Kollajdy jasaǵan Záýresh SMAǴUL, «EQ»
Ol 1896 jyly sol ýaqyttaǵy Zakaspıı oblysyna qarasty Mańǵyshlaq (Mańǵystaý) ýeziniń Qoja aýylynda dúnıege kelgen. Aleksandrovsk fortynda orys-túzem mektebin, Ashǵabatta erler gımnazııasyn úzdik támamdap, zemstvo stıpendııasyn jeńip alǵan zerek bala 1912 jyly joǵaryda aıtylǵan muǵalimder semınarııasyna qabyldanady. Sonda týystas jurttardyń ózi quralpy ozyq oıly jastarymen qoıan-qoltyq aralasyp, olardyń arasynda keń taraǵan túrikshildik jáne jádıdshildik ıdeıalaryna ańsary aýady. Bul 1908 jyly Túrkistan ólkesine sapar shegip, talaı meshitti, medreseli oryndarǵa at shaldyrǵan, ataqty oıshyl, túrki birliginiń tutqasy Ysmaıyl beı Ǵaspyralynyń sońynda qalǵan dańqty da daqpyrtty áńgimelerdiń izi sýymaǵan kez edi.
Áleýmet isine áýestengen Kúmisáli jańashyl jastardyń «Keńes» atty jasyryn úıirmesine múshe bolyp kiredi. «Týrkestanskaıa pravda» gazetiniń qosymshasy – «Kostry» jýrnalynyń deregine (1923 jyl, №3-4) súıensek, bul qupııa uıymdy 1915 jyly sol kezdegi semınarıst, sońyra belgili memleket qaıratkeri Sultanbek Qojanuly qurǵan. Zertteýshi Asqar Mustafınniń málimeti boıynsha, bul iske Mustafa Shoqaı muryndyq bolyp, ıdeıalyq jetekshilik jasaǵan («Ana tili» gazeti, 1991, 8 tamyz). Uıym músheleri óz basqosýlaryn ara-arasynda taǵy bir Alash ardaqtysy Sanjar Aspandııarulynyń ákesiniń úıinde ótkizip otyrǵan. «Keńes» atty qoljazba jýrnal shyǵarǵan. Keıinirek Kúmisáli Bórıev óz esteliginde: «Muǵalimder semınarııasynda júrgen ýaqytymda meniń ulttyq sana-sezimim oıandy jáne ultshyldyq pen ulttyq ıdeologııaǵa qaraı búırek bura bastadym. Túrkııanyń jeńimpazdyǵyn kórgim keldi... General Galkınniń jazalaýshy ekspedısııasynyń jaýyzdyqtaryna, polkovnık Ivanovtyń Jyzaqqa jasaǵan qandy joryǵyna jáne Kaspıı boıyndaǵy túrikmenderdi aıaýsyz qyryp-joıǵan general Madrıtovtiń qaraqshylyǵyna meniń janym qatty kúızeldi... Men ol kezde máseleniń tórkini jalpy orystarda emes, orys otarshyldyǵynda ekenin túsine bermeıtinmin. 1916 jyldyń qyrkúıek aıynda orystyń baılary, pravoslavıe dinbasylary Ferǵana oblysynyń jańadan taǵaıyndalǵan áskerı gýbernatory polkovnık Ivanovty quldyq uryp qarsy alyp jatqan shaqta men ǵıbadat ótip jatqan shirkeýge bet túzep, qııalymda álgi jendetti óltirsem dep armandaǵanmyn...», – dep syr aqtardy.
Sol tusta órshigen Birinshi dúnıejúzilik soǵys Tashkent semınarısterine de salqynyn tıgizbeı qalǵan joq. Kúmisáliniń orys kýrstastarynyń kóbi áskerı qyzmetke shaqyrylyp ketti. Al saıası soqpaǵyn birshama aıqyndap alǵan túrikmen jigiti praporshıkter daıarlaıtyn mektepke túsýden de, maıdan shebine attanýdan da úzildi-kesildi bas tartty. Buǵan ashýlanǵan semınarııa dırektory, atyshýly mıssıoner N.P.Ostroýmov Túrkistan general-gýbernatoryna onyń ústinen shaǵym túsirdi. Osynyń negizinde shyǵarylǵan buıryqqa sáıkes, Kúmisáli Bórıev Túrkistan ólkesiniń mektepterinde sabaq berý quqyǵynan aıyryldy. Jumyssyz qalǵan ol biraz ýaqyt tájiktiń ortasyna baryp, Uratóbede turyp jatqan óziniń ustazy ári jerles aǵasy Tolqynbek Aımanovtyń úıin panalady.
Munan soń, Kúmisáli Ferǵana oblysynyń kindik qalasy – Qoqanǵa qonys aýdaryp, sol óńirdegi Ándijan ýeziniń Aıym aýylynda bala oqytyp júrgen Sultanbek Qojanulymen qaıta tabysady. Pikirles eki dos ózderiniń búkil ómirin ult azattyǵy men teńdigi jolyna sarp etýge ant berisedi. 1917 jylǵy Aqpan tóńkerisin qoshemetpen qarsy alady. О́ıtkeni aq patsha taqtan túsken sátte basy buǵaýdaǵy, tili tusaýdaǵy barsha shermende jurtqa qoı ústine boztorǵaı jumyrtqalaıtyn zaman, ádilet jaılaǵan jeruıyq meken ıek astynda, qol sozymda turǵandaı kóringen-di. Osyndaı sezimge bólenip, senimge baılanǵan albyrt minezdi qos jigit Orynbordaǵy «Qazaq» gazetiniń basqarmasyna mynadaı jedelhat joldaıdy: «Qoqan-21/III. Myń basylyqqa kisi kerek bolsa, biz barmyz. Sultanbek Qojanuly, Kúmisáli Bórıev». Bul qyp-qysqa, biraq maǵynaly mátin atalǵan basylymnyń 1917 jylǵy 24 naýryzda shyqqan sanynda jaryq kórdi. Bolashaq eki qaıratkerdiń boılaryndaǵy batyldyq pen beriktik belgileri álgi sózderden-aq tanylyp turdy.
Aqpan tóńkerisinen keıin Tashkent ýezindegi Kenesaı aýylynda birshama ýaqyt muǵalim bolyp istegen Kúmisáli Bórıev odan ári qaraı ólkedegi saıası áreketterge bel sheshe kirisip ketedi. Atap aıtsaq, Ýaqytsha úkimet tusynda qurylǵan qazaq-qyrǵyz komıtetteriniń jumysyna qatysady. Túrikmenniń beldi qaıratkeri, stalındik qýǵyn-súrgin qurbany Samed Ishanovtyń málimet boıynsha, Kúmisáli Bórıevtiń Tashkent qalasy men onyń tóńiregin mekendegen qazaqtardyń arasyndaǵy bedeliniń myqtylyǵy sonshalyq, ol ókiletti uıymdarǵa saılaý naýqany kezinde álgilerdiń ortasynan shyqqan delegattardy óz degenine uıytyp, sońynan úıirip ákete beretin bolǵan. Sondyqtan Tashkenttegi ult zııalylarynyń biraýyzdan qoldaýymen 1917 jyldyń shilde aıynda Orynbor qalasynda ótken birinshi jalpyqazaq sıezine delegat bolyp saılanady.
Kúmisáli Bórıev mundaı zor abyroıdy adal nıetiniń, tereń biliminiń, ystyq qaıratynyń, qajyrly eńbeginiń arqasynda jınaǵan. Mysaly, Sanjar Aspandııaruly uıymdastyrǵan jumysshy, soldat jáne musylman depýtattary О́lkelik keńesiniń tapsyrmasymen Jetisý aımaǵyna baryp, 1916 jylǵy kóterilisten keıin bosqynǵa ushyraǵan qazaq pen qyrǵyzdyń qasiretti, qaıǵyly hal-ahýalyn muqııat zerttegen soń, Ýaqytsha úkimet ókilderiniń bolymsyz is-áreketin baspasóz betinde ótkir synaǵan Kúmisálini el qalaı bir týǵanynan kem kórsin? Prjevalskıı úıezindegi orys pen qazaq arasyna bitimshi bolǵanda, túzý joldan jańylmaǵanyn, týra sózden adaspaǵanyn halyq qalaı baǵalamasyn?
Kúmisáli Bórıev Túrkistan muhtarıatynyń jarshysyna aınalǵan «Birlik týy» gazetiniń tóńiregine toptasqan ult qaıratkerlerimen (M.Shoqaı, S.Qojanuly, H.Bolǵanbaı, I.Toqtybaıuly, Sh.Sarybaıuly, A.Mámetuly, t.b.) yntymaqtas boldy. Zaıyrly baǵyt ustanyp, óz paıymynsha, teris pıǵylyn sharıǵattyń sózimen búrkemelep, is júzinde bolshevıktermen aýyz jalasyp otyr dep kúmándanǵan «Shýra-ı-ýlema» qoǵamymen, onyń kósemi Seraly Lapınmen (biz ony kórnekti shyǵystanýshy-ǵalym retinde bilemiz) saıasat maıdanynda ymyraǵa kelmedi. Osyǵan oraı, tipti «Qoqan úkimetiniń basshylary S.Qojanuly men K.Bórıevke onyń kózin joıýdy tapsyryp, qoldaryna bir-bir «braýnıng» pen 5 myń somnan aqsha ustatqan, biraq ol maqsattary sátsizdikke ushyraǵan» degen saryndaǵy OGPÝ taratqan, adam sengisiz qaýeset te bar. Qarymdy qaıratker-qalamger Haıretdın Bolǵanbaıuly Qoqan qyrǵynynyń izinshe bolshevıkterdiń jan túrshigerlik qatygezdikteri týraly «Birlik týy» gazetine «Tula boılary qan sasıdy» atty maqala jazǵan-dy. Mine, osy jarııalanymdy sumdyq oqıǵanyń kýási bolyp qana qoımaı, dushpanyna qarý ustap qarsylasqan top ishinde júrgen Kúmisáli Bórıev orys tiline «Krovıý pahnet» dep aýdaryp, esserlerdiń «Svobodnyı Týrkestan» gazetine bastyrǵan. Keńestik arhıv derekterine ıek artsaq, bolshevıkterden boı tasalaǵan Mustafa Shoqaıǵa jalǵan tólqujat jasatyp berip, ony qandykóılek joldastary Ábdirahman Orazaev jáne Serikbaı Aqaev ekeýimen birge qupııa túrde qashyryp jibergen de Kúmisáli Bórıev eken.
1918 jyldyń qańtar aıynda Tashkent qalasyna jaqyn jerlerden ash-jalańash qazaqtar shubyryp kelgen kezde Kúmisáli Bórıev óziniń múddeles serikteri Sultanbek Qojanuly jáne Sanjar Aspandııaruly muryndyq bolǵan iske janashyrlyq tanytyp, vokzal mańynan ashana ashtyrǵany, myńdaǵan adamdy ajaldan arashalap qalýǵa atsalysqany da – óshpes tarıh órnegi. Sol jyldyń naýryzynda Kúmisáli týǵan mekeni – Aleksandrovsk fortyna qaıta oralyp, áýeli azyq-túlik komıtetinde isteıdi, sodan soń Jebel aýylyndaǵy jergilikti mektepte muǵalimdikpen aınalysady.
Kúmisáli 1919 jyly túrikmen ult-azattyq qozǵalysynyń kósemi Han Jáýmittiń (túrikm. Han Ýomut) aýdarmashysy bolady. Bir qyzyǵy, tap sol jyldyń aqpan aıynda Han Jáýmit pen Mustafa Shoqaı Ashǵabat qalasyna poıyzda birge sapar shekkeni jóninde málimet kezdesedi. Olar birin-biri burynnan jaqsy tanyǵan kórinedi. Bul arnaıy zertteýdi qajet etetin másele ekendigi anyq.
Kúmisáli Bórıev Túrkistan respýblıkasy kezeńinde Alash qaıratkerlerimen tize qosyp, bilim jáne sharýashylyq salasynda qyzmet atqarady. Mysaly, oqý-aǵartý komıssarıatyna qarasty memlekettik ǵylymı keńestiń múshesi bolady. Tashkentte jaryq kórgen «Aq jol» gazetiniń jumysyna tyǵyz aralasyp, onyń betinde eldik máselelerdi kótergen maqalalary jıi jaryq kóredi. «Qazaq-túrikpen arasy», «Genýıa konferensııasy», «Túrikpen ult memleketi jasasyn!», «Kedeıler muńy baspasóz arqyly oryndalmaq», «Túrkistan sharýashylyǵy», «Alym týraly», t.b. jarııalanymdary – sonyń aıǵaǵy.
1924 jyly Orta Azııa respýblıkalary ulttyq-terrıtorııalyq turǵydan mejelengennen keıin Kúmisáli Bórıev qyzmetin jańadan qurylǵan Túrikmenstanda jalǵastyryp, ámbebap qabiletin óz eliniń ıgiligine jaratady. Memlekettik ǵylymı keńestiń tóraǵasy, oqý-aǵartý halyq komıssary, memlekettik baspa dırektorynyń orynbasary, «Túrikmenstan» respýblıkalyq gazetiniń jaýapty redaktory bolady. Qaıǵysyz Atabaevpen, Halmurad Sahatmuradovpen birge «Túrikmen eli» qoǵamdyq-saıası jýrnalynyń negizin qalaıdy.
Ol 1926 jyly Bakýde ótken I Búkilodaqtyq túrkologııa sıezine qosymsha tizim boıynsha qatysady. Keıin Muhammed Geldyevpen birlese otyryp, latyn qarpimen jazylǵan «Túrikmen álipbıi» (1927), «Jańa álipbıdiń emlesi (orfografııa erejeleri)» (1928) atty kitaptardy jaryqqa shyǵarady. 1928-jyldyń tamyzynda Keln qalasynda (Germanııa) ótken Halyqaralyq kitap jáne basqa polıgrafııalyq ónimder jármeńkesine baryp, Berlındegi Azııa mýzeıiniń dırektory, kórnekti túrkolog Albert fon Lekokpen tanysady. 1930 jyly baspa júzin kórgen «Kolhozshy álippesi» oqýlyǵyn M.Ismaılovpen birlese ázirleıdi. Al 1929 jyly A.Alıev ekeýi 20 myń leksemany qamtyǵan tuńǵysh «Orys-túrikmen sózdigin» qurastyrady. Kóptegen qoǵamdyq-saıası kitaptardy, oqýlyqtar men oqý quraldaryn ana tiline tárjimalaıdy. Túrikmen ádebı tiliniń qalyptasýyna kóp eńbek sińirip, osy rette «Túrikmen mádenıeti» jýrnalynyń betinde «Túrikmenstannyń birinshi ǵylymı konferensııasy» (1930, №3), «Túrikmen ádebı tiliniń jaı-kúıi» (1930, №4-5), «Túrikmen tili» (1931, №3-4) atty maqalalaryn jarııalaıdy.
Kúmisáli Bórıev te jurttyń kóshin bastaǵan ózge zamandastarymen taǵdyrlas bolyp, bolshevıktik júıeniń qandy quryǵynan qutyla alǵan joq. 1932 jyly «Túrikmen azattyǵy» atty jasyryn uıym basshylarynyń biri boldy degen aıyppen qamaýǵa alynyp, áýeli Solovkıge jer aýdaryldy. Al 1937 jyly 9 qazanda atý jazasyna kesilip, kóp uzamaı – 27 qazan kúni Sondarmohta (Karel AKSR-i) «úshtiktiń» úkimi oryndaldy.
Bizdiń oıymyzsha, túrikmenniń kórnekti memleket jáne qoǵam qaıratkeri Kúmisáli Bórıevtiń rýhy qazaq eli tarapynan úlken qurmetke laıyq.
Amantaı ShÁRIP,
UǴA korrespondent-múshesi
