Tarıh • 22 Qyrkúıek, 2022

Túrikmenniń alashshyl qaıratkeri

168 ret kórsetildi

Patshalyq Reseı tusynda Túrkistan ólkesiniń irgeli bilim ordasy sanalǵan Tashkent muǵalimder semınarııasyn túrki halyqtarynan shyqqan 65 adam bitirgeni belgili. Shákirtter tiziminde qazaq, qyrǵyz, ózbek, tatar, túrikmen bar. Sol túlekterdiń biri Kúmisáli Bórıev (túrikm. Kümüşaly Böriýew) – HH ǵasyr basyndaǵy tóńkerister zamanynda aımaqtyń qoǵamdyq-saıası jáne mádenı-rýhanı ómirine qyzý aralasyp, onyń ishinde Alash qozǵalysynyń tarıhynda jarqyn iz qaldyrǵan qabyrǵaly qaıratker.

Kollajdy jasaǵan Záýresh SMAǴUL, «EQ»

Ol 1896 jyly sol ýaqyttaǵy Zakas­pıı oblysyna qarasty Mańǵyshlaq (Mań­ǵystaý) ýeziniń Qoja aýylynda dúnıege kelgen. Aleksandrovsk for­tynda orys-túzem mektebin, Ashǵabatta erler gımnazııasyn úzdik támamdap, zemstvo stıpendııasyn je­ńip alǵan zerek bala 1912 jyly joǵa­ry­da aıtylǵan muǵalimder semınarııa­syna qabyldanady. Sonda týystas jurt­tardyń ózi quralpy ozyq oıly jastarymen qoıan-qoltyq arala­syp, olardyń arasynda keń taraǵan túrik­shildik jáne jádıdshildik ıdeıalaryna ańsary aýady. Bul 1908 jyly Túrkistan ólkesine sapar shegip, talaı me­shitti, medreseli oryndarǵa at shal­dyrǵan, ataqty oıshyl, túrki birliginiń tutqasy Ysmaıyl beı Ǵaspyralynyń sońynda qalǵan dańqty da daqpyrtty áńgimelerdiń izi sýymaǵan kez edi.

Áleýmet isine áýestengen Kúmisáli jańashyl jastardyń «Keńes» atty ja­sy­ryn úıirmesine múshe bolyp kiredi. «Týrkestanskaıa pravda» gazetiniń qo­sym­shasy – «Kostry» jýrnalynyń dere­gine (1923 jyl, №3-4) súıensek, bul qupııa uıymdy 1915 jyly sol kezdegi semınarıst, sońyra belgili memleket qaırat­keri Sultanbek Qojanuly qurǵan. Zertteýshi Asqar Mustafınniń málimeti boıyn­sha, bul iske Mustafa Shoqaı muryndyq bolyp, ıdeıalyq jetekshilik jasaǵan («Ana tili» gazeti, 1991, 8 tamyz). Uıym músheleri óz basqosýlaryn ara-arasynda taǵy bir Alash ardaqtysy San­jar Aspandııarulynyń ákesiniń úıinde ótki­zip otyrǵan. «Keńes» atty qoljaz­ba jýr­nal shyǵarǵan. Keıinirek Kúmis­áli Bórıev óz esteliginde: «Muǵalim­der semı­narııasynda júrgen ýaqytymda meniń ulttyq sana-sezimim oıandy jáne ult­shyldyq pen ulttyq ıdeologııaǵa qa­raı búırek bura bastadym. Túrkııa­nyń jeńim­pazdyǵyn kórgim keldi... General Galkınniń jazalaýshy ekspedısııasynyń jaýyzdyqtaryna, polkovnık Ivanovtyń Jyzaqqa jasaǵan qandy joryǵyna jáne Kaspıı boıyndaǵy túrikmenderdi aıaýsyz qyryp-joıǵan general Madrıtov­tiń qaraqshylyǵyna meniń janym qatty kúızeldi... Men ol kezde máseleniń tór­kini jalpy orystarda emes, orys otar­shyldyǵynda ekenin túsine bermeı­tin­min. 1916 jyldyń qyrkúıek aıyn­da orystyń baılary, pravoslavıe din­ba­sylary Ferǵana oblysynyń jańa­dan taǵaıyndalǵan áskerı gýbernatory polkovnık Ivanovty quldyq uryp qarsy alyp jatqan shaqta men ǵıba­dat ótip jatqan shirkeýge bet túzep, qııa­lymda álgi jendetti óltirsem dep arman­daǵanmyn...», – dep syr aqtardy.

Sol tusta órshigen Birinshi dúnıe­jú­zilik soǵys Tashkent semınarıste­ri­ne de salqynyn tıgizbeı qalǵan joq. Kúmis­áliniń orys kýrstastarynyń kóbi áskerı qyzmetke shaqyrylyp ketti. Al saıası soqpaǵyn birshama aıqyn­dap alǵan túrikmen jigiti praporshıkter daıar­laıtyn mektepke túsýden de, maıdan shebine attanýdan da úzildi-kesildi bas tartty. Buǵan ashýlanǵan semınarııa dırektory, atyshýly mıssıoner N.P.Ostroýmov Túrkistan general-gýber­natoryna onyń ústinen shaǵym túsirdi. Osynyń negizinde shyǵaryl­ǵan buıryqqa sáıkes, Kúmisáli Bórıev Túrkistan ólkesiniń mektepterinde sabaq berý quqyǵynan aıyryldy. Jumyssyz qalǵan ol biraz ýaqyt tájik­tiń ortasyna baryp, Uratóbede turyp jatqan óziniń ustazy ári jerles aǵasy Tolqynbek Aımanovtyń úıin panalady.

Munan soń, Kúmisáli Ferǵana obly­synyń kindik qalasy – Qoqanǵa qonys aýdaryp, sol óńirdegi Ándijan ýeziniń Aıym aýylynda bala oqytyp júrgen Sultanbek Qojanulymen qaıta taby­sady. Pikirles eki dos ózderiniń búkil ómirin ult azattyǵy men teńdigi jolyna sarp etýge ant berisedi. 1917 jyl­ǵy Aqpan tóńkerisin qoshemetpen qar­sy alady. О́ıtkeni aq patsha taqtan tús­ken sátte basy buǵaýdaǵy, tili tusaý­da­ǵy barsha shermende jurtqa qoı ústi­ne boztorǵaı jumyrtqalaıtyn zaman, ádilet jaılaǵan jeruıyq meken ıek as­tynda, qol sozymda turǵandaı kórin­gen-di. Osyndaı sezimge bólenip, se­nim­ge baılanǵan albyrt minezdi qos jigit Oryn­bordaǵy «Qazaq» gazetiniń bas­qar­masyna mynadaı jedelhat joldaıdy: «Qoqan-21/III. Myń basylyqqa kisi kerek bolsa, biz barmyz. Sultanbek Qojan­uly, Kúmis­áli Bórıev». Bul qyp-qysqa, biraq maǵy­naly mátin atal­ǵan basylymnyń 1917 jylǵy 24 naý­ryzda shyqqan sanynda jaryq kór­di. Bolashaq eki qaıratkerdiń boı­laryn­daǵy batyldyq pen beriktik bel­gileri álgi sózderden-aq tanylyp turdy.

Aqpan tóńkerisinen keıin Tashkent ýezindegi Kenesaı aýylynda birshama ýaqyt muǵalim bolyp istegen Kúmisáli Bórıev odan ári qaraı ólkedegi saıası áreketterge bel sheshe kirisip ketedi. Atap aıtsaq, Ýaqytsha úkimet tusynda qu­ryl­ǵan qazaq-qyrǵyz komıtetteriniń jumysyna qatysady. Túrikmenniń beldi qaıratkeri, stalındik qýǵyn-súrgin qur­bany Samed Ishanovtyń málimet bo­ıynsha, Kúmisáli Bórıevtiń Tashkent qalasy men onyń tóńiregin mekendegen qazaqtardyń arasyndaǵy bedeli­niń myqtylyǵy sonshalyq, ol ókiletti uıymdarǵa saılaý naýqany kezinde álgi­lerdiń ortasynan shyqqan delegattar­dy óz degenine uıytyp, sońynan úıirip ákete beretin bolǵan. Sondyqtan Tash­kent­tegi ult zııalylarynyń biraýyzdan qol­daýymen 1917 jyldyń shilde aıynda Orynbor qalasynda ótken birinshi jalpyqazaq sıezine delegat bolyp saı­la­nady.

Kúmisáli Bórıev mundaı zor aby­roı­dy adal nıetiniń, tereń biliminiń, ystyq qaıratynyń, qajyrly eńbeginiń arqa­synda jınaǵan. Mysaly, Sanjar Aspandııaruly uıymdastyrǵan jumys­shy, soldat jáne musylman depýtattary О́lkelik keńesiniń tapsyrmasymen Jetisý aımaǵyna baryp, 1916 jylǵy kóterilisten keıin bosqynǵa ushyraǵan qazaq pen qyrǵyzdyń qasiretti, qaı­ǵy­ly hal-ahýalyn muqııat zerttegen soń, Ýaqytsha úkimet ókilderiniń bo­lym­syz is-áreketin baspasóz betin­de ótkir synaǵan Kúmisálini el qa­laı bir týǵanynan kem kórsin? Prje­val­skıı úıezindegi orys pen qazaq ara­syna bitimshi bolǵanda, túzý joldan jańyl­maǵanyn, týra sózden adaspaǵanyn ha­lyq qalaı baǵalamasyn?

Kúmisáli Bórıev Túrkistan muhta­rıa­tynyń jarshysyna aınalǵan «Bir­lik týy» gazetiniń tóńiregine toptasqan ­ult qaıratkerlerimen (M.Shoqaı, S.Qojan­uly, H.Bolǵanbaı, I.Toqtybaıuly, Sh.Sarybaıuly, A.Mámetuly, t.b.) yn­ty­maqtas boldy. Zaıyrly baǵyt usta­nyp, óz paıymynsha, teris pıǵylyn sha­rıǵattyń sózimen búrkemelep, is jú­­zinde bolshevıktermen aýyz jala­syp otyr dep kúmándanǵan «Shýra-ı-ýlema» qoǵamymen, onyń kósemi Seraly Lapınmen (biz ony kórnekti shyǵys­tanýshy-ǵalym retinde bilemiz) saıasat maıdanynda ymyraǵa kelmedi. Osyǵan oraı, tipti «Qoqan úkimetiniń basshylary S.Qojanuly men K.Bórıevke onyń kózin joıýdy tapsyryp, qoldaryna bir-bir «braýnıng» pen 5 myń somnan aqsha ustatqan, biraq ol maqsattary sát­sizdikke ushyraǵan» degen saryndaǵy OGPÝ taratqan, adam sengisiz qaýeset te bar. Qarymdy qaıratker-qalamger Haıretdın Bolǵanbaıuly Qoqan qyr­ǵy­nynyń izinshe bolshevıkterdiń jan túrshigerlik qatygezdikteri týraly «Bir­­lik týy» gazetine «Tula boılary qan sasıdy» atty maqala jazǵan-dy. Mine, osy jarııalanymdy sumdyq oqı­ǵa­­nyń kýási bolyp qana qoımaı, dush­pa­nyna qarý ustap qarsylasqan top ishinde júrgen Kúmisáli Bórıev orys tiline «Krovıý pahnet» dep aýdaryp, esserlerdiń «Svobodnyı Týrkestan» gazetine bastyrǵan. Keńestik arhıv de­rek­terine ıek artsaq, bolshevıkterden boı tasalaǵan Mustafa Shoqaıǵa jalǵan tólqujat jasatyp berip, ony qandykóılek joldastary Ábdirahman Orazaev jáne Serikbaı Aqaev ekeýimen birge qupııa túrde qashyryp jibergen de Kúmisáli Bórıev eken.

1918 jyldyń qańtar aıynda Tash­kent qalasyna jaqyn jerlerden ash-jala­ńash qazaqtar shubyryp kelgen kezde Kúmis­áli Bórıev óziniń múddeles serikteri Sultanbek Qojanuly jáne Sanjar Aspan­dııaruly muryndyq bol­ǵan iske jana­shyrlyq tanytyp, vok­zal mańynan ashana ashtyrǵany, myń­daǵan adamdy ajaldan arashalap qalýǵa atsalysqany da – óshpes tarıh órnegi. Sol jyldyń naýryzynda Kúmisáli týǵan mekeni – Aleksandrovsk fortyna qaıta oralyp, áýeli azyq-túlik komıtetinde isteıdi, sodan soń Jebel aýylyndaǵy jergilikti mektepte muǵalimdikpen aınalysady.

Kúmisáli 1919 jyly túrikmen ult-azattyq qozǵalysynyń kósemi Han Jáý­mittiń (túrikm. Han Ýomut) aýdarmashysy bolady. Bir qyzyǵy, tap sol jyldyń aqpan aıynda Han Jáýmit pen Mustafa Shoqaı Ashǵabat qalasyna poıyzda bir­ge sapar shekkeni jóninde málimet kez­desedi. Olar birin-biri burynnan jaqsy tanyǵan kórinedi. Bul arnaıy zertteýdi qajet etetin másele ekendigi anyq.

Kúmisáli Bórıev Túrkistan respýblıkasy kezeńinde Alash qaıratkerlerimen tize qosyp, bilim jáne sharýashylyq salasynda qyzmet atqarady. Mysaly, oqý-aǵartý komıssarıatyna qarasty memlekettik ǵylymı keńestiń múshesi bolady. Tashkentte jaryq kórgen «Aq jol» gazetiniń jumysyna tyǵyz aralasyp, onyń betinde eldik máselelerdi kótergen maqalalary jıi jaryq kóredi. «Qazaq-túrikpen arasy», «Genýıa konferensııasy», «Túrikpen ult memleketi jasasyn!», «Kedeıler muńy baspasóz arqyly oryndalmaq», «Túrkistan sharýashylyǵy», «Alym týraly», t.b. jarııalanymdary – sonyń aıǵaǵy.

1924 jyly Orta Azııa respýblıka­lary ulttyq-terrıtorııalyq turǵy­dan mejelengennen keıin Kúmisáli Bórıev qyzmetin jańadan qurylǵan Túrik­menstanda jalǵastyryp, ámbebap qabiletin óz eliniń ıgiligine jarata­dy. Memlekettik ǵylymı keńestiń tór­­aǵasy, oqý-aǵartý halyq komıssary, mem­­lekettik baspa dırektorynyń oryn­ba­sary, «Túrikmenstan» respýb­lıkalyq gaze­tiniń jaýapty redaktory bolady. Qaı­ǵysyz Atabaevpen, Halmurad Sahat­muradovpen birge «Túrik­men eli» qoǵam­dyq-saıası jýrna­lynyń negizin qalaıdy.

Ol 1926 jyly Bakýde ótken I Bú­kil­­odaqtyq túrkologııa sıezine qo­sym­­sha tizim boıynsha qatysady. Ke­ıin Muham­med Geldyevpen birlese oty­­ryp, latyn qarpimen jazylǵan «Tú­rik­­men álipbıi» (1927), «Jańa álip­­­bıdiń emlesi (orfografııa ereje­leri)» (1928) atty kitaptardy jaryq­qa shyǵarady. 1928-jyldyń tamyzynda Keln qalasynda (Germanııa) ót­ken Halyq­aralyq kitap jáne basqa polıgra­fııalyq ónimder jármeńkesi­ne baryp, Berlındegi Azııa mýzeıiniń dırektory, kórnekti túrkolog Albert fon Lekokpen tanysady. 1930 jyly baspa jú­zin kórgen «Kolhozshy álippesi» oqý­­lyǵyn M.Ismaılovpen birlese ázir­­leıdi. Al 1929 jyly A.Alıev ekeýi 20 myń leksemany qamtyǵan tuń­ǵysh «Orys-túrikmen sózdigin» quras­tyrady. Kóptegen qoǵamdyq-saıa­sı kitap­­­tardy, oqýlyqtar men oqý qural­da­ryn ana tili­ne tárjimalaıdy. Túrik­men ádebı tiliniń qalyptasýyna kóp eńbek sińirip, osy rette «Túrikmen máde­nıeti» jýrnalynyń betinde «Túrik­men­stannyń birinshi ǵy­lymı kon­fe­ren­sııasy» (1930, №3), «Túrik­men áde­bı tili­niń jaı-kúıi» (1930, №4-5), «Túrik­men tili» (1931, №3-4) atty maqala­laryn jarııalaıdy.

Kúmisáli Bórıev te jurttyń kó­shin bas­taǵan ózge zamandastarymen taǵ­dyr­las bolyp, bolshevıktik júıeniń qan­dy qu­ryǵynan qutyla alǵan joq. 1932 jy­ly «Túrikmen azattyǵy» atty jasyryn uıym basshylarynyń biri boldy de­gen aıyppen qamaýǵa alynyp, áýeli Solov­kıge jer aýdaryldy. Al 1937 jy­ly 9 qazanda atý jazasyna kesilip, kóp uza­maı – 27 qazan kúni Sondarmohta (Karel AKSR-i) «úshtiktiń» úkimi oryn­daldy.

Bizdiń oıymyzsha, túrikmenniń kór­nekti memleket jáne qoǵam qaıratkeri Kúmisáli Bórıevtiń rýhy qazaq eli tarapynan úlken qurmetke laıyq.

 

Amantaı ShÁRIP,

UǴA korrespondent-múshesi

Sońǵy jańalyqtar

Messı jeńiske jeteleı almady

Fýtbol • Búgin, 07:35

Shırek fınalǵa ótti

Tennıs • Búgin, 07:33

Tórtinshi orynǵa turaqtady

Tennıs • Búgin, 07:32

Jýrnalıster arasyndaǵy jarys

Qoǵam • Búgin, 07:30

Júldeniń aýyly alys emes

Sport • Búgin, 07:28

Shırek fınalǵa shyqqandar belgili

Sport • Búgin, 07:27

Barymtaǵa – «qarymta»

Qoǵam • Búgin, 07:25

Asyq atýdan álem chempıony

Ulttyq sport • Búgin, 07:24

Úzdik pedagogke – jeńil kólik

Bilim • Búgin, 07:22

Adam kapıtalyn arttyrýǵa arnalady

Ekonomıka • Búgin, 07:20

Jańa qundylyqtar – bılik ózegi

Pikir • Búgin, 07:18

Jańa reformaǵa senim zor

Pikir • Búgin, 07:16

Kóptiń kókeıindegini dóp basty

Pikir • Búgin, 07:15

Jol jaqsarmaı, is ońǵarylmaıdy

Pikir • Búgin, 07:13

Úmit sózi

Pikir • Búgin, 07:12

Bul – bolashaqtyń tańdaýy

Pikir • Búgin, 07:08

Ashyqtyqty arttyratyn ıgi ister

Qazaqstan • Búgin, 07:05

Quqyq ústemdigi – kelisim kepili

Qazaqstan • Búgin, 07:03

Judyryqtaı jumylý eldi jigerlendiredi

Saıasat • Búgin, 07:02

Erteńimiz úshin utymdy sheshim

Saıasat • Búgin, 07:00

Alashtyń aq joly ardaqtaldy

Saıasat • Keshe

Kemedeginiń jany bir...

Saıasat • Keshe

Kásip kózi – násip kózi

Ekonomıka • Keshe

Tuńǵysh tóraǵanyń toıy

Qazaqstan • Keshe

Ormanmen syrlasqan ǵalym

Aımaqtar • Keshe

Lývrda qalǵan shyraǵdan

Suhbat • Keshe

Sheberler sherýi

О́ner • Keshe

Uqsas jańalyqtar