Ádebıet • 22 Qyrkúıek, 2022

Tomas: kóshpeliler týraly

61 ret kórsetildi

Qazaq eliniń arǵy-bergi tarıhyn zertteýge sheteldik ǵalymdar da belsene kirise bastaǵany baıqalady. «Kóshpeliler jáne keńestik júıe: Lenın men Stalınniń bıleýindegi Ortalyq Azııa» dep atalatyn eńbek osynyń bir dáleli. Avtory – aǵylshyn tarıhshysy Alýn Tomas.

Ǵalym kitaptyń alǵysó­zin­de ózin Ortalyq Azııa men Reseı­­diń qazirgi tarıhy men másele­leri­ne jiti nazar aýdaratyn tarıhshy jáne aımaqtaný­shy ǵalym retinde tanystyrady. Ol búginde Staffordshır ýnıversıtetinde jumys isteı­di. Ǵalym osy ýaqytqa de­ıin­gi zertteýleriniń basym bóli­gin Ortalyq Azııadaǵy revo­lıýsııalyq jáne erte keńestik kezeńge (shamamen 1917-1934 jyldar) arnaǵan eken.

Alýn Tomas «Qazaq kósh­pe­li­leri jáne jańa Keńes mem­le­keti, 1919-1934 jyldar» atty ta­qy­rypta doktorlyq dısserta­sııa qorǵap, osy taqyryp tóńi­reginde kózqarasyn ashyq ári búk­pesiz jetkizedi. Atal­ǵan ǵy­ly­mı eńbekte 1920-jyl­dar­daǵy Ke­ńes ókimeti men kósh­­peli halyq­tar arasyndaǵy qa­rym-qaty­nas sıpattalady. Ta­­rıh­shy eń­bek­ti jazý ba­ry­syn­da Qazaqstan­daǵy jáne Reseı­degi muraǵat de­rek­kóz­derine sú­ıengen. Dok­tor Tomas­tyń bul ǵylymı eńbe­­gin­de KSRO-nyń shetkeri aımaq­­ta­ryn­daǵy ke­ńestik basqarý­dyń otarlaýdan keıingi kezeńine de toqtalady.

Alýn Tomas atalǵan eńbeginde Keńes ókimetiniń jańa ekonomıkalyq saıasatynyń qa­­zaq jáne qyrǵyz kóshpeli­le­rine tıgizgen zardabyn zert­tep, Keńes Odaǵynyń kóshpe­lilerge degen kózqarasyn sóz etedi. Bul kitapty revolıý­sııa men ujymdastyrý arasyn­da­ǵy kezeńdi muqııat zerttegen she­teldik ǵalymnyń irgeli zert­teýi deýge bolatyndaı. Munda alǵashqy keńestik tarıhtyń keı­bir aspektilerine tyń túsinikter berilgen.

Alýn Tomas osy eńbekke qa­­tysty bergen suhbatynda: «Meniń bul kitabym, eń aldymen, shamamen 1921-jyldan 1928-jylǵa deıin sozylǵan Jańa ekonomıkalyq saıasat (JES) kezeńine arnalǵan. Ujym­­dastyrý kezinde asyra sil­­teýge jol berildi, zor­lyq-zom­bylyq kóp boldy. Bol­she­vıkter kóshpelilerdiń ómir sal­tyna kıligip, aýyr alym-salyq salyp, olardyń jaǵdaıyn qıyndatty», deıdi.

Aıtpaqshy, ǵalymnyń osy eńbegine 2018 jyly Brıtandyq slavıan jáne shyǵyseýropalyq zertteýler qaýymdastyǵynyń Aleksandr Nov atyndaǵy syı­lyǵy berilgen.

Sońǵy jańalyqtar

Messı jeńiske jeteleı almady

Fýtbol • Búgin, 07:35

Shırek fınalǵa ótti

Tennıs • Búgin, 07:33

Tórtinshi orynǵa turaqtady

Tennıs • Búgin, 07:32

Jýrnalıster arasyndaǵy jarys

Qoǵam • Búgin, 07:30

Júldeniń aýyly alys emes

Sport • Búgin, 07:28

Shırek fınalǵa shyqqandar belgili

Sport • Búgin, 07:27

Barymtaǵa – «qarymta»

Qoǵam • Búgin, 07:25

Asyq atýdan álem chempıony

Ulttyq sport • Búgin, 07:24

Úzdik pedagogke – jeńil kólik

Bilim • Búgin, 07:22

Adam kapıtalyn arttyrýǵa arnalady

Ekonomıka • Búgin, 07:20

Jańa qundylyqtar – bılik ózegi

Pikir • Búgin, 07:18

Jańa reformaǵa senim zor

Pikir • Búgin, 07:16

Kóptiń kókeıindegini dóp basty

Pikir • Búgin, 07:15

Jol jaqsarmaı, is ońǵarylmaıdy

Pikir • Búgin, 07:13

Úmit sózi

Pikir • Búgin, 07:12

Bul – bolashaqtyń tańdaýy

Pikir • Búgin, 07:08

Ashyqtyqty arttyratyn ıgi ister

Qazaqstan • Búgin, 07:05

Quqyq ústemdigi – kelisim kepili

Qazaqstan • Búgin, 07:03

Judyryqtaı jumylý eldi jigerlendiredi

Saıasat • Búgin, 07:02

Erteńimiz úshin utymdy sheshim

Saıasat • Búgin, 07:00

Alashtyń aq joly ardaqtaldy

Saıasat • Keshe

Kemedeginiń jany bir...

Saıasat • Keshe

Kásip kózi – násip kózi

Ekonomıka • Keshe

Tuńǵysh tóraǵanyń toıy

Qazaqstan • Keshe

Ormanmen syrlasqan ǵalym

Aımaqtar • Keshe

Lývrda qalǵan shyraǵdan

Suhbat • Keshe

Sheberler sherýi

О́ner • Keshe

Uqsas jańalyqtar