jaýapkershiligin kóterý mańyzdy.
ALMATY
