Kollajdy jasaǵan Záýresh SMAǴUL, «EQ»
Birinshi kezekte bul saılaý jańa formatta ótedi. О́ıtkeni qazaqstandyqtar osy qyzmette bir ret qana bolatyn Prezıdentti saılaıdy.
Bul saılaýdy kelesi jyldyń birinshi jartysyna josparlanǵan Parlament saılaýymen tutas alyp qarastyrǵan jón. Buǵan jańa saıası kúshterdi, eldiń bolashaq saıası elıtasyn kórsetetin kóptegen túrli partııalar men ózin-ózi usynýshylar qatysýy múmkin. Bul Parlament saılaýynyń aıtarlyqtaı básekeli jaǵdaıda ótýine barlyq alǵyshart bar. El damýynyń kóptegen jańa tujyrymdamasy, ıdeıasy, tuǵyrnamasy paıda bolady. Osy turǵydan alǵanda, ótkir taqyryptar boıynsha pikirtalastar ótetin kásibı Parlamenttiń qalyptasýyn kútýge bolady jáne biz pikirlerdiń naqty plıýralızmin kóremiz. Bul saıası úderistiń basqa dınamıkasy men sapasyna bastaıtyn qaıta jańarý bolmaq. Sosyn bul júıe bizge ótkenge oralýǵa endi múmkindik bermeıdi.
Al Memleket basshysynyń ókilettik merzimi týraly aıtatyn bolsaq, bir rettik prezıdenttik merzim – progressıvti norma. Eger bolashaqta bireý osy erejeni qaıta qaraǵysy kelse, onda olar ózderiniń ókilettigin uzartýǵa tyrysýdan basqa eshqandaı negizdeme taba almas edi.
7 jyldyq prezıdenttik merzimniń ózindik qısyny bar. Bir rettik 5 jyldyq merzim Prezıdenttiń baǵdarlamalar men jobalaryn tolyqqandy iske asyrý úshin jetkiliksiz. Eger halyqaralyq tájirıbemen salystyratyn bolsaq, bizdiń 7 jylymyz AQSh-taǵy 4 jyldan eki merzimmen teń. Biraq bir ereksheligi bar: alǵashqy tórt jyl ishinde Amerıka prezıdenti saılaý reıtıngterine nazar aýdaryp, tanymal emes sheshimder qabyldaýdan qorqady. Onyń aldynda jańa saılaý bar, al basty maqsat – ony ekinshi merzimge qaıta saılaý. Kerisinshe, jetijyldyq bir merzim prezıdentke saılaý saldarynan qoryqpaı, neǵurlym batyl jáne senimdi áreket etýge múmkindik beredi.
Kelesi Memleket basshysy Konstıtýsııada ókilettik merzimin qaıta ózgerte me, álde eki márte prezıdenttikti engize me degen suraqqa naqty jaýap joq. Biraq jumys istep turǵan Konstıtýsııalyq sot pen joǵary azamattyq belsendilik bolǵan jaǵdaıda bul normany ózgerissiz qaldyrýǵa bolady dep sanaımyn. О́ıtkeni zańnyń myzǵymastyǵy úshin Konstıtýsııanyń kepili retinde Prezıdent qana emes, búkil qoǵam jaýap beredi.
Maýsymdaǵy referendýmda sýperprezıdenttik basqarý júıesinen kúshti Parlamenti bar prezıdenttik respýblıkaǵa aýysýdy qamtamasyz etetin túzetýler qabyldandy. Jańa túzetýler ókilettikterdi bólýge qatysty emes, olar bılikti basyp alýdan qorǵaýdy qamtamasyz etedi dep aıtýǵa bolady. Sonymen qatar bir ret 7 jyldyq prezıdenttik merzimde reformalar tezirek júrgiziledi. Kóp nárse bizdiń azamattarymyzǵa, olardyń paternalızmdi jeńý qabiletine baılanysty bolady.
Talǵat QALIEV,
Qoldanbaly etnosaıası zertteýler ınstıtýtynyń dırektory,
saıasattanýshy
