«Artyq bilim – kitapta...»

– Qazir qoǵamda jastar ǵana emes, jalpy kópshiliktiń kitapqa qyzyǵýshylyǵy azaıdy dep aıtady. Bul pikirmen bireý kelisip, bireý kelispese de onyń astarynda negiz bar sekildi. Degenmen kitap oqıtyn oqyrmandy qalaı kóbeıtemiz, siz qandaı oı qosasyz?

Serik Asylbekuly:

 – Keıingi jyldary Batys elderiniń kitap oqýǵa qaıtadan qyzyǵýshylyǵy artty dep aıtady. Qashanda qaǵaz kitaptyń orny bólek, ony qolmen ustap, sezinip, lázzat alyp oqyǵanǵa ne jetsin. Árıne, ýaqyt talabyna saı ǵalamtordaǵy elek­trondyq kitaphanadaǵy bir kitapty oqyp taýysýǵa birinshiden kóz, ekinshiden tózim kerek. Bir jaǵynan, kitap degen kúndelikti aqparat emes bir shola salatyn, óte kúrdeli dúnıe. Ony asyqpaı qarap, astyn syzyp, keıde kóńilinen shyqqan tustaryn qoıyn kitapshaǵa jazyp alyp oqısyz. Áleýmettik jeliden adamdar kúndelikti habarlama nemese áldebir saıası oqıǵaǵa baılanysty jazǵan pikirlerdi oqyǵannan basqa, tereń bilim almaıdy. Onyń kópshiligi saýatsyz jazylǵan. Al kitap – fýndamentaldy bilim, sondyqtan da ol – órkenıettiń eń basty quraly ǵana emes, basty qujaty bolyp qala beredi. Batys elderiniń sońǵy 5-6 jylda kitapqa qaıta qyzyǵa bastaýynyń sebebi, olar da alǵashynda vırtýaldy álemge qyzyǵyp, eliktedi, keıin neniń ne ekeniń túsinip, oqýǵa den qoıdy. Biz vırtýaldy álemge olardan 10-15 jyl keıin kirdik. Bizde de olardyń basynan keshken prosess bolady, bolyp ta jatyr.

Bir jaǵynan, jurtshylyqtyń kitap oqýǵa degen yntasyn, qyzyǵýshyly­ǵyn oıatý úshin nasıhat qajet. Kez kelgen nárse nasıhatsyz alǵa júrmeıdi. Tele­arna­lardan ıntellektýaldy tok-shoý­lar uıym­dastyrsa bolady. Máselen, Reseı tele­arnasyndaǵy «Ne? Qaıda? Qashan?» atty baǵdarlamada bilimimen utqan­dar bedeldi sanalady. Bul da bilimdi jetildirýdiń bir joly.

Qonaqbaı Sattarov:

«Áýeli mıdy toıdyraıyq, sonda ol qaryndy toıdyrady». Japon halqynda osyndaı danalyq bar eken. Qazirgi jurttyń kóbi qarynnyń qamynda júr. Toıyp tamaq ishpegenniń rýhanııatty oılaýǵa murshasy joq ekeni de ras. Biraq sol adamdy osyndaı beısharalyqqa tap qylǵan bilimsizdik emes pe eken degen oıǵa eriksiz barasyń.

Álqıssa, Shyǵystaǵy el aýzynda mynadaı bir támsil júr.

Zamanynda bir ámirshi ózine baǵy­nyshty eldiń búkil bilimdarlaryn jınap alyp, tosyn suraq qoıypty:

– Dúnıede eń zor, kerekti, barlyq nárseden habardar etetin ne bar?

Lezde bireýler «Dúnıedegi eń zor nárse – qylysh» dese, ekinshi bireýler «Eń kerektisi – nan, odan ulyq nárse joq» dep jamyrasqan jurtshylyq biraz jerge barypty. Aıtylǵan jaýaptardyń eshqaısysyna kóńili tolmaǵan ámirshi:

– Úsh kún mursat beremin, maǵan týra jaýabyn taýyp kelińder, – dep úkim etedi.

Ýázirler dereý bas qosyp, aqyldasa bastaıdy. Sonda bireýi «kórshi elde bir ǵulama bar, anyq jaýabyn bir bilse, sol biler» dep qalady. Tyǵyryqqa tirelip turǵandar buǵan birden kelise ketedi. Shuǵyl habarshy attandyryp, álgi ǵula­many saraıǵa aldyrady.

– Dúnıede eń kerekti nárse ne? – dep ámirshi suraǵyn qaıtalaıdy.

– Kitap! – deıdi ǵulama nyq senimmen.

– Kitap deısiń be? – dep tańdanypty ámirshi.

– Iá, dúnıede eń kerekti nárse – kitap, dep taǵy qaıtalaıdy ǵulama. – Adam balasy úshin ómirde eki nárse qas­terli ári qajet. Olar – nan men kitap. Nandy qalaı qurmettesek, kitap ta son­shalyqty qurmetke laıyq. Nan – rızyq, nesibe, dastarqanymyzdyń kórki, ómirdiń berekesi bolsa, kitap – ótkenimizdi baıan­daıtyn tarıh, búginimizdi kórsetetin aına, erteńgi kúnimizdi aıtyp beretin muǵjıza. Páktený, ımannyń bútindigi, rýhanı kemeldilik te kitaptan. Kitap – adamnyń keńesshisi, ómir saparyndaǵy serigi. «Kitap kórmegen – nadan, kitap kirmegen úı – tas qarańǵy zyndan» degendi burynǵylar beker aıtpaǵan.

Ǵulamanyń sózin eshkim bólmeıdi, biraq bárine onyń aıtqany unap bara jatqan sııaqty. Ol toqtaǵanda, ýázirler:

– Ámirshim, suraǵyńyzdyń durys, ja­ýaby osy bolar? – dep gý ete qalady.

– Senińshe, muhıttar men qurlyqtar, jer betindegi ult pen ulystar týraly da habar beretin osy kitap pa? – dep ámirshi synaı qaraıdy.

– Álbette, taqsyr! – deıdi bas ıip ǵu­lama. – Tórtkúl dúnıeni kóz aldy­ńyzǵa kel­tirip qoıa alatyn da, ómiri kór­megen adamdarmen hám el-jurtpen tanystyratyn da osy kitap. Mysalǵa, meni alyp qarańyz. Men týyp-ósken aýylymnan kóp uzap shyqqan adam emespin. Biraq osy kitaptyń arqasynda dúnıeniń tórt buryshyn talaı sharladym. Qasıetti Quran Kárim men Hadıs Shárifter de kitap ekenin aıtpasam da bolady.

Osy sózden soń ámirshi jadyrap sala beredi. Onyń «Saraıymda qal, keńesshim bol» degenine kónbegen ǵulama ámirshi bergen altyndarǵa jańa kitaptar satyp alyp, eline oralypty.

Sodan beri san ǵasyrlar ótken de shyǵar. Zaman ózgergenmen, oǵan qosa kózqarastar ózgergenimen, kitap ózger­gen emes. Baǵalaı bilgenge áý bastaǵy qadirin, qasıetin joıǵan joq. Tek formasy túrlendi. Ol endi túsinikti. Biz sıfrlandyrý dáýirindemiz. Men biletin biraz oqyrman kitapty elektrondyq nusqada oqyp júr. Sol yńǵaıly. Qalyń kitaptaryń da qaltańdaǵy smartfonǵa syıyp ketedi. Bul – úrdis. Sondyqtan bolar, burynǵydaı emes, qaǵazǵa basylǵan kitap pen baspasózge qyzyǵýshylyq az. Sondaı-aq kórkem ádebıetten góri bıznes ádebıetter jaqsy oqylady. Ádebı týyndy – jazýshy qııalynyń jemisi. Al qazirgi qoǵamda qııalmen emes, naqtylyqpen ómir súrgenderdiń asyǵy alshysynan túsip tur. Sondyqtan sheteldik avtorlardyń iskerlik ádebıetterine suranys úlken. Al ózimizdiń avtorlar ondaı dárejege jete qoıǵan joq desem, asylyq bolmas. Bul rette biz úlken joldyń basynda turmyz.

Jadyra Shamuratova:

– Qazaq jazýshylarynyń aýdıoki­tap­taryn kóbirek qoljetimdi ete alsaq, ony ózin-ózi qyzyqtap, ásirelep oqıtyn akterler emes, shyǵarmanyń atmosferasyn, tereńdigin sezindire alatyn mamandar oqysa. Mysaly, orystarda Aleksandr Vodıanoı degen maman bar, sonyń oqýyndaǵy shyǵarmalar eriksiz baýrap áketedi. Bul da bir amal. Áıtpese, jazýshynyń ár sóılemin sezinip, lázzat alyp oqyǵanǵa ne jetsin! Kitapty kez kelgen jerde oqý, jańa kitaptar týraly habar tez taralyp, talqylanyp jatýy qalypty jaǵdaı sanalatyn qoǵamǵa aınalsaq, adamdar bir-birin jaqsyraq túsiner me edi deımin. Qymbatshylyqtyń qyspaǵynda áreń demalyp, kúnkóristiń sońynda júrgen jurtshylyq Abaıdyń Abaı ekenin bilip júrse soǵan da shúkir deıtin kezge kele jatyrmyz...

Dınara Mázen:

– Men oqýshy bolǵan toqsanynshy jyl­darmen salystyrǵanda qazir rasymen kitap dese ishken asyn jerge qoıatyn adamdar azaıǵan sııaqty. О́zim hat tany­ǵan­nan bastap kitap oqydym, aýyldyń kitaphanasynan shyqpaıtynmyn. Áıtse de ol kez ben qazirgi gadjetter zama­nyn salystyrýǵa kelmeıdi. Ol ýaqytta qa­­zir­gideı ınternet bolsa, qolymyzda smart­fon men planshet bolsa, teledıdarda bir­neshe arna kórsetse bizdiń de kitap oqýymyz ekitalaı bolar ma edi? Bizdiń bala kezimizde mundaı kóńil aýlaıtyn dúnıeler bolmady ǵoı, qııalymyzdy qalyqtatyp, kúıbeń tirlikten qashqyń kelgen sátte kitapqa júginetinbiz. Onyń paıdasy kóp boldy, kitap oqyǵan adam oqıǵany ózinshe kóredi, qııaly sharyqtap, ózgeshe bir álemge enedi.

Qazirgi balalar tek daıyn dúnıeni tutynady: telearna men áleýmettik jeli­lerdegi vıdeolar, Youtube daıyn materıaldy usynady, shyǵarmashylyqty damytýǵa kómegi az dep oılaımyn. Aqpa­rat tym kóp, balalar tez zerigedi, mıy shar­shaıdy, ashýlanshaq bola bastaıdy. Kitap oqyǵan adamnyń saýatty jazatyny, sózdik qory mol bolatyny taǵy bar. Keıde balalardyń ýatsap arqyly hat jazysqanyn kórip shoshımyz, qate órip júredi. Gadjetter saýatsyz urpaq tárbıeleýge zor úles qosyp jatyr. О́ki­nishke qaraı, ony toqtatý óte qıyn, ózi­mizde de bala bar, «smartfon ustama, ınternetke qosylma» dep tyıym sala almaısyń.

Kitap oqıtyn oqyrmandy qalaı kó­beı­temiz? Jalpy alǵanda, jastar múl­dem kitap oqymaıdy deýge bolmas. «Me­lo­man» sııaqty kitap satatyn dúken­derge jıi baryp turamyn, sonda kitap oqyp otyrǵan jastardy kóp kóre­min. Olar kitap oqymaıdy emes, biraq biz­ben salystyrǵanda qyzyǵýshylyǵy bas­qa, álemdik ádebıetti, motıvasııalyq, psıho­lo­gııalyq, ezoterıkalyq shy­ǵar­malardy, detektıvterdi kóp oqıdy. Qazaq ádebıetinde mundaı týyndylar az, sońǵy jyldary ǵana aýdarma arqy­ly kóbeıip jatyr. Jastar kitap oqy­syn desek olardyń suranysyna saı dúnıeler óndirý kerek. «Abaı jolyn» tyqpalaı beretin zaman ótti. Kórkem shyǵarmanyń ózin zamanaýı úlgide jazý qajet. Mysaly, men Mýrakamıdi, Stıven Kıng men Koelony súısinip oqımyn deı almaımyn, alaıda jastar olardyń kitabyn satyp alady, izdep júrip oqıdy. Olar osy zamannyń suranysyn dál tapty, bizge de sol talapqa laıyq bolyp, kóshke ilese alý kerek.

Almas Sháıken:

– Qoǵamda túrli pikir bar: bireýler kitap oqıtyndardyń sany azaıdy dese, endi bireýler kóbeıdi deıdi. Al álemde kitap oqıtyndardyń sany burynǵyǵa qaraǵanda edáýir óskendigin kóremiz. Ásirese jurtshylyqtyń keıingi kezderi kórkem ádebı kitaptardy ǵana emes, jeke tulǵany damytatyn, ózin-ózi jetil­diretin tanymdyq psıhologııa men dinı kitaptarǵa degen qyzyǵýshylyǵy artqan. Bir jaǵynan, oqyrmandar qaǵaz kitappen birge ýaqyt talabyna saı elektrondyq kitapty da paıdalanady. Osynyń bári álemde kitap oqý kór­setkishiniń joǵary­laǵanyn bildiredi.

Hakim Abaı atamyzdyń «Artyq bilim – kitapta, erinbeı oqyp kórýge» – de­gen naqyl sózi bar. Osy sózdiń astary­nan tereń oı túıýge bolady. Kitap qoǵamnyń damýyna ǵana emes, adamnyń ómirden óz ornyn tabýy men onyń sanasyn izgilendirýge úlken úles qosady. Qazir áleýmettik jeli qatty beleń aldy. Ási­rese jelide el aldynda júrgen azamattar týraly keıbireýler eshnársege kózi jetpeı túrli pikir jazady jáne ony qostap, soǵan ilesip pikir jazatyndar da kezdesedi. Qysqasy, bireýdi jamandasaq qurdymǵa jiberip, endi bireýdi maqtasaq bıikke kóteremiz. Sonyń bári sananyń tómendiginen. Ony kóterý úshin kitap oqyp, izdený qajet. Mysaly, amerıka jazýshysy T.Draızerdiń «Qarjyger» degen romanyndaǵy bas keıipker birde «asqan jomart, meıirimdi, áýlıe adam» bolyp kórinse, endi birde « jeksuryn, aılaker, óz paıdasynan basqany bilmeıtin sum, qý» adam bolyp shyǵady. Osynyń bári bir adamnyń boıynda túrli minezdiń bar ekenin kórsetedi. Jazýshy osy shyǵarmasy arqyly oqyrmanǵa oı salyp, kez kelgen adamnyń boıynda jaqsylyq pen jamandyqtyń qatar júretindigin sheber sýretteıdi. Osyndaı adamzattyq qundylyqtardy dáriptegen kitaptardy oqyǵanda adamnyń oıy izgilenip ári qoǵamdaǵy kez kelgen nársege baıyp­pen, parasatpen qaraýǵa úırenedi. Gýma­nıstik sana qalyptasady. Al izgilik, meıirimdilik, qaıyrymdylyq, gýmanızm ornaǵan qoǵamda bilim, ǵylym, bız­nes qana emes, memlekettiń barlyq salasy damyp, jandanady. О́rkenıetti deńgeıge jetý úshin kitaptyń, kitap oqý­dyń mańyzy zor ekenin túsinesiz.

– Intellektýaldy ultty qalyptastyrýdyń bir joly – kitap oqý, sondyq­tan el erteńi dep sanaıtyn jas jetkin­shekterge kitapty qalaı oqytamyz?

Jadyra Shamuratova:

– Bul úshin júıeli jumys kerek, mysaly, aldymen ata-ana ózi qazaqsha kitap oqyp, ony baıandap jetkizip, balany kishkentaı kezinen kitapqa qyzyqtyra bilse, shaı basynda shyǵarma týraly pikirtalas júrse ony kórgen bala da kitapqa jaqyn bolady. Mektepte bala tanymyna saı jaqsy kitaptar buryshy bolsa, ony kez kelgen bala alyp oqı alsa da jaqsy. Ádebıet muǵalimderi de óz sabaǵyn yqylaspen berse, bala Tık-Toktan jalyqqanda kitap oqyr edi.

Serik Asylbekuly:

 – Úndiniń uly jazýshysy R.Tagor­dyń mynadaı sózi bar: «Adamǵa ásem­dik sezimin darytpaıynsha, odan naǵyz adam shyǵara almaısyz» deıdi. Osy sózi arqyly sýretker ónerdi túsinbegen, ony jan-tánimmen qabyldamaǵan adamdardan túrli qylmysqa baratyndy­­ǵyn tuspaldap jetkizgen. Sondaı-aq orta ǵasyrda ómir súrgen aǵylshyn aqy­ny, qoǵam qaıratkeri Salýel Djonson: «Jazý­shylar ǵana óz ultynyń naǵyz dań­qy bola alady» depti. Ol bul jerde aqyn-jazýshylardy kóterý úshin aıtyp otyrǵan joq. Mysaly, aǵylshyn degende oıymyzǵa solardyń ataqty bıznesmeni nemese bir qalasynyń meri esimizge tús­peıdi, esimizge birden Shekspır túse­di. О́ıtkeni óner, ǵylym ókilderi máńgi­likke qyzmet etedi. Al balalarǵa kitap oqy­tý úshin ne isteýge bolady degende, «Bala­pan» arnasynan baldyrǵandar men bas­taýysh synyp balalaryna «Sen bile­siń be?» degen qyzyqty baǵdarlama uıym­dastyrsa, qanshama balanyń oı-órisiniń damýyna sebi tıer edi. Sondaı-aq telearnalardan «Jumadaǵy nemese Senbidegi kezdesý» degen baǵdarlama ashyp, oǵan ǵylymda, ónerde úlken jetis­tikke jetken tulǵalardy shaqyryp suh­battasyp, olardyń ómir jolyn dáripteý arqyly jetkinshekterdi kitap oqytýǵa tárbıeleýge bolady. Sonymen birge bas­padan endi jaryq kórgen kitaptarǵa qysqa rolıkter arqyly jarnama jasaý qıyn emes. Mysaly, «Garrı Potter» atty álemge tanymal shyǵarmanyń avtory Djon Roýlıng óz kitabyn eń alǵashqy kezderi osyndaı qysqa rolıkter arqyly nasıhattaǵan. Mine, osyndaı mazmundy is-sharalar júıeli júrgizilse, kitap oqýǵa qyzyǵatyn balalar sany da artady.

Qonaqbaı Sattarov:

– Adam balasy ózin ne nársege baǵysh­tasa, sol nárse sheńberinde qalyp­tasa­tynyn umytpalyq. Ol kemeline kelip, qoǵamǵa paıdasy tıetin tulǵa dárejesine jetýi birqatar alǵyshartqa baılanysty. Máselen, shyqqan tegi, ósken ortasy, oqý-jazýdy úırengen bilim ordasyndaǵy tálim-tárbıe sapasy, dos-joldastarymen qarym-qatynasy, taǵysyn taǵylar. Bul tizimdi biraq qansha sozsań da, bári jıylyp, kitap deıtin aqylshynyń úıreterine jetpeıdi.

Muny biz synaı beretin qazirgi jastar da jaqsy túsinedi. Aınalamdaǵylarǵa qarap aıtarym, kitap oqylmaıdy emes, oqylady. Ras, biraq kórkem ádebıet emes. Shyny kerek, keıbir jastar oqyp júrgen kitaptardy oqýǵa meniń táýekelim jetpes edi. Biz jol ústindegi jolaýshyǵa uqsaımyz. Aldymyzda úlken maqsattar tur. Jasampaz dúnıeler jasaǵymyz keledi. Oǵan baýlıtyn ádebıettiń deni basqa tilderde.

Dınara Mázen:

 – Qolynda smartfony bar balanyń kitap oqýy óte qıyn. Keıbir ata-analar balasyna kitap oqytý úshin «aqsha berem, qydyrtam» dep yntalandyratynyn bilem. Ol da motıvasııanyń bir túri shyǵar. Meniń balam ınternet óshkende kitap oqı bastaıdy. Bir qyzyǵy (ókinishtisi desek bolar), qazirgi balalar qazaq ádebıetine kóp qyzyqpaıdy. Ony óz balalarymnan da, týystar men dostardyń balalarynan da baıqaımyn. Álemdik ádebıetti oryssha nemese aýdarmalaryn oqıdy, al bizdiń jazýshylardy oqytý qıyn. Mysaly, men ózim úshin shedevr sanalatyn «Balalyq shaqqa saıa­hat» (B.Soqpaqbaev), «Jabaıy alma» (S.Muratbekov), «Ulpan» (Ǵ.Músi­repov), t.b. basqa klassıkalyq týyn­dylardy balama oqyta almadym. О́zim osy kitaptardy oqýshy kezimde, ke­ıin de birneshe ret qaıtalap oqýdan jalyq­paımyn. Al balany nege tartpaıdy? Múm­kin bul meniń basymdaǵy jaǵdaı shy­ǵar, qazaq jazýshylaryn da súısinip oqıtyn balalar barshylyq bolar.

Áıteýir oqyrman suranysy túbegeıli ózgergen zamanda otyrǵan sııaqtymyz. Balaǵa kitap oqytý úshin ár ata-ana óz ádi­sin tabýy kerek. Úıine kitap jınamaıtyn, ózderi kitap betin ashpaıtyn otbasylar da bar. Ondaı ortada kitap oqý týraly sóz bolmaıtyny túsinikti. О́zi ıntellektýal ata-ana balaǵa kitap oqytýǵa tyrysady. Baıqaǵanym, shetelde kitap oqý dástúri jaqsy qalyptasqan, kitaptyń bala tiline, jasyna saı jazylyp, bezendirilýine qatty mán beredi. Feısbýkte sheteldik daryndy balalardyń ata-analar toby bar, sondaǵy balalardyń oqyǵan kitap­­taryn kórseńiz, qaıran qalasyz. Biz­de áli de qazaq tilinde kitaptar az, bezen­dirilýi de, kórkemdik deńgeıi de tó­men. Aýdarma arqyly sol olqylyqtyń ornyn toltyrýǵa kúsh salyp jatyrmyz.

Almas Sháıken:

– Balalarǵa kitap oqytý úshin túrli mysal keltirýge bolady. Aldymen balalar álem ádebıetiniń klassıkalaryn, múmkindigimiz jetkenshe, ana tilimizge sapaly aýdarý qajet. Odan keıin sol shyǵarmalar jelisimen anımasııalyq fılmder túsirýge bolady. Bul da balalardy kitapqa qyzyqtyrýdyń bir joly. Al eń bastysy mektep kitaphanasyn zaman talabyna saı qaıtadan qalyptastyrý kerek. Shyndyǵyn aıtsaq, keıbir orta bilim beretin mekemelerde, ásirese aýylda mektep kitaphanasy atymen joq. Sondaı-aq oqýshylarǵa jasyna qaraı 15-20 mınýttan aspaıtyn kitap oqý saǵatyn uıymdastyrsaq, kóptegen balanyń ki­tap­qa qyzyǵýshylyǵy oıanady. Jalpy, kitaptyń balalardy bilimge, ǵylymdy bilýge, zertteýge, jańashyldyqqa úıre­teri kóp. Sonymen birge tildik qoryn molaıtady. Ásirese olarǵa aýdıo ertegiler men kitaptardyń áseri óte kúshti. Odan soń balalar arasynda óte bedeldi óner adamy ma álde sportshy ma, áıteýir sondaı tanymal tulǵa arqyly «men mynadaı kitap oqyp júrmin» degen bir aýyz sózi arqyly jarnama jasasa, ony kórgen jetkinshekterdiń sol kitapty alyp oqýǵa yntasy artady. Sóıtip, balalar arasynda kitap oqýdy sánge aınaldyra alamyz.

– Jalpy, osy máseleniń biri ushy kitap basý men taratý isine kelip tire­ledi. Otandyq baspalardan az tara­lymmen shyqqan kitaptardyń deni kitaphanadan aspaıdy. Al kitap dúken­derindegi kitapty satyp alýdy kóp­shiliktiń qaltasy kótermeıdi. Al kitap baǵasyn qoljetimdi etý úshin ne isteýge bolady?

Almas Sháıken:

– Jalpy, elimizde kitap basý men taratý júıesinde sheshimin tappaǵan másele jetedi. Mysaly, kitap taratý úshin barlyq aımaqtarda onyń ókili bolý kerek. Al elimizde kitap taratatyn operatorlar joq. Mysaly, biz Almaty men Shymkentten ózimiz ashqan kitap dúkenin ǵana jańa kitaptarmen qamtamasyz ete­miz. Negizi, kitap taratý isin memleket bir júıege túsirgeni du­rys. Qazaq­stannyń barlyq qalasynda kitap dúkeni bolýy kerek dep aıtqan­men, ony ashýǵa qomaqty qarjy qajet. Árıne, kitap dúkenin ashqan kásipkerdiń sha­rýasy birden júrmeıdi, óıtkeni ǵıma­rat tabý, ony jalǵa alý, qyzmetker ustaý – ońaı emes. Sondyqtan el úkimeti osy salada eńbektenip júrgen kásipkerlerge belgili bir deńgeıde jeńildik jasasa der edim. О́ıtkeni bul jerde memlekettiń de múddesi bar. Shynymdy aıtsam, eli­mizde baspadan shyqqan qazaq tilindegi kitaptardy taratýdyń janashyry bolmaı tur. Biz buǵan janashyr bolǵymyz kelgenmen, aýqymymyz jetpeıdi. Máse­len, «Meloman» kitap dúkeni oryssha kitaptarǵa kóńil bóledi de, qazaq tilindegi kitaptarǵa nemquraıdy qaraıdy. Tipti naryqta suranysy joǵary qazaqsha kitap­tardy az danamen ǵana satylymǵa qoıady da, ol oqyrman suranysyn qanaǵat­tandyrmaıdy. Sondyqtan memleket kitap dúkeni bar nemese kitap dúkenin ashsam dep júrgen azamattarǵa naqty qoldaý kórsetetin júıe qalyptastyryp berse, alǵystan basqa aıtarymyz joq. О́ıtkeni baspadan jaryqqa shyqqan kitaptardy taratý ǵana emes, odan túsken qarjyny bir ortalyqqa jınaıtyn da júıe kerek.

Ekinshi másele – kez kelgen avtor ózi­niń kóńili tolatyn shyǵarmasyn memle­k­et­tik tapsyryspen emes, avtorlyq qu­qy­ǵyn saqtaý úshin ózi shyǵarýdy oılaıdy. Sondyqtan memleket kitap shy­ǵarýǵa qarjy bólgennen góri, naryqta suranysqa ıe kitaptardy satyp alyp, solardy kitaphanaǵa taratqany paıdaly dep oılaımyn. Sol kezde kitaptyń da taralymy kóbeıedi. Máselen, bizde tek memlekettik tapsyryspen kitap shy­ǵaratyn birqatar baspa bar, olar­dyń keıbireýinde eshqandaı kitap dúkeni joq. Tipti óz ónimderin nasıhat­tamaıdy da. Biraq olar tapsyrys alýdyń jolyn jaqsy meńgergen. Eger bizden mınıstrlik «naryqta qandaı kitap oqylymdy, suranysy joǵary?» dep surasa, onyń naqty esebin aıta alamyn. Sonyń negizinde memleket suranysqa ıe kitaptardy satyp alsa, jumys alǵa júredi. Endi bireýler qazaqsha kitap­tardyń oqylýy men taralýyna qazaq tildi ortanyń azdyǵy sebep dep aıtady. Men buǵan kelispeımin. Mysaly, Mońǵolııada bar-joǵy 4 mıllıon halyq tursa da, onda 5000-10000 danamen shyqqan kitap bir-eki aıdyń ishinde tez satylyp ketedi. Bir jaǵynan, Mońǵolııa damyǵan emes, damýshy memleket. Qysqasy, el úkimeti osy salada júrgen kásipkerlerdi qoldap, aıaqtandyryp jiberse, biz ony ilgeri damytamyz.

Dınara Mázen:

 – Bul suraqty baspagerlerge qoıǵan durys bolar. Salystyrmaly túrde al­ǵan­da, kitap qansha qymbat bolsa da, óz baǵasyn aqtaıdy. Ony bir satyp alsańyz, balańyzǵa, urpaǵyńyzǵa mura bolyp, tozbaıtyn rýhanı azyq bolyp tura beredi.

Bir biletinim, kitap baǵasy baspagerdiń ony shyǵarýǵa ketken shyǵynyna baılanysty. Mysaly, biz «Hárrı Potterdi» qazaq tiline aýdardyq. Baspager ony shyǵarý úshin avtorlyq quqyǵyn aldy, bezendirýine avtorlyq quqyq aldy, onyń bári óte qymbat turady. Kitaptyń qaǵazy, tırajy degen nárseler bar. Sapasy neǵurlym jaqsy bolǵan saıyn baǵasy da qymbat bolmaq. Memleket qoldaýymen shyǵatyn kitaptar arzandaý bolar, bas­pager óz qarjysyna shyǵarǵan kitapty arzan sata almaıdy.

Jazǵy demalysta balama ádebıet­ten «Kóshpendilerdi» oqyp kelińder dep­ti. Úsh tomdyq birikken kitapty on myń teńgege aldym. Bir qaraǵanda qymbat sııaqty. Biraq bul kitapty áli qansha jyl, qansha adam oqıdy desek, shyǵyny túk­ke turmaı qalady. Balany bir serýenge shyǵarsańyz odan kóp shyǵyndalasyz. Kitap satyp alǵanda ózim osylaı oılaımyn.

Qonaqbaı Sattarov:

– Esimde, osydan on shaqty, bálkim odan da kóp jyl buryn baspasózde «qazaq­sha kitap ótpeıdi» degendi kúnde oqı­tynbyz. Keıin ol «Kitap ótpeıdi emes, jet­peıdi» degenge aýysty. Áıteýir jaǵ­daıdyń jaqsy bolǵan kezi joq sııaqty.

Bir nárse aqıqat – adamdar qaı zamanda da bilimnen aqsha aıamaǵan. Talaı qazaq balasy qyrýar qarjy tólep, túrli aqyly kýrstarǵa da qatysyp júr emes pe. Sol da úırensem, bilsem degen talaptan týǵan áreket. Kóp kitap qymbattyǵy­nan emes, qajetsizdiginen oqylmaıdy. Kezinde ýaqyt uranymen jazylǵan biraz ádebıetimiz eskirdi, jańasy áli jazylǵan joq. Qazir oqyrmanǵa ónege bolǵandaı, kózge túsken kórnekti zamandastarymyz jaıly oqyǵym keledi. Bul basqalar úshin de qyzyq bolar edi, biraq ondaı kitap joq. Bar bolsa, jarnamasy jetispeıdi. Toı bıznesin jasap alǵan qazaqtyń baspa bıznesi aqsap jatyr.

Serik Asylbekuly:

– Kitap óndirisi avtor, baspa, bas­pa menedjmenti jáne kitap saýdasy se­kildi tórt sıklden turady. Bizde osy sıkl­diń alǵashqy ekeýi bar da, sońǵy ekeýi damymaǵan. Máselen, Belgııa men Latvııada, Reseıde kitap basyp shy­ǵarý óndirisine salynatyn qosymsha qun salyǵy 5 paıyzdan aspaıdy. Al Uly­brıtanııa, Irlandııa, Norvegııa, Pol­sha elderinde kitapqa salynatyn salyq múlde alyp tastalynǵan. Sondyqtan bul elderdegi kitap baǵasy bizdegiden ar­zan, kópshilikke qoljetimdi. Búgingi tań­da Fransııada – 3 500, Germanııada – 4 700 kitap dúkeni jumys isteıdi. Al bizdiń elimizdegi iri kitap dúkenderiniń sany myńdy bylaı qoıǵanda júzge jete qoıar ma eken? Menińshe, aldaǵy ýaqytta biz osy kitap basý men taratý isine aıryqsha mańyz berip, ony eli­mizdiń aldynda turǵan eń ózekti stra­tegııalyq mindetterdiń qataryna qosýy­myz kerek. О́ıtkeni ıntellektýaldy ulttyń ǵana aldyńǵy qatardaǵy damyǵan memleketterdiń qataryna qosylýǵa shamasy keletini kim-kimge de túsinikti.

Sosyn bizdegi memlekettik tapsy­rysty da bir retke keltirgeni durys du­rys dep oılaımyn. Jalpy, memleket­tik tapsyryspen kórkem ádebı kitaptar­dy shyǵarýdy toqtatý kerek. О́ıtkeni básekelestik joq. Bir jaǵynan, keı­bir ádebı kitaptar tanystyqpen shy­ǵyp ke­tedi de, onyń kórkemdigi men fılo­so­fııalyq tereńdigine eshkim mán ber­meıdi. Sondyqtan memlekettik tapsyryspen ǵy­lymı ádebıetter, oqýlyqtar jáne oqý quraldary jınaqtaryn shyǵarý kerek te, al kórkem ádebı, pýblısıstıkalyq jáne tanymdyq kitaptardy erkin básekege ji­berý qajet. Men muny oıdan shyǵaryp otyrǵan joqpyn, damyǵan memleketterde solaı qalyptasqan. Eger kórkem ádebı kitapty baspanyń ózi shyǵarsa, ol erteń naryqta óte me, suranys bar ma, sonyń bárin eksheıdi.

Jadyra Shamuratova:

 – Eger shynymen nıettense úkimettiń ózi bul sharýany kelistirip sheshe alady. Ol úshin ol jaqta rýhanııatqa janymen jaqyn, bizdiń qazaq klassıkterin túgel oqyǵan, óz ishinde «shirkin, bizdiń ult tárbıeli, parasatty ultqa aınalsa eken» degen armany bar adamdar bolsa, muny sheshýge bolady. Osy halyq salyq tólep otyr, onyń bir bóligin kitap shyǵarý, taratý isine jumsasa, bul anaý kópshiliktiń kóńilinen shyqpaǵan, o bastaǵy kútken nátıjeni bermegen MÁMS degennen áldeqaıda ıgilikti is bolar edi. Onyń qasynda qanshama qarajat maqsatsyz jumsalyp ne ıgerilmeı, ne jelinip ketip jatyr, sony maqsatqa qaraı rettep otyrý kerek. Ala jazdaı balalar júrdi ǵoı, tegin aýla klýbtary bolyp, sol jerde de jas ereksheligine saı kitaptar oqytylyp, nasıhattalyp, jas oqyrmandardyń baıqaýy ótkizilse, ol jumystardyń nátıje bererine óz basym senemin. Mysaly, bıyl, Balalar jyly boldy, biraq, ǵajap is boldy dep aıta júretin jańalyq bar ma? Balalarǵa arnalǵan kitaptar kóp shyǵarylyp, búkil balabaqsha, mektepterge taratylsa nemese ónerimen, bilimimen ozyq shyqqan balalarǵa, kópbalaly úıdiń balalaryna biraz kitap tegin syıǵa berilse de jaqsy bolýshy edi.

– Buryn jurtshylyq tarıhı ro­mandar, povester, memýarlar, qys­qasy, klassıkalyq shyǵarmalardy súıip oqydy. Qazir ýaqyt ózgerdi. Endi oqyr­mandarǵa qandaı kitap oqyǵan paıdaly dep oılaısyz?

Qonaqbaı Sattarov:

– Bireýge keńes berýden qashamyn. Aıtarym bolsa, aq qaǵazǵa tógemin. On­da da ózim úshin, ózgeler úshin emes. Tabı­ǵatym solaı.

Paıǵambarymyz (s.ǵ.s.) bir kúni janynda júrgen Hılol degen kisiden:

– Qalamyń bar ma? – dep surapty. Ol basyn shaıqap, «Joq» deıdi.

– Qalamsyz júrme, eı, Hılol. О́ıt­keni onda izgilik bar. Qalamǵa adal bol­ǵan­­dardyń qııamette júzi jaryq bolady. Qalam pendeniń keýdesin kórkeıtedi. Ǵa­lymnyń qolyndaǵy qalamnyń sııasy shahıd bolǵandardyń qanymen teń, – degen eken sonda Allanyń elshisi.

О́zimiz de qolymyzǵa qalam ustaǵan siz benen biz mektepte júrgende-aq klas­sıkalyq shyǵarmalar oqyp aýyzdanǵan býynnyń ókilderimiz. Men «Abaı jolyn» 6 synypta oqyp taýystym. Sabaq jaıyna qalyp, matematıka sabaǵynda ádebı kitap oqyǵan kezder boldy. Mek­tep oqýlyqtary tozbasyn dep, syrtynan qaptap qoıatynbyz. Qandaı kitap oqyp otyrǵanymdy muǵalimnen jasyrý úshin ony gazetpen qaptap alýshy edim. Biz jasyryp, jastanyp oqyǵan sol kitaptar qazirgi býynǵa qyzyq bolmasa, kimdi kinálaımyz? Balalarym kór­kem ádebıetten góri pýblısıstıka­lyq janr­daǵy, bıznes ádebıetterdi oqyp júr­genin baıqaımyn. Demek soǵan qyzy­ǵýshylyq kóp. Qalyń-qalyń romandar oqýǵa yqylas ǵana emes, ýaqyttyń ózi az.

Serik Asylbekuly:

– Kórkem ádebıet nemese pýblısıstıkalyq jınaq bola ma álde tanymdyq kitap bola ma, bolmystyń shyndyǵyn tereńnen ashyp kórsete alatyn ózderine aldamshy ımıdj jasaýmen aınalys­paıtyn kitaptardyń bári janrlaryna qaramastan oqýǵa laıyq.

Dınara Mázen:

– О́z basym áli kúnge deıin klassı­kalyq shyǵarmalardy jaqsy kóremin. Atyshýly, bestseller avtory delinetin kóp jazýshyny tushynyp oqı almaımyn. Oqyrmanǵa mynandaı kitap paıdaly dep kesip-piship aıtýǵa bolmas, árkim óz talǵamyna, qajettigine qaraı oqıdy. Ýaqyt ótken saıyn talǵam men suranys ta ózgerip turady.

Jadyra Shamuratova:

– Astanadaǵy «Abaı» kitap úıi men A.Imanov kóshesindegi kitap dúkenine jıi baramyn, sol jaǵalaýdaǵy «Vıva plaza» turǵyn úı kesheninde de kitap dúkeni ashyldy, al, solarǵa bas suǵatyndar kóp emes. Al «Melomanda» kitap tańdap júrgender kóp, negizinen orystildi jas­tar ekenin baıqaımyn. Kezekte turǵanda áýestikpen jastar ne oqıdy dep qaraı­myz ǵoı, psıhologııa, bızneske qatysty kitaptar, non-fıkshn, fentezı, detektıv... Bári oryssha. Qazaqsha sóılemeıtin, aýyzeki sóılese de kórkem shyǵarmanyń tilin túsinip jarytpaǵandyqtan sońy­na deıin oqýǵa shydamy jetpeıtinder, álbette, oryssha oqıdy.

Búgingi jastar baıaǵyda biz oqyǵan shyǵarmalardy nege oqymaıdy deýge ýaqyt basqa, olar aqyl aıtatyn, moral kórinip turatyn shyǵarmalardy oqı bermeıdi, olardyń dúnıetanymymen qabysatyn jańa dúnıe kerek, osydan kelip jazýshyǵa da, shyǵarmaǵa da talap ózgergenin kóremiz, Jazýshylar da osyny túsinýi kerek, eger jalyqtyrsa, demek ne ýaqyty ótken, ne tehnıkasy kelispegen. Bolashaqta qupııalarǵa je­teleıtin, jumbaqtyń sheshýin oqyrmanǵa qaldyratyn, oqyrman ol jerde ózine bir erkindik sezinetin meta dúnıeler, mysaly, romandar sánge aınalýy múmkin.

Almas Sháıken:

 – Negizi, klassıkalyq shyǵarmalardy buryn nemese búgin dep bólýge bolmaıdy, olar qaı kezde de oqylady. Mysaly, Júsip Balasaǵunnyń «Qutty bilik» eń­begi men Abaı atamyzdyń óleńderi, poemalary, qarasózderi qanshama ǵasyr ótse de eshqashan qundylyǵyn joımaıdy. Sondaı-aq búginde adamdar ózin-ózin damytýǵa arnalǵan túrli psıhologııa­lyq, tanymdyq, áleýmettik kitaptardy kóbi­rek oqıdy. Olardyń ishinde durysy da, burysy da kezdesedi. Degenmen oqyrman ózi oqyǵan kitap arqyly onyń paıdasy mol ekenin túsinip, basqa da, mysaly, kórkem ádebı kitaptardy da oqıdy dep senemin.

– Qazir ne oqyp júrsiz?

Dınara Mázen:

– Aýdarmashy bolǵandyqtan sózdik qor, kórkem til qajet, sondyqtan qazaq jazýshylaryn qaıtalap oqyp turamyn. Jaqynda «Alasapyran» (M.Maǵaýın), «Kóshpendiler» (I.Esenberlın) men Táken Álimqulov shyǵarmalaryn qaıtalap oqyp shyqtym. Buryn kitap oqyǵanda sıýjeti men oqıǵasy qyzyq bolsa, qazir til qoldanysy, kórkemdik jaǵyna kóbirek mán beremin. Demalý úshin kitap oqyǵym kelse Archıbald Kronın, Bettı Smıt, Teodor Draızer, Irvın Shoý sııaqty avtorlardy oqımyn. Zamanaýı shyǵarma­lar men avtorlardy múmkindiginshe oqyp otyrýǵa tyrysamyn, aýdarmashy bolǵandyqtan olardy da bilýge tıispiz.

Serik Asylbekuly:

– Sońǵy oqyǵan kitaptardyń ishinde qazirgi nemis ádebıetiniń klassıgi, biz­diń zamandasymyz Bernhard Shlınktiń «Chtes» povesi qatty unady. Qazir bul nemis ádebıetindegi eń oqylymdy jazýshy. Odan keıin Qytaı qalamgeri, Nobel syılyǵynyń laýreaty Mo Iаnnyń «Qy­zyl gaýlıan» degen shyǵarmasyn oqy­­dym. Sosyn orystyń kórnekti jazýshysy Iýrıı Kazakovtyń áńgimelerin taǵy bir qaıtalap shyqtym. О́zim bul syrshyl sýretkerdi álemdik novellıstıkanyń teń­dessiz sheberi sanaımyn. Ásirese onyń «Na polýstanke» jáne «Von bejıt sobaka!» atty oımaqtaı ǵana eki áńgi­mesindegi adam janynyń náziktigi men mahabatqa qushtarlyǵyn syıdyra bilgen sheberligine tańǵalasyz.

Jadyra Shamuratova:

– Oqyrman bolýdyń óz jaýapker­shi­ligi bar. Qazaq ádebıeti tarıhynyń bel­di ókilderimen tanys bola otyryp, shetel ádebıetiniń de ozyq úlgilerin oqısyń. Klassıka – álippe, mysaly, Kafkanyń fı­nalǵa jaqyndaǵandaǵy dınamıkasyn sezinýdiń, Chehovty paıdalanylmaıtyn, biraq atmosfera beretin detaldaryn baıqaýdyń óz lázzaty bar...

Jaqynda oqyǵanym – Lıýdmıla Ýlıs­kaıanyń «Zelenyı shater» jáne «Danıel Shtaın, perevodchık» degen romandary. Bunyń aldyńǵysy psıhologııalyq proza, Keńes dáýirindegi dıssıdentter, kgb-nyń áreketteri, adamdardyń byt-shyt bolǵan taǵdyry týraly. Búginde jetpiske kelgen jazýshy mamandyǵy boıynsha bıolog, genetık bolǵandyqtan, araqtyń orys genetıkasyna qalaı áser etkeni týraly oılanady. Al «Danıel Shtaın, perevodchık» – Ekinshi dúnıejúzilik soǵys kezinde bir ózi úsh júz tutqyndy qutqarǵan evreı týraly, avtor arhıv qujattaryna kóbirek súıenedi. Qudaıdy izdeý, adamdardyń bir-biriniń senimine degen kózqarastary aıtylady. Avtor keıipkerlerdiń ishki dúnıesinde ne bar, qandaı syr buǵyp jatyr degendi qaýzap, ýaıymy ne, oı-sanasynda qandaı jańa ózgerister bar, sony berýge tyrysady. Jalpy, adamdar dinine, ultyna qaramastan soǵyspaı, bir-birine qysym jasamaı ómir súre ala ma?

Almas Sháıken:

– Qazir ıtalıalyq avtordyń orys tilinde shyqqan fılosofııalyq táji­rıbege baılanysty ǵylymı kitabyn oqyp júrmin. Sonymen birge Rýslan Aqma­ǵanbetovtiń «Qut» degen qazaqtyń baılary týraly mazmundy derekke toly jınaǵyn oqydym. Bizdiń qalamgerler, etnograf ǵalymdar ot tildi, oraq aýyzdy bıler, bahadúr batyrlar týraly jıi jazǵanymen, naqty dáýletti, aýqatty adamdar jaıyndaǵy kitap óte sırek. Keńestik kezeńde baılar týraly sóz aıt­qyzbady. Bul eńbek sol olqylyqtyń oryn toltyrady. О́zim osy kitaptan qazaq baılarynyń minezin, bolmysyn, jomart­tyǵyn, ádildigin, balalaryna qandaı tárbıe bergendigin bilip, tyń maǵ­lumatqa qanyqtym. Sondaı-aq ústelimde Júsip Balasaǵunnyń «Qutty bilik» atty danalyq kitaby turady. Osy eńbektegi danalyq áńgimelerdi kúnine bir oqyp qoıamyn.

Qonaqbaı Sattarov:

– Kóp ýaqytymdy baspasózge sholýǵa arnaımyn. Odan qolym bosasa, qysqa áńgimeler, óleńderdi oqýdan jalyqqan emespin. Keıde arnaıy izdep taýyp oqıtynym bar. Al aýdıo kitap degenderdi qabyldaı almaı-aq qoıdym. Birtúrli, maǵan jat. Ańyz áńgimeler, qıssalar qyzyqtyrady. Kóp ýaqytymdy orys tilinde bolsa da iskerlik, psıhologııalyq ádebıetterge arnap júrmin. Bul – men úshin qazir qajettilik.

Dóńgelek ústeldi júrgizgen

Azamat ESENJOL,

«Egemen Qazaqstan»