Aımaqtar • 22 Qyrkúıek, 2022

Qapal meshiti qalpyna kelmek

53 ret kórsetildi

Keńes kezeńinde búlinip, toqyraý jyldarynda qaraýsyz qalǵan Qapal meshitiniń jaı-kúıin buǵan deıin de jazǵanbyz. О́ńir jýrnalısteri de dabyl qaǵyp, qasıetti nysannyń qıraǵaly turǵanyn kótergen edi. Endi, mine, el nazaryn aýdarǵan jaǵdaı oń sheshimin tabatyn bolypty. Muny osy istiń basy-qasynda júrgen jýrnalıst Qajet Andas aıtty. Aldaǵy ýaqytta rýhanı ǵımarat kúrdeli jóndeýden ótip, el ıgiligine qyzmet etetin bolady.

1865-1867 jyldary tatar saýdageri Ǵalıákpar Seıfýl­mú­­likov qajynyń jeke qarjy­symen boı kótergen ǵıbadat úıi qaıta jańǵyrtylmaq. Ǵalıákpar qajynyń urpaqtary Dımash ata­myzdyń jeke dárigeri bolǵan Ahat Múlikov, medısına salasyn­da úlken jetistikterge jetken Ga­rıf Ámınuly jáne kásipker Tahır Garıfulynyń ruqsatymen jańǵyrtý jumysyn kásipker Sabyr Qadyruly men Ilııas Sa­byruly júrgizetin boldy. «Al­dyn ala boljam boıynsha qaıta jańǵyrtý jumysyna 100 mln teńgeden astam qarjy ketedi», deıdi Sabyr Qadyruly.

Qapal meshitin qaıta jań­ǵyr­týǵa qatysty bastama kó­ter­gen bas­qosýǵa alys-ja­qyn­nan el júgin arqalap, urpaq bola­shaǵyna úmit­pen qaraıtyn aza­mattar jı­nalǵan.

«Qapal meshiti týraly eń alǵash jazba qaldyrǵan Petr Semıonov-Tıan Shanskıı Qapal óńi­riniń tabıǵaty týraly aıta kelip, osynda qonystanǵan musyl­man­darǵa meshit-medrese úıi kerektigin jazady. Onyń osy oıyn Táneke batyr bastaǵan el asyldary quptap, 1866 jyly Ǵalıákpar qajynyń uıymdastyrýymen 92 el aǵasy Qapalda bas qosyp, general-gýbernator Gerasım Kol­pakovskııge usynys hat joldaıdy. Bul usynysty qoldaǵan general-gýbernator Omby qalasyna baryp, meshit qurylysyn júr­gizýge qajetti qujattardy rettep, kelesi jyly arhıtektor Nıkıtın bastaǵan sheberler qurylys ju­mysyn qolǵa alady. Sodan bergi bir jarym ǵasyrdaǵy aýmaly-tókpeli oqıǵalardyń bárin bas­tan ótkergen meshit búlinse de búginge jetti. Osy meshitti qaıta jańǵyrtamyz dep bilek sybanyp kirisken Sabyr Qadyruly men Ilııas Sabyrulynyń bes atasy da Mekkege baryp, qajy atanǵan adamdar», dep tarıhtan syr tar­qatty ólketanýshy Jemisbek To­lymbekov.

Meshittiń irgetasy taýdan jet­kizilgen kógildir kesek tas­tar­men órilip, qabyrǵasy qalyp­ta quıylǵan saz balshyqpen qalanady. Ǵıbadat úıi 300 oryn­ǵa arnalǵan. Uzaq jyldar ha­lyq­qa úzilissiz qyzmet etken meshit 1918-1928 jyldary jabylyp, munarasy qıratylady. 1991 jyl­ǵa deıin qoıma, ashana, dúken, taǵy da basqa maqsatqa paıdalanylyp, tá­ýelsizdikpen birge meshit úıi bo­lyp qaıta ashylady. Biraq keıin­nen túrli sebeppen qaraýsyz qalyp, tozyp, tonaldy.

Ǵalıákpar qajynyń kindiginen Ulyqpan, Syqtyq, Hakim, Sultan atty 4 ul taraǵan. Búginde ósip-óngen áýletke aınalyp otyr. Ata­larynyń qolynyń taby qalǵan tarıhı nysannyń qaıtadan túleı­tinine qajy urpaqtary da qýa­nyshty.

«Atalarymyzdyń osynaý ólkeniń tarıhyn túletýge qosqan úlesin qashanda maqtanyshpen eske alyp otyramyn. Aıtalyq, Ǵalıákpar qajy atamyz Shoqan Ýálıhanovtyń Qashqar saparynda birge bolǵan kópesterdiń biri. Meshit qurylysy bitken soń 2 jylǵa Mekkege saparǵa attanady. Keıingi kezde arhıv derekterinen atamyzdyń Mekkede qonaqúı salyp, qajylyqqa barǵandardyń qaýipsizdigin qamtamasyz etkeni jaıynda derekter tabyldy. Keńes Odaǵy ornap, qajylyqqa barýǵa tyıym salynǵan soń meshit jumysy da toqtady. Stýdent ke­zimde bul nysan qoıma bolatyn. Jazǵy demalysta aýylǵa kelip, zat tasýshy bolyp ýaqytsha jumys isteýshi edik. Bir jyldary Ǵalıákpar qajy balalaryna arnap salǵan úıge jóndeý jumysy barysynda jertóleden meshittiń tóbesine ornatylǵan jarty aıdy taýyp aldyq. Ony ákemiz qyzyl belsendiler laqtyryp tastaǵan jerinen taýyp, jasyryp qoıǵan eken. Táýelsizdik kelip, meshit qaıta ashylǵanda ony meshittiń tóbesine qaıta ornattyq», deıdi qajynyń urpaǵy Garıf Múlikov.

«Qazaqstannyń qasıetti jer­leriniń geografııasy» jobasy bas­talǵanda nysan óńirlik ma­ńyzy bar nysandar tizimine engizildi. Sondaı-aq meshit úıi Qazaqstan musylmandary dinı basqarmasynyń balansynda tur. Endigi kezekte «Nysan qaıta jań­ǵyrtýdan ótkennen keıin qandaı maqsattaǵy qurylysqa aınalady?» degen suraqqa jurttyń kóńili aýǵany anyq.

Bul jaıly aýyl aqsaqaly, «Mataı-Bóribaı» qorynyń tór­aǵasy Berikbol Qasymov: «Qor bas­tamasymen aýdanymyzda bir­qatar ıgi jumys atqarylýda. Al­daǵy ýa­qytta Qyzylorda ob­ly­syndaǵy Tólegetaı baba ke­shenin jóndeý jumysyna qol­daý kórsetpekpiz. Mine, mesenat Sabyr Qadyruly otbasynyń qoldaýymen taǵy bir tarıhı is óz júlgesin tapqanyn kórdińizder. Jetisý óńirinde dinı baǵyttaǵy mýzeı bar degendi esti­medim. Osy nysan sol baǵyt­ta jumys istese degen oıym bar», deıdi B.Qa­symov.

Al Aqsý aýdany ákiminiń oryn­basary Ǵazız Esjanovtyń aıtýyn­sha, qazir bul nysandy medrese retinde ashý, tarıhı ny­sanǵa aınaldyrý, taǵy da basqa usynystar túsip jatyr. Aldaǵy ýaqytta aýdan ákimdigi, jergilikti turǵyndar, Ǵalıákpar qajynyń urpaqtary jáne mesenattarmen birlese otyryp, bir sheshimin shy­ǵarady.

Kópshilik bul bastamany Ádi­letti Qazaqstandy qurý jolyn­da­ǵy ıgilikti istiń biri dep qabyl­da­ǵany anyq.

Sońǵy jańalyqtar

Messı jeńiske jeteleı almady

Fýtbol • Búgin, 07:35

Shırek fınalǵa ótti

Tennıs • Búgin, 07:33

Tórtinshi orynǵa turaqtady

Tennıs • Búgin, 07:32

Jýrnalıster arasyndaǵy jarys

Qoǵam • Búgin, 07:30

Júldeniń aýyly alys emes

Sport • Búgin, 07:28

Shırek fınalǵa shyqqandar belgili

Sport • Búgin, 07:27

Barymtaǵa – «qarymta»

Qoǵam • Búgin, 07:25

Asyq atýdan álem chempıony

Ulttyq sport • Búgin, 07:24

Úzdik pedagogke – jeńil kólik

Bilim • Búgin, 07:22

Adam kapıtalyn arttyrýǵa arnalady

Ekonomıka • Búgin, 07:20

Jańa qundylyqtar – bılik ózegi

Pikir • Búgin, 07:18

Jańa reformaǵa senim zor

Pikir • Búgin, 07:16

Kóptiń kókeıindegini dóp basty

Pikir • Búgin, 07:15

Jol jaqsarmaı, is ońǵarylmaıdy

Pikir • Búgin, 07:13

Úmit sózi

Pikir • Búgin, 07:12

Bul – bolashaqtyń tańdaýy

Pikir • Búgin, 07:08

Ashyqtyqty arttyratyn ıgi ister

Qazaqstan • Búgin, 07:05

Quqyq ústemdigi – kelisim kepili

Qazaqstan • Búgin, 07:03

Judyryqtaı jumylý eldi jigerlendiredi

Saıasat • Búgin, 07:02

Erteńimiz úshin utymdy sheshim

Saıasat • Búgin, 07:00

Alashtyń aq joly ardaqtaldy

Saıasat • Keshe

Kemedeginiń jany bir...

Saıasat • Keshe

Kásip kózi – násip kózi

Ekonomıka • Keshe

Tuńǵysh tóraǵanyń toıy

Qazaqstan • Keshe

Ormanmen syrlasqan ǵalym

Aımaqtar • Keshe

Lývrda qalǵan shyraǵdan

Suhbat • Keshe

Sheberler sherýi

О́ner • Keshe

Uqsas jańalyqtar