Sýretti túsirgen Erlan OMAR, «EQ»
Ár qazaq bilip, baıybyna baryp, qaıta-qaıta oqıtyn kesek dúnıe. Búginde enjar, ezilip, janshylýǵa aınalǵandardy kórse de nemquraıdylyqqa dýshar bolǵandardyń sana-sezimin oıatatyn birden bir qural osyndaı shyǵarma bolsa kerek.
Serik Aqsuńqarulynyń «Salt atty» degen óleńi bar. Sıýjetke qurylǵan. Shamasy Keńshilik Myrzabekovke arnalǵan poezııa. Sonda kommýnıster qoǵamyna ejelgi dáýirden bir salt atty tutqıyldan kelip kirdi deıdi. О́zderinshe órkenıet qalyptastyrǵan qoǵam músheleri úrke qarap turǵan attylynyń aldyna alǵan Maǵjan atty balasy bar dep órbıdi. Týra sol sııaqty, odan da qasiretti tulǵa Edýard – burynǵy Kııaký, araký taıpasynyń sońǵy ókili ekenin umytyp ketken eń tanymal, eń ataqty, danyshpan dáriger. Álgi salt attydaı eseıe qoımaǵan. Aıyby shyǵar, aldyna alyp óbektegen Maǵjannyń rýhy joq. Sol rýhty umytqandyǵy jazyǵy dep te aıta almaısyz onyń. О́ıtkeni Kııaký-Edýard qaımaǵy buzylmaǵan úndister otanynan órkenıet oshaǵyna túskende tym jas bala edi. Dese de eliniń mádenıetinen habardar, araký taıpasynyń altyn júlgeli qadir-qasıeti jadyna bekı bastaǵan, ákesiniń erlik isterine kóz jetkizgen, ol ol ma, araký jurtynyń baqsylarynyń batasyn alyp, boıyna kıesin darytqan, baqsy ákesiniń amanatyn túsinip, ant qabyldaǵan, tek Qudaıdyń qudiretimen tiri qalǵan jan ıesi. Birneshe shtatqa bólingen órkenıettiń túsine de kirmeıtin arqasyna arýaq qonǵan qubylys dese bolǵandaı.
Úndisterdiń elin qyryp-joıyp, jerin jaýlap alýǵa kelgen «aq adamdardan» qorǵaný maqsatynda údere kóshken araký taıpasy bir qonysqa qonǵanda, tamam taıpa belgisiz bir indetke ushyraıdy. Al Kııakýdyń ákesi Choro – arakýdyń mańdaıaldy baqsy, dárigeri. Taıpany sol ǵana qutqaryp qalady belgisiz indetten. «Qazir arakýdi saqtap qalý bir de bir kósemniń, birde bir batyrdyń qolynan kelmeıdi. Tek bizdiń qolymyzdan keledi. Tek biz ǵana saqtap qala alýymyz múmkin», deıdi ákesi Choro arakýdiń segiz baqsysyna. Jáne solardyń arasyna balasy Kııakýdy qosyp, oǵan baqsy bolýǵa ant qabyldatady.
«Bir úmitim – osy ulym. Mendegi barlyq qasıet, kıe osyǵan qalmaq... Búginnen bastap meniń jalǵyz ulym Kııakýdy arakýdyń segizinshi baqsysy dep bilińder. Baqsylar otty qorshap, tizerlep otyrdy. Ákesi ottan janyp jatqan butaqty kóterdi de: «Men araký taıpasynan shyqqan Uly baqsy Choro balasy Kııaký!», – dep qaıtalady Kııaký. «Araký jurty úshin qurbandyqqa ázirmin!».
Gıppokrattyń anty sol zamandardan bar tájirıbe dese bolady. Osyndaı sertpen joryqqa araký taıpasyn qutqaratyn emdik shóp izdep shyqqanda, túgel baqsy qyrylyp, jalǵyz Kııaký tiri qalyp, Allanyń ámirimen ony shalajansar jatqan jerinen áldebir fabrıkanyń qyzmetkerleri taýyp alyp, bir negr tárbıelep, oqytady. Sodan joly ashylǵan bala bir ǵulama dárigerdiń qolyna túsip, medısınada adam aıtsa nanǵysyz jańalyq ashyp, úlken jetistikke jetip, dańqty tulǵaǵa aınalady. Onyń ǵajaıyp dáriger bolýyna sebep ejelgi baqsylardan, ákesinen qan arqyly daryǵan qasıet demeýge kimniń batyly barady? Tipti ólip ketken adamdy tiriltip alǵan Edýardqa eń sońynda bir jýrnalıst kelip jer betinen úndister joıylyp bitýge shaq qalǵanyn eskertkende, ol ótken ómirin 50-60 jyldan soń bir-aq esine alady. Oǵan deıin «aq adamdar» araký taıpasyn qyryp jibergen jer betinen. Edýard ushaqpen burynǵy mekenine jetkende araký taıpasynyń sońǵy ókili ólmeli kúıde jatady. Buryn tipti júregi toqtap qalǵandy tiriltip alǵan ataqty dárigerdiń qolynan túk kelmeıdi sonda. О́ıtkeni onyń emin tek Kııaký-Edýardtyń ákesi Choro ǵana biletin jáne oǵan dárý bolar emdik shópti Kııakýǵa kórsetken. Al naýqastyń jarty-aq kúndik ómiri qalǵan. Naýqas kóz aldynda jantásilim etkende Kııaký-Edýard qosa «óledi». Mynadaı kúı keshedi: «Biraq ol araký taıpasynyń eń sońǵy adamy ózi ekenin ańǵarmady. Ol tipti ózin adam qataryna sanaǵan joq», deıdi avtor.
Araký taıpasyn indetten qutqaramyz dep emdik shópke attanǵan baqsylardy «aq adamdar» atyp óltire bastaǵanda, oq tımegenderiniń oıy tek Kııakýdy aman alyp qashý bolady. Jalǵyz sony baýyryna alyp qashady. О́ıtkeni onda araký taıpasynyń bar baqsylyq qasıeti qalyp tur. Eldi tek sol saqtaıdy. «Baqsylar Kııakýdy súıreı-múıreı qalyńǵa kirip úlgirdi» deıdi avtor. «Talyqsyp baryp kózin ashqanda ózin dyryldata súıretip, júgirip kele jatqan jalǵyz kóz baqsy Kýrareni kórdi. Qaıdan ekeni belgisiz, tarsyldatyp atyp jatyr. Kesilgen aǵashtardyń tusyna kelgende Kýrare Kııakýdy emshektegi bala qusatyp, qoltyǵyna qysyp aldy».
Osy tustardy oqyǵan meniń kózime qazir ult úshin, ulttyń tili men rýhanııaty (jany) úshin kúresip ótken, kúresip júrgen tulǵalar elesteıdi. Ulttyń jany da Kııaký sııaqty jas, balań, názik. Kýrare sııaqty ata-babalarymyz ózderi oqqa ushsa da bizdi baýyryna basyp, ashtyq pen qan-qasap repressııa, soǵystan aman alyp osy kúnge jalǵady. Qanshama qazaq Edýardqa aınaldy, biraq ishterinde bir-bir Kııaký baryn seze me, esine ala ma?.. Sol suraq kókeıde turýǵa tıis! Shyǵarmada Edýard óziniń Kııaký ekenin esine alǵanda bári de kesh edi. Mansaptyń bıigine jetken tulǵa sonda ózin araký taıpasynyń sońǵy ókili retinde tanymaq túgili, adam qataryna qospaıdy. Ishińdegi Kııakýdy óltirgen ekensiń, kúlli ultyńa qııanat jasaǵanyń óz aldyna, adam emessiń!
Kııaký ólgen kún kelmesin bizge...
