Qamsyzdandyrýǵa qamqorlyq qashanda qajet ol keleshektiń kelisti irgetasyn qalaıdy

Álemniń ár túkpirinde halyqty áleýmettik qamsyzdandyrý, onyń ishinde zeınetaqy júıesin jetildirý boıynsha zor umtylystar jasalyp, tyń izdenisterge túren salynyp, jol tartylýda. Munyń jaı-japsaryn keńirek bilý úshin Polsha áleýmettik saqtandyrý ınstıtýtynyń prezıdenti, Halyqaralyq áleýmettik qamsyzdandyrý qaýymdastyǵy Eýropa óńirlik júıesi komıtetiniń tóraǵasy Zbıgnev DERDZIýKKE jolyǵyp birneshe suraq qoıýǵa ruqsat suradyq. Mártebeli meıman usynysymyzdy úlken iltıpatpen qabyl aldy. – Derdzıýk myrza, sálemetsiz be. Bizge suhbat berýge keliskenińizge aldyn ala rahmet aıtamyz. Sizden Halyqaralyq áleýmettik qamsyz­dandyrý qaýymdastyǵy (HÁQQ) Eýropa óńirlik júıesi komıtetiniń tóraǵasy retinde, Eýropa elderindegi áleýmettik qamsyzdandyrý salasynda qalyptasqan tendensııalar týraly bilgimiz kelip otyr. – Eýropa elderindegi zeınettik júıe úshin syn-qaterler memlekettik qarjy tapshylyǵyn shamadan tys arttyrmaı, ońdy-soldy shashpaı, ekonomıkanyń básekege qabilettiligin tómendetpeı ony qarjylandyrýdyń turaqtylyǵyn qamtamasyz etýdi talap etedi. Atalǵan talaptardy teńdestirý Eýropa zeınettik júıesiniń bolashaǵy úshin ǵana emes, sonymen birge, Eýropanyń jalpy damýyna da zor áserin tıgizedi. Muny árkez nazarda ustap, umytpaǵanymyz jón. Endigi aldaǵy buljytpaı oryndaıtyn sharýamyz – áleýmetik qorǵaý mekemeleri júzege asyratyn memlekettik qyzmetterdiń sapasyn jaqsartýdy árdaıym qoldaý. Bul másele joǵary tehnologııalardy qoldaný arqyly klıentke qyzmet kórsetýdiń tıisti standarttaryn qamtamasyz etýdi aıqyndaıdy. HÁQQ búgingi tańda osy saladaǵy ozyq tájirıbelerdi almasýdyń alańyna aınalyp, óz tıimdiligin áıgiledi. Men jetekshilik jasaıtyn áleýmettik saqtandyrýdy basqarý salasy biraz jetistikke jetti, ol – qyzmetterdi stan­darttaýǵa baǵyttalǵan, jan-jaqty oılastyrylǵan, keń aýqymdy zamanaýı elektrondyq qyzmetter alańynyń arqasynda júzege asty. Alaıda, atqa­rylǵan jumysqa masattanbaı, áli de bizge basqa elderdiń ozyq tájirıbelerin úırený qajet dep sanaımyn. – Álemde ártúrli áleýmettik qamsyzdandyrý júıeleri bar ekeni belgili. Polshada halyqty áleýmettik qorǵaýdyń qandaı júıesi jolǵa qoıylǵan? – Polshanyń áleýmettik qamsyz­dandyrý júıesi otyzynshy jyldary, ekinshi dúnıejúzilik soǵystan keıin, bir ǵasyrdan astam ýaqyt boıy basqa eldiń ústemdiginen azat bolyp qaıta birikkennen soń quryldy. Sol kezdegi áleýmettik qamsyzdandyrý bir jaǵynan túr-sıpaty bólek úsh memlekettiń – Prýssııanyń, Avstrııanyń jáne Reseıdiń qol astynda bolǵan ýaqyttaǵy aýmaqtyń quqyqtyq jáne áleýmettik júıelerin birizdendirý qajettiligin týyndatty. Ol yqpaldastyqtyń negizgi býyn-elementin qurady. Ekinshi jaǵynan atalǵan jaǵdaıat Polshanyń soǵysqa deıingi damýyna jaqsy múmkindik berdi. Eldiń áleýmettik saqtandyrý salasyn retteıtin zańy óz ýaqytynda sapaly jasalǵan-dy. Biraq, bul qujat Batys elderinen alynǵan úlgi-kóshirmesi emes edi. Muny eskergenimiz óte mańyzdy ári umytpaýymyz kerek. Eldiń qazirgi zamanǵy áleýmettik qorǵaý júıesiniń qalyptasý tarıhymen tyǵyz baılanys­ty Áleýmettik saqtandyrý basqarmasy bıyl óziniń 80 jyldyq mereıtoıyn atap ótpekshi. Soǵystan soń júıede aıtarlyqtaı ózgerister bolǵan joq, tek qajetti túzetýler ǵana engizildi. Sondaı túzetýlerdiń ishindegi eń mańyzdysy 1999 jyly, ıaǵnı Polsha qaıtadan táýelsizdik alǵannan keıin 10 jyldan soń boldy. Ol kezde biz zeınetaqy júıesin tólengen jarnalarǵa negizdeletin, ıakı naqty tólemder qaǵıdatynan týyndaıtyn zeınetaqy júıesine aýystyrý reformasyn júrgizdik. Nátıjesinde júıe jumysy jeńildenip, azamattar ony qabyldaýǵa tez beıimdeldi. Qazirgi kezeńde zeınetaqy jyl saıyn ındeksteletin, jeke shottarda jınaqtalǵan, tólengen jarnalar somasyna baılanysty ekendigi shyndyq. Kelesi bir mańyzdy qadam – zeınetkerlik jasyn 67 jasqa deıin teńestirýge jáne arttyrýǵa ákeldi. О́ıtkeni, halyqtyń ortasha ómir súrý uzaqtyǵy birneshe jylǵa ulǵaıdy. Ǵasyrdyń sońǵy shıreginde órkenıet pen áleýmettik tabysqa jetýdiń tabıǵı jemisine qaraı jeteledi. Biz sonymen birge, zeınetaqy júıesi qarjylyq qaǵıdatynyń eriktiligin engizýdi sheshtik. О́stip bıylǵy 1 sáýir men 31 shilde aralyǵynda Polsha azamattary ózderiniń eńbek aqylarynan 2,92% Ashyq zeınetaqy qorlaryna aýdarylǵanyn nemese 19,52% quraıtyn barlyq zeınetaqy jarnalarynyń Áleýmettik saqtandyrý basqarmasyna túsýin qalaıtynyn tańdaıdy. Ashyq zeınetaqy qorlaryna erikti qatysýdy engizý naqty bir júıeli evolıýsııanyń nátıjesi ekendigin osy arada atap ótken jón. О́ıtkeni, olardyń róli Polshadaǵy qarjy naryǵynyń damýyna ólsheýsiz úles qosyp, qozǵaýshy retinde qımylyn qarqyndatty. – Sizdiń elde zeınetaqy men áleýmettik tólemderdiń teńgerilimin qamtamasyz etý úshin qandaı sharalar qabyldanýda? – Bizdiń elimizde tólemderdi ındeks­teý ekonomıkadaǵy jalaqynyń ortasha ósimine de (osy kórsetkishtiń besten bir bóligi alynady), ınflıasııaǵa da baıla­nys­ty júrgiziledi. Mundaı sheshim turaqty ekonomıka ósiminde tólemder­ge jyl saıyn naqty sıpat beredi. Polshada ómir súrý deńgeıiniń artýy jyldan-jylǵa baıqalyp otyr. Árıne, bul kóz súısintip, kókirekke jylylyq uıalatady. – Al óndiristegi jazataıym oqı­ǵalardan mindetti saqtandyrý máselesi qalaı retteledi. Saqtan­dy­rýdyń osy túrine qandaı mólsherleme engiziledi? – Osydan 10 jyl buryn biz jazataıym oqıǵanyń belgili bir kásiporyndaǵy ahýalyna sáıkes saqtandyrýdyń jeke yńǵaıly turǵydaǵy mólsherlemesin engizdik. Búgingi tańda saqtandyrýdyń osy túri boıynsha eń tómengi mólsherleme esepteý bazasynan 0,67% , al eń joǵarǵy – 3,86%-dy quraıdy. Bul tetik ózin ózi aqtady, kásipkerler eńbek qaýipsizdigin saqtaýǵa kóńil bóle bastady, jazataıym oqıǵalar sany azaıdy jáne soǵan qaraı jarna da az tólenedi. – Áleýmettik qorǵaý júıesindegi yntymaqty jaýapkershiliktiń damý barysyn qysqasha saralap berseńiz? – Polıak Respýblıkasynda zeınet­aqy júıesi urpaqtar arasyndaǵy yntymaqtastyq negizine saı qurylǵan. Zeınetaqy tólemderin qarjylandyrý qaǵıdaty ekonomıkalyq belsendi halyqtyń jarnalary esebinen, árıne, zeınettik júıe áreket etkeli jáne 1999 jyly Ashyq zeınetaqy qorlary jumysqa kiriskennen beri isteıdi. О́kinishke qaraı, keıingi kezde buqaralyq aqparat quraldarynda urpaqtar arasyndaǵy sabaqtastyqty joqqa shyǵarý tárizdi jańsaq pikirler jarııalanyp, atalǵan máselege kúmán keltirý ushyrasyp júr. Taǵy bir syn-qater – demografııalyq jaǵdaı qatty alańdatady. Qartaıǵan Eýropada urpaqtardyń tabıǵı almasýy buzylýda, oǵan HH ǵasyrdyń elýinshi jyldaryndaǵy týýdyń jınaqtalǵan koeffısıenti 3,7 qurasa, qazirgi ýaqytta ol kórsetkish 1,3 quraıtynyn aıtsaq jetkilikti. Sońǵy jyldary biz tólenetin dekrettik demalysty on eki aıǵa deıin uzarttyq, onyń edáýir bóligin balanyń ákesi alady. Memleket bala kútimine baılanysty eńbekaqysy saqtalmaıtyn demalysta bolǵan adamǵa, sonymen birge, jas balalardy kútý úshin zańdy túrde jumysqa turǵandarǵa zeınetaqy jarnalaryn tóleıdi. – Polsha 2004 jyldyń 1 mamyrynan bastap Eýroodaqqa múshe elge aınalyp shyǵa keldi. Osyǵan oraı kóptegen polıaktar ekonomıkasy damyǵan Eýropa elderine (Ulybrıtanııa, Fransııa, Germanııa) jumys isteýge jol tartty. Áıtse de, Polshaǵa da Ýkraınadan, Moldovadan, Belarýsten jumys kúshi aǵylyp kelý ústinde. Elden syrtqa ketýshi nemese kelýshi eńbek mıgranttaryn áleýmettik saqtandyrý isi qalaı júzege asyp otyr? – Eýroodaqta áleýmettik saqtan­dyrýdy úılestirý qaǵıdaty jumys jasaıdy. Bul degenimiz – meniń otandastarym Ulybrıtanııaǵa nemese Germanııaǵa jumys isteýge ketkenimen olardyń saqtandyrylýy úzilissiz jal­ǵasady degen sóz. Atalǵan úrdis Pol­shaǵa kelgen Eýroodaq elderiniń azamattaryna da qatysty, al mundaı azamat­tar sany kúnnen-kúnge artýda. Eýro­odaqqa múshe bolyp tabylmaıtyn keıbir eldermen Polsha saqtandyrý merzimin ózarataný máseleleri boıynsha retteıtin áleýmettik saqtandyrý týraly ekijaqty sharttar jasap qol qoıdy. Biz burynǵy Iýgoslavııa elderimen, AQSh-pen, Kanadamen, Avstralııamen jáne Ýkraınamen osyndaı sharttarǵa otyrdyq. 2013 jyly Áleýmettik saqtandyrý basqarmasy shetelderge ketken adam­darǵa 40 myń rettik tólem tóledi, al on jyl buryn olar eki ese az bolǵan. Ekinshi jaǵynan Áleýmettik saqtandyrý basqarmasy Polshada turatyn, shetel tólemderine quqyqtary bar tulǵalarǵa 61 myń mártelik tólem tóleýge dánekerlik jasady. Osy tólemder boıynsha keıingi jyldary edáýir ósý baıqalady. Tutastaı alǵanda Eýroodaq sheńbe­rinde adamdardyń erkin aralasýy, sondaı-aq, Eýroodaq elderine múshe bolyp tabylmaıtyn ımmıgranttar úshin Polshanyń jáne basqa da elderdiń ashyq bolýy bir jaǵynan jetistik bolyp tabylsa, ekinshi jaǵynan ártúrli qaterlerdi de týdyrady. Eger Eýroodaq aıasyndaǵy jekelegen elder ózderiniń zeınettik júıelerine jekemenshikti saqtaıtyn bolsa, onda eńbek aǵyny men jarnalardy tıimdi basqarý kúrdelene túsedi. Muny da eskergenimiz maqul. Polshada búginde Eýroodaqtyń basqa bólikterine turýǵa ketip sol elderde jarnalar tóleıtin jas azamattar aǵyny kóptep baıqalýda, al soǵystan keıin ómirge kelgender zeınetkerlikke shyǵýda. Bul jaǵdaı Eýroodaq elderindegi áleýmettik qorǵaý júıesine bolashaqta kúrdeli máseleler týdyrýy ábden múmkin. – Siz jaqynda ótetin VII Astana ekonomıkalyq forýmyna jáne «Áleý­mettik qorǵaýdan – áleýmettik progreske» III halyqaralyq ǵy­ly­mı-tájirıbelik konferensııa­syna qatysady ekensiz. Aldaǵy aýqym­dy sharadan ne kútesiz jáne kon­fe­rensııaǵa qatysýshylarǵa aıtar tilegińiz bar ma? – Men osy konferensııada jekelegen elderdiń tájirıbelerinen sabaq alamyn dep oılaımyn. Áleýmettik qorǵaýdyń tıimdi júıesi ol jergilikti erekshelikke beıimdelgende ǵana nátıjesin beretinin umytpaý kerek jáne bul jerde saqtandyrylǵan azamattardyń jeke jaýapkershiligi men bir mezgilde áleýmettik yntymaqtastyq sııaqty qaǵı­dattar mindetti túrde eskerilýi ­qajet. Sondyqtan ózime jáne forýmnyń ­b­ar­lyq qatysýshylaryna zeınettik júıeni jahandyq deńgeıde, sonymen birge, bir mezgilde jergilikti erekshelikterdiń mańyzyn sezinip, túısinýdi tileımin. Buǵan qosa zeınetaqy júıesin memlekettiń eń mańyzdy ekonomıkalyq jáne áleýmettik turaqtylyq kepili dep baǵalaımyn. – Qurmetti Zbıgnev Derdzıýk myrza, Qazaqstannyń áleýmettik qorǵaý júıeleriniń bolashaqtaǵy damý máselesindegi yntymaqtastyqtyń qandaı baǵytyn atar edińiz? – Bolashaqta modeldik qatynastaǵy áleýmettik qorǵaý boıynsha basqarýshy uıymdardyń birikken quzyretin qurý, ıaǵnı áleýmettik saıasatqa belsendi áser etý men baǵyttaryna aktýarlyq taldaý jasaýdy alǵa qoıamyn. Ol bolashaqtyń isi ekendigi taldap-talqylamasa da ámbege aıan. Jalpysynda halyqqa qyzmet kórsetý sapasyna qatysty, onyń ishinde zamanaýı teleaqparattyq tehnologııalardy qoldaný baǵyttaryn erekshe atar edim. Qazaqstannyń qazirgi qaryshty qadamy, áleýmeti men áleýeti, beıbit ómiri men bereke-birligi, eń bastysy ashyqtyǵy kimdi bolsa da tańǵaldyrmaı qoımaıdy. Sondyqtan da, elderińiz áli talaı bıikten kórinip, top bastaıtynyna bek senimdimin. Áleýetterińiz artyp, qamsyzdandyrý isindegi bastamalaryńyz baıandy, irgetasy berik qalana bersin. Abyroıly da izgilikti isterińiz ońdy bolsyn. – Aıtqanyńyz kelsin, sizge de jemisti eńbek tileımiz. Áńgimelesken Marat AQQUL, «Egemen Qazaqstan».