TÚRKI DÚNIESI. TÚRKI RÝHY. KО́ShBASShY

Adamzat damýynyń tarıhynda aıryqsha oryn alatyn HH ǵasyr aıaǵynda ulan-ǵaıyr Eýrazııa keńistiginde táýelsiz jańa memleketter paıda boldy. Tarıhtyń sheshýimen, taǵdyrdyń jazýymen óziniń baıyrǵy ata-babasynan kele jatqan ata jurtynda qazaq halqy da shańyraq kóterip, tý tikti. Qazaqstan Respýblıkasy dep atalatyn jańa memleket Birikken Ulttar Uıymynyń tolyq múshesi bolyp, memlekettik rámizderin anyqtady. Memlekettik shekarasyn belgiledi, ulttyq teńgesin shyǵardy. Álem aldynda qazaq halqy ózge halyqtarmen terezesi teń dárejede sóılese alatyn boldy. Jańa dáýir qarsańynda qazaq degen ult baryn, ol qurǵan zaıyrly táýelsiz memleket baryn bar álem tanı bastady. Ǵasyrlar boıy babalar ańsaǵan tarıhtyń syndarly saǵatynda jańa qurylǵan memleketti basqarýdyń uly mıssııasy Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti Nursultan Ábishuly Nazarbaevqa júkteldi. TARIH TAǴYLYMY Baıandy bolashaqqa, berekeli tirlikke kámil sengen kóp ultty Qazaqstan hal­qy­nyń tańdaýy solaı boldy. Eliniń qol­daýy­na ıe bolǵan Elbasy qara nar kótere almas aýyr mindetterdi moınyna alyp, az ýaqyt­tyń ishinde memleket basqarý ınstıtýttaryn tolyq qalyptastyryp, úlken abyroımen, keń qoldaýmen HHI ǵasyrdyń tabaldy­ry­ǵynan batyl qadammen attady. Táýelsiz­di­gimizdiń alǵashqy jyldarynda zaman min­dettegen qıyn tapsyrmalardy tolaǵaı tabys­pen oryndaǵan Qazaq eliniń Prezı­denti sol táýelsizdiktiń jıyrma jyl­dyǵynyń qarsańynda jańa belesterge qulash sermedi. Eline jańa baǵyt siltep, halqyna jańa mindetterdi qoıdy. HHI ǵasyrdyń ekinshi onjyldyǵynan attaǵan adamzat balasynyń aldynda búgingi tańda jańa mindetter tur. Endigi dáýirde mem­leket, halyq, el, ult sekildi uǵymdar­dyń mán-maǵynasy ótken ǵasyrlardaǵydaı saq­tala ma, álde ózgere me? Jahandaný degen alyp kúsh qaıdan paıda boldy jáne ony­men qalaı kúresýge boldy? Ulttyq máde­nıet degen túsiniktiń sheńber, aıasy qaı kó­lemde qalady? Ol barlyq memleketter úshin bir bola ma? Mine, osy sekildi ózekti, el men jer taǵ­dyryna qatysy bar kókeıkesti máseleler qazir sanaly adamnyń barlyǵyn tol­ǵandyrady. Memlekettiń damý strategııa­syn bir emes, birneshe onjyl­dyqtarǵa ilgeri josparlaı alǵan Prezıdent Nursultan Nazarbaev táýelsizdigimizdiń tańy endi atqan kezde “Qazaqstan-2030” atty damý stra­tegııa­syn usyndy. Bul tarıhı qujat balǵyn, býyny bekimegen jas memleketke temir­qa­zyqtaı baǵyt bergen asa mańyzdy baǵdar­lama bolǵanyn ýaqyttyń ózi dáleldedi. Nursultan Ábishuly Qazaqstannyń búgini men bolashaǵy jaıynda oı qozǵaǵanda únemi onyń kóne tarıhyna sholý jasap, odan taǵylym alý qajet ekenin eskertip keledi. Búgingi memleket elimizdiń ornynda erte zamannan beri qandaı órke­nıetter saltanat qurǵanyna “Tarıh tolqy­nynda” atty kitabynda jan-jaqty taldaý jasaǵany soǵan dálel. Atalǵan eńbeginde Elbasy qa­zirgi Qazaqstan sheńberindegi rýhanııat damýy­nyń alty myń jyldyq tarıhyn qaras­tyrady. Onda, ıaǵnı ejelgi arıılerdiń zamanynan bastap, Tańbaly qonysy, Esik pen Besshatyrdaǵy qorǵan­dar, Saq, Ǵun taı­palary, Túrki qaǵanaty, arab-ıslam rýhy­nyń tegeýrindi tolqyny, Ál-Farabı, Júsip Balasaǵun, Mahmud Qashqarı, Ahmet Iаsaýıdiń fenomenderi, Altyn Orda dáýiri, Qazaq handyǵynyń qurylýy men taǵdyry, qazaqtardyń týǵan jeri úshin jankeshti so­ǵystary, Reseı ımpe­rııasynyń otaryndaǵy kezeń, keńestik totalıtarlyq qoǵamdaǵy qa­zaq ultynyń taǵdyr-talaıy – bári-bári hro­nologııa boıynsha ret-retimen tizbek­telip beriledi. Qazaq halqy óziniń bolmys-bitimin, ejelden kele jatqan dalalyq dúnıetany­myn, tili men dilin, mádenı ereksheligin, rý­hanı qundylyqtaryn shashasyn shyǵar­maı, shashyp-tókpeı bolashaq urpaqqa qalaı jetkize alady? Bul suraqqa berer jaýap: qazaq atty halyqtyń bolashaǵy jarqyn bolý úshin, eń aldymen, onyń tarıhı Otany, atajurtynda paıda bolǵan Qazaq eli atty táýelsiz memlekettiń kele­shegi kemel, baıandy bolýy tıis. Altaıdan Atyraýǵa deıingi aralyqty alyp jatqan Qazaqstan memleketi halqynyń sany az ekenin moıyndaımyz. Osy ólkedegi jer asty, jer ústi baılyǵyna qyzyǵa qaraı­tyn alpaýyt mem­leketterdiń bar ekeni de ras. Otany­myzdyń geosaıası jaǵdaıy, jan-jaǵynan kúshti memleketter qorsha­ǵan qazirgi qalpy oǵan meılinshe sabyrly ári aqyldy saıasat júrgizýge shaqyrady. Bul oraıda bizder úshin tegimiz bir týystas halyqtarmen saıası, má­de­nı, ǵylymı, saýda-ekonomıkalyq yn­ty­maq­tasý jol­daryn kóbirek izdegenimiz paı­daly. Osyn­daı birliktiń nátıjesinde, birinshi­den, túrki tildes halyqtar jáne negi­zin túrki tildes ulttar quraıtyn memleket­terdiń bolashaǵy meılinshe ǵumyrly bolady. Ekinshiden, atalǵan ıntegrasııa­laný­dyń arqasynda túrki tildes halyqtar álemge túrki mádenıetin, kóshpeli órke­nıet qundylyqtaryn ortaqtasyp tanystyra alady. Árbir tegi túrki halyqtar tarıhy bir ekenin qanshalyqty moıyndasa, bolashaǵy da ortaq ekenin sonshalyqty túsinýi qajet, dep bilemiz. Osy jerde tarıhtan ǵıbrat alý úshin onyń qoınaýyna taǵy da sholý jasasaq. Jarty álemdi jaýlap alyp, alyp Eýrazııa keńistigin titirentken Altyn Orda ımpe­rııa­sy ydyraǵannan keıin onyń ornyna negizi túrki tektes jeke memleketter paıda boldy. Olar: Qazan handyǵy, Qyrym handyǵy, Ha­jy-Tarhan handyǵy, Noǵaı Ordasy, Sibir handyǵy, Qazaq handyǵy, Uly Orda. Za­manymyz­dyń zańǵar jazýshysy, tereń bilim­di tarıhshy Muhtar Maǵaýın “Qazaq ta­rı­hy­nyń álippesi” atty kitabynda: “Sóı­tip, jarym jalǵanǵa bılik qurǵan Altyn Orda ózara táýelsiz jeti bólikke bólindi. Bulardyń jeriniń kólemi, halqynyń sany, damý dárejesi men kúsh-qýaty ártúrli deń­geı­de bolatyn. Biraq qaı-qaısysy da óz týy­nyń astynda, óz betimen el bolyp tu­rar­lyq dárejege jetken. Tek týystyq, baýyr­lastyq ózara kómek kerek edi”, – dep jazyp, olardyń yntymaǵynyń bolmaǵa­ny­na ókinish tanytady. Bile bilsek, Altyn Or­da­nyń atalǵan muragerleri bir-birine baýyr­­maldyq qoldaý bildirmegennen keıin biri­nen keıin biri kúsheıip alǵan Reseı ımperııa­synyń aýzyna jutylyp ketti. Áýeli 1552 jyly Qazan handyǵyn tize búktirgen Reseı – “bólip al da bıleı ber” degen saıasatyn berik ustanyp, túrki tektes halyqtardyń basym bóligin úsh ǵasyrdyń ishinde bodan elge, olar meken etken alyp ólkeni otar jerge aınaldyrdy. “Amal ne, dini bir, tegi bir, ádet-ǵurpy ortaq, tilinde bolmashy ǵana aıyrma bar týystas túrik-qypshaq taıpa­lary­nyń baýyrmaldyǵy irge­degi qaterdi kórmeı, ózara qyrqysqa beıim turdy”, – dep jazady jazýshy M.Maǵaýın. Keńes odaǵy Reseı ımperııasynyń zań­dy jalǵasy retinde otarlanǵan aımaq­taryn temir qursaýda ustap turýǵa tyrys­ty. Otar­lanǵan halyqtardyń tarıhı sanasyn, ult­tyq rýhanı bolmysyn óshi­rýge kúsh jum­sady. Alaıda tarıh ózgeshe sheshim qabyl­dady. Baıyrǵy Qazaq handyǵynyń murageri – Qazaq eli degen memleket qaıta túledi. О́lgenimiz tirildi, óshkenimiz jandy. Qazaq­stannan bólek Keńes Odaǵynan: Ázirbaı­jan, Túrki­menstan, Qyrǵyzstan, О́zbekstan se­kildi negizgi halqy túrki tektes respýb­lı­kalar bólinip, jeke shańyraq kóterdi. Elbasy álemdik keńistik aıasynda túrki dúnıesiniń alatyn orny týraly únemi aıtyp kele jatyr. Dúnıejúzilik qazirgi jahandaný dáýirinde kez kelgen halyq jeke-jeke ketse óziniń mádenıetin, bol­mysyn joǵaltyp alýy múmkin. Al rýhanı birligi bar mem­le­ketter ekonomıkalyq sharttaryn jaqyn­das­tyrý arqyly álem­dik ıntegrasııa­lyq júıege kirige otyryp elderdiń irgesin myq­tap, mádenıetin ornyqtyra alady. Or­talyq Azııadaǵy memleketterdiń arasynda ekono­mı­kalyq birliktiń bolýy, shekaradan ótý bary­synda jeńildikter jasaý, ortaq valıý­taǵa qol jetkizý, ortaq rýhanı keńistikterdi qalyptastyrý – osylardyń árqaısysy týraly Prezıdent N.Nazarbaev únemi másele kóteredi. Bul neni kórsetedi? Bul Elbasynyń keleshekke árqashan sergek qaraıtynyn, uzaq merzimdi saıasatty bol­jaı alatyn úlken qabiletin baıqatady. Qazirgi kezde Eýropa halyqtarynyń, slavıan halyqtarynyń qoǵamdyq uıym­dary jumys isteıdi. Sol sekildi arab elderiniń ara­synda da ortaq múdde kózdeıtin ondaı qurylymdar bar. Mine, osy máseleni óte jaqsy túsingen Elbasy túrki tektes ha­lyq­tar arasynda da ynty­maqtasýdyń jańa sa­ty­syna jetý týraly jıi aıtyp júrdi. So­nyń naqty kórinisi – Nahchyvanda ótken túrki halyqtary­nyń sammıtinde túrki ha­lyq­tarynyń tilin, tarıhyn, ádebıetin, má­denıetin zert­teıtin Túrki dúnıesi akade­mııa­syn qurý týraly ınısıatıvasy edi. Bul oıyn keıin Ankaraǵa resmı saparmen barǵan kez­de odan ári órbitip, naqtyly kelisim­derge qol jetkizdi. Nahchyvanda ótken sammıttiń qorytyndysy boıynsha Pre­zıdent Qazaq­stan Respýblıkasynyń Úkimetine naqty tap­syrmalar berdi. Onda 2010-2011 jyl­dar aralyǵynda oryndaýǵa tıisti naqty is-sharalar kórsetilgen. Prezıdenttiń tap­syr­masynyń ishinde Qazaq elinde Túrki dúnıesi akademııasyn (Túrki álemin zertteıtin ortalyq) qurý, sondaı-aq Túrki kitaphanasy men Túrki tarıhynyń mýzeıin de jaqyn ýaqytta uıymdastyrý kerektigi aıtylǵan. Elbasynyń úlken bastamasy – Túrki dúnıesi akademııasyn qurýdyń qandaı tıimdiligi bar? Birinshiden, biz dúnıe­júzilik ıntegrasııaǵa qazaq mádenıeti, ózbek má­denıeti, túrik ádebıeti, túrki tarıhy sııaqty nárselermen kire alamyz. Bul – óz aldyna jeke sharýa. Biraq biz jalpytúrkilik órke­nıet retinde sonyń bárin tutastaı paıym­dap, zerdelep, slavıan mádenıeti, qytaı órkenıeti, roman-german halyqtarynyń órkenıeti degen sııaqty bir órkenıet retinde álemdik mádenıet tarıhynan óz ornymyzdy kórsetýge múmkindik alamyz. Atalǵan ıgi sharanyń ekinshi jaǵy: kez kelgen memleket eger ol bolashaqqa kóz jiberip, úlken damýdyń dańǵyl jolyna túskisi keletin bolsa, tegi jaǵynan yntymaqtasý máselesin nazardan tys qaldyrmaǵany abzal. Keńestik dáýirdiń dúrildep turǵan zama­nynda Máskeýde Keńes túrkolog­tary­nyń komıteti boldy. Ol komıtet jyl saıyn túrki tildes halyqtardyń ókilderin jınap, úlken jıyndar ótkizip otyrdy. Komıtet túrkologııadaǵy istelip jatqan jumystardy jyl saıyn qory­tyndylap, aldaǵy min­det­terdi belgilep berdi. Kezinde onyń organy “Sovetskaıa tıýrkologııa” jýrnaly Bakýde turaqty túrde shyǵyp turdy. Mine, sol ke­ńestik dáýir taraǵaly beri mundaı fýnk­sııa­ny eshkim qolyna alǵan joq. Qazir bizdiń Elbasy N.Á.Nazarbaev túrki halyqtary­nyń arasynda túrkologııa máselesimen tyńǵy­lyq­ty aınalysatyn ortalyqtyń bolýyn qa­laıdy. Bul – pantıýrkstik pen ultshyl­dyqtan ada, olardy nasıhattamaı­tyn, kerisinshe túrki halyqtarynyń tarıhı, tabıǵı qalyptasqan tamyrynyń bir ekenin zertteıtin irgeli ǵylymı ortalyq bolmaq. Biraq osyndaı ortalyqty uıymdas­tyr­ǵan­da bireýdiń múddesin aıaqqa basyp, bol­masa basqasha bir kózqaras turǵysy­nan qa­ras­tyryp emes, jumysty taza ǵylymı ne­gizge qoıý arqyly zertteý isi júrgizilmek. Bul – Elbasynyń tapsyr­masy. Túrki ále­mine degen Elbasynyń tutastaı kózqarasy qazirgi álemdik ıntegrasııalyq, ınnovasııa­lyq zamanǵa sáıkes qalyptasyp otyr. Kóp ultty Qazaqstan halqynyń ózara dostyǵy, olardyń ustanyp otyrǵan dinder arasyn­daǵy ózara kelisimdiligi – túrki halyq­tarynyń arasynda da ornyqsa degen Elbasynyń ıgi tilegi bar. Túrki dúnıesi akademııasy osyndaı úl­ken jemister beretin bolsa, bul sóz joq, ót­ken tarıhymyzdy, mádenıetimizdi qazirgi dú­nıejúzilik damý prosesiniń aıasynda zerde­leı otyryp, munan keıingi bolashaqtaǵy damý erekshelikterimizdi, onyń joldaryn, tájirıbesin anyqtaýǵa, aıqyndaýǵa septigin tıgizedi. TÚRKI DÚNIESI AKADEMIIаSY NEGE QAZAQ ELINDE AShYLADY? Túrkologııa – keshendi ǵylym. Onyń negizi on segizinshi ǵasyrda qalanyp, bizdiń za­manǵa deıin atalǵan sala boıynsha bir­sha­ma irgeli zertteýler jazyldy. Alaıda keıin­gi ýaqytqa deıin túrki áleminiń tarıhy ba­tys­tyń nemese shyǵystyń múddesi turǵy­synan, solardyń ıdeologııasy usynǵan kon­­sepsııasy aıasynda zerttelip keldi. Bú­gingi tańda táýelsiz túrki tektes memleketter ózderiniń ótken dáýirin qaıta jazýǵa múmkindik alǵan zamanda túrkilerdiń ortaq tarıhyn da birlese túgendeýge, ondaǵy uly rýhanı jáne materıaldyq eskertkishterdi nasıhattaýǵa, álem aldynda túrki mádenıeti dep tanystyrýǵa laıyq qundylyqtardy kórsetýdiń ýaqyty jetti dep aıta alamyz. Joǵaryda atap ótken Ázirbaıjannyń Nahchyvan qalasynda bolǵan túrkitildes memleketter basshylarynyń IX sammıtinde Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Ábishuly Nazarbaev “Túrkitildes memleketter Eýropa men Azııa arasynda kópir bolýǵa tıis... Túrki álemi sheńbe­rin­degi seriktestik eshbir basqa memleketterge qarsy baǵyt ustamaǵany jáne bolashaqta da usta­maıtyny aqıqat” degen sóz aıtty. Qa­zaq eliniń basshysy másele etip kótergen bul oı barlyq túrki tektes ulttardyń sana­syna sáýle saldy dep aıta alamyz. Túrki tamyr­las ulttar, túrki tektes memleketter búgingi tańda uly tańdaý, uly tarıhı mıssııa aldynda turǵanyn moıyndaıdy. Túrki dúnıesi akademııasyn qurýdaǵy basty maqsat – túbi bir týystas ulttar­dyń basyn biriktire alatyn, olardyń tarıhı, mádenı, rýhanı murasyn zertteı­tin ǵylymı ortalyqty uıymdastyrý. Túrki tamyrlas tarıhı tulǵalardyń ómir jolyn, olardyń álemdik ǵylym men ónerge, ádebıetke qosqan úles salmaǵyn aıqyndap, búgingi túrki tektes barlyq halyqtardyń boıynda maqtanysh sezim uıalatýdy asyl murat dep tabý. Táýelsizdikke qol jetkizgen qazaq mem­le­ketinde júzden asa ult ókilderi beıbit ómir súredi. Ulttyq negizge qurylǵan Qazaq­stan memleketinde negizgi ult – qazaqtar. Endeshe, qazaqtaı táýelsizdiktiń baıandy bolýyn tileıtin Qazaqstanda ult joq ekeni de aqıqat. Qazaq eliniń týy jyǵylmaýy úshin aldymen qazaqtar ult retinde saqtalý kerek, qazaqtar joıylmas úshin Qazaqstan memleketi jasaı berýi tıis. Joǵaryda sóz et­kenimizdeı, jahandaný úrdisi búgingi tańda óris aldy. Odan eshkim de qashyp qutyla al­maıdy. Ony obrazdy túrde taýdan kóshken selge teńesek, onyń ekpinine irgetasy myq­ty, qabyrǵasy qalyń záýlim saraılar ǵana shydamaq. Endeshe, kúsh biriktirip, kez kelgen apatqa tótep beretin berik irgemizdi kótergenimiz lázim. Túrki tektes ulttar tarıhyn, rýhyn jańǵyrtý kerek bolyp tur. Bul iske qazaq ulty qol sozdy. Bolashaqta Qazaq eliniń astanasynda qurylǵaly otyrǵan Túrki dúnıesi akademııasy – sonyń bir dáleli dep sanaımyz. Túrki dúnıesi akademııasynyń qazaq topyraǵynda uıymdastyrylýynyń ta­rıhı-mádenı, moraldyq-etıkalyq, saıa­sı-eko­no­mıkalyq, ǵylymı-ıntellek­týal­dyq, dinı-konfessııalyq negizderi bar. Birinshiden, keń baıtaq qazaq dalasy – ejelgi Saq, Ǵun, Túrki ımperııalary sal­ta­nat qurǵan ke­ńistik. Adamzat ta­rıhynda jyl­qyny alǵash qolǵa úıretken ǵajaıyp kóshpeli mádenıet­ti ómirge ákelgen bul jerdiń baıyrǵy tur­ǵyn­dary­nyń búgingi urpaǵy – qazaqtardyń túrki álemine osylaısha ún tastaýǵa, olardyń aldynda zerdeli oı kóterýge tolyq quqyǵy, tarıhı negizi bar ekenine eshkim kúmán keltirmeıdi. Qazaqtyń sózine túrki jurtshylyǵy qulaq artady, sebebi qazaq ulty atajurtta, qarashańyraqta otyr. Ekinshiden, qazirgi túrki halyqtary birkelki saıası-ekonomıkalyq, áleýmet­tik-turmystyq jaǵdaılarda damyp otyr deı almaımyz. Kóptegen shaǵyn túrki tildes ult­tar­dyń bolashaǵy kúmándi ekendigin jo­ǵaryda kórsettik. О́tken ǵasyrdyń aıaǵynda Keńester odaǵy sekildi alyp ımperııa ydyrap, onyń ornyna birneshe derbes memleketter paıda bolǵanda túrki áleminde úlken serpilis oryn aldy. Baýyrlas túrki halyqtary­nyń basy birigýge endi kedergi qalmady dep sendi kópshilik. Alaıda, al­ǵash­qy kezeńdegi saıası-áleýmettik, ekono­mı­ka­lyq qıyndyqtar, jańa memleketti uıym­das­ty­rýdaǵy ýaqyt kúttirmeıtin ma­ńyzdy sha­ra­lar túrki tektes halyqtardyń ıntegra­sııa­lanýyna kedergi jasady. Búgingi tańda jańa zamanda jańa mindetterdi aldy­na qoıǵan táýelsizdikke qol jetkizgen túrki tektes mem­leketter arasynda ekonomıkasy qar­qyn­dy ilgerilep otyrǵan Qazaqstan ekenin túrki álemi moıyndaıdy. Sondyqtan onyń Túrki dúnıesi akademııasyn qarjy­lan­dy­rý­ǵa, ony materıaldyq-tehnıkalyq turǵydan uıymdastyrýǵa qaýqary tolyq jetedi. Úshinshiden, Qazaqstan Respýblıka­sy­nyń geografııalyq, geosaıası jaǵdaıy, onyń Qytaı, Reseı sekildi alyp memle­ketter arasynda ornalasýy túrki halyq­tarynyń ǵylymı ortalyǵy bolýyna ábden yńǵaıly. Myńdaǵan jyldar boıy Uly Jibek joly arqyly Qytaı eli ba­tystaǵy memleketter­men qarym-qatynas jasap keldi. Batys pen shyǵys arasynda altyn kópirge aınalǵan, kórshilerine óziniń mádenıetin moıyndat­qan túrkiler­diń tarıh sahnasyndaǵy baǵy HHI ǵasyr­dyń basynda qaıta janýda. Qytaı mem­le­keti búgingi tańda jyl saıyn qarqyn­dy damyp jatqanyn moıyndasaq, tarıhı múmkindikti kúlli túrki álemi, sonyń ishin­de aldymen qazaq ulty qalt jibermeýi tıis dep bilemiz. Tórtinshiden, Qazaqstandaǵy túrkolog ǵalymdardyń ǵylymı áleýeti, bilimi men biliktiligi Túrki dúnıesi akademııasy se­kildi halyqaralyq úlken ǵylymı orta­lyqtyń qyzmetin basqarýǵa, josparly jumystaryn júrgizýge tolyq jetedi dep esepteımiz. Bú­gingi Qazaqstandaǵy túr­kolog mamandardyń kóbi Reseı mekte­binen ótken ǵalymdar. Túrkologııanyń birden-bir úlken ortalyǵy bolǵan keshegi keńestik mekteptiń tálim-tárbıesin kórgen, zertteý júrgizý prınsıp­terin ustanǵan otandyq ǵalymdarymyzdyń túrki álemine aıtar tabandy pikiri, salı­qaly sózi bar ekeni daýsyz. Álemdik ǵylymı zertteý júrgizýdiń alǵyshart­taryn berik usta­na otyryp, ulttyq mazmunda, ulttyq múd­deni birinshi orynǵa qoıý arqyly keshen­di ınnovasııalyq ǵylymı jumys atqarýy­myz kerek. Azat rýhty, tereń bilimdi, taza tekti, namysy berik, ımany kámil, ult múd­de­sin aldyńǵy orynǵa qoıatyn qazaq ǵalymdary muraty bıik jaýapty isti tarıh aldynda abyroımen atqara alady. Besinshiden, qazaqtyń dalasy – ejelgi zamannan beri mádenıetterdiń toǵysqan alańy. Kimder kelip, kimder ketpedi bul alyp ólkege. Qandaı kúsh syrttan kelip suqtansa da, qazaqtar qıyndyqqa tóze bildi, sóıtip, ózindik ulttyq ereksheligin, kóshpeli mádenıetin, dúnıetanymy men salt-dástúrin saqtaı aldy. Sonymen qatar, qazaqtardyń minezi meken etken dalasyndaı darqan, peıi­li men qonaq­jaılyǵy jaıǵan dastar­qa­nyndaı keń ekeni ámbege aıan. Qıyn-qystaý zamanda osy jerge kúshpen qonystan­dyrylǵan túrli ult pen ulys ókilderin baýyrmal qazaq ulty qushaǵyn jaıyp qarsy aldy. Sondaǵy baýyrmaldy­ǵynyń jemisin qazaq eli búgin kórip otyr. Bıylǵy jyly qazaq eliniń Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uıymyna tóraǵa bolýy­nyń bir sebebi de onyń kezinde jasaǵan keńdi­gi­nen dep aıtýǵa bolady. Júz otyz ult pen ulystyń tilin taba bilip, din­aralyq kelisim arqyly beıbit te berekeli qoǵam ornatqan Qazaqstan Respýblıkasy túrki halyqtary­nyń da basyn biriktire alatynyna kámil senemiz. Túrki dúnıesi akademııasynyń basty muraty – aldymen, búgingi barlyq túrki tek­­tes ulttardyń tarıhyna, tiline, salt-sana­syna, mádenı, rýhanı, materıaldyq qun­dylyqtaryna bóle-jarmaı birdeı qaraý, bir túrki tildes ultty ekinshisinen tómen sanamaý, qaısysynyń álemdik órkenıetke qosqan úles salmaǵy zor, qaısysyniki tómen demeý. Kerisinshe, barlyq túrki tektes ulttar úshin ortaq qundylyqtardy alǵa tarta otyryp, álemdik deńgeıde túrki mádenıetiniń ózindik ornyn anyqtaý. Sol arqyly barlyq túrki halyqtarynyń basy birigý úshin naqty zertteýler júrgizý. Túrki dúnıesi akademııasynyń zertteý nysandaryna negizinen túrki halyqtary­nyń tarıhy, tili jáne ádebıeti jatady. Búgingi zamanǵa deıin jekelegen túrki halyqtary túrkilerdiń ortaq tarıhyn tar sheńberde, óz­deriniń bólek ulttyq deń­geıin­de qaras­ty­ryp kelgenin moıyn­daýymyz kerek. Asy­lynda ejelgi túrki ta­rıhy qazirgi kóptegen túrki tektes ulttardyń ortaq tarıhy bol­ǵa­ny abzal. Osyndaı olqylyqtardyń oryn almaýyn qazirgi túrkologııa ǵylymy qada­ǵalaýǵa tıis dep esepteımiz. Tarıhı-áleý­met­tik qubylys bolyp sanalatyn tildiń paı­da bolýy, damý evolıýsııasyn túrki álemi sheń­berinde qarastyrý – Túrki dúnıesi aka­demııasynyń aldyna qoıǵan negizgi usta­nym­darynyń biri. Túrki tiliniń shyǵý negizin Orhon-Enıseı jazbalarymen shek­temeı, onyń arǵy ǵun dáýirine qaty­syn jan-jaqty zertteý búgingi túrko­lo­gııanyń basty min­det­teriniń biri. Atalǵan máselege baılanysty áli de ashylmaǵan araldar bar ekeni daýsyz. Búgingi ǵylym ǵundardyń túrki tildes bol­ǵan­dyǵyn dáleldeıdi. Ǵundar zamany men túrkiler dáýiri arasyndaǵy kezeńniń syry, osy mezgildegi túrki tiliniń damý, ózgerý fak­tisi qanshalyqty bolǵanyn tolyq sara­laý kerek. Ádebıet máselesine toqtalsaq, bizge búgin baıyrǵy túrkilerdiń baı ádebı murasynyń silemderi ǵana belgili bolyp otyrǵanyn jasyra almaımyz. Birshama zert­telgen Orhon-Enıseı jazbalarynyń arǵy jaǵyndaǵy ǵun, saq zamanynda ómirge kelgen rýhanı muranyń janrlyq, kórkemdik sıpaty, ıdeıalyq mazmuny áli de tolyq ajy­ratylmaı jatyr. Qanshama ádebı, rýhanı qundylyqtarymyz Qytaı jazba­la­rynda óz zertteýshisin kútip tur. Qazirgi túrkologııa ǵylymynyń zert­teý aıasyn tarıh, til, ádebıet, etnogra­fııa, máde­nıet, nýmızmatıka, kartogra­fııa, din, derektaný, onomastıka, geo­grafııa, peda­gogı­ka, psıhologııa, t.b. salalar boıynsha ke­ńeıtýdi talap etedi. Túrkologııa ǵyly­my­nyń jańasha túleýi, zamanǵa laıyq damýy – barlyq túrki tektes ulttar úshin asa zárý qajettilik. Keshegi Keńes ókimeti óziniń quramyn­daǵy túrki tildes respýblıkalar ara­ly­ǵyn­da qandaı da bolmasyn yntymaq­tasýǵa jol bere qoımady. Alash qaırat­kerleri ańsaǵan, Mustafa Shoqaı syndy birtýar perzentimiz tilegen túrkilik birlikti jaqtyrmady. Ásire­se, Máskeý Orta Azııa keńistiginde meken etetin túrki halyqtarynyń Túrkııa mem­leketimen mádenı, shyǵarmashylyq, basqa da bir baılanys ornatýǵa túbegeıli jol ber­medi. Ondaı múmkindik osy respýblıkalar egemendigin jarııalaǵannan keıin ǵana týǵanyn biz búgin kórip otyrmyz. Túrki tildi memleket basshylarynyń eń alǵash­qy bas­qosýy 1992 jyly Ankara qala­syn­da ótti. Sodan beri on segiz jyl ishinde baýyrlas memleketterdiń prezıdentteri 1994 jyly Ystambulda, 1995 jyly Bish­kekte, 1996 jyly Tashkentte, 1998 jyly Astanada, 2000 jyly Bakýde, 2001 jyly Ystambulda, 2006 jyly Antalıada bas qosyp, túrki ále­mine qatysty keleli máselelerdi qaras­ty­ryp keldi. Alaıda, túrki halyqtarynyń ta­rıhynda ótken 2009 jyl erekshe bederlenip qalady degen oıdamyz. Ázirbaıjannyń Nahchy­van qalasynda ótken túrki dúnıesi lıder­leriniń sammıtinde Túrkitildes mem­le­ketterdiń yntymaqtastyq keńesi (TMYK) qurylǵany – túrki halyqtary úshin asa ma­ńyzdy tarıhı ýaqıǵa. Osyndaı keńes qurý úshin túrki memleketteri on segiz jyl ýaqyt ketirdi. Árıne, ol jyldar ishinde basqa da mańyzdy qujattarǵa qol qoıyldy. Biraq ol qujattardyń bári de atalǵan Keńesti ómirge ákelý úshin jasal­ǵan qadamdar dep sanaı­myz. Bile bilsek, 2006 jyly Antalıada ótken túrkitildes memleket basshylarynyń sammıtinde Qazaqstan Prezıdenti N.Na­zar­baev túr­kitil­des memleketterdiń Parlament­tik assam­bleıasyn jáne Aqsaqaldar keńesin qurý qajettigin usynǵan bolatyn. Mine, búgin biz sondaǵy kóregen saıasattyń je­misin endi kórip jatyrmyz. Iаǵnı, birte-birte Elbasynyń usynystary túrkilik álemde qoldaý taýyp, júzege asyp jatyr. Keıingi jyldary Ortalyq Azııany me­ken etetin túrkitildes memleketterdiń saıası-ekonomıkalyq jaǵynan kúsheıýiniń kýási bolyp otyrmyz. Eger ótken ǵasyrdyń toq­sanynshy jyldary túrki áleminde Túr­kııa memleketiniń úni basy­myraq shyǵyp, túrki dúnıesine qatysty negizgi usynystar men sheshimderdi sol el qabyldap kelse, keıingi ýaqytta Qazaq­stan sekildi jańadan táýel­sizdik alǵan túrkitildes memlekettiń túrki álemindegi salmaǵy birshama artty. Biz bul jerde ózimizdiń baýyrlas memleketteri­mizben eshqandaı báseke máselesin sóz etip otyr­ǵanymyz joq. Qaıta, kerisinshe, túrki­tildes jeke memlekettiń kúsheıgeni jalpy túrki áleminiń kúsheıgeni dep esepteımiz. Qazirgi Qazaqstan Respýblıkasy Orta­lyq Azııadaǵy memleketter arasynda kósh­basshy memleketke, onyń Prezıdenti N.Na­zar­baev túrki áleminiń lıderine aınalǵany – bizdiń elimizde de, alys-jaqyn shetel­derde de moıyndalǵan shyndyq. Túrkııa Prezıdenti Abdýlla Gúl ótken jyly qazan aıynda Qazaqstan Prezıdenti N.Nazar­baevqa óz eliniń joǵarǵy nagradasy – Túrkııa Respýb­lıkasynyń Qurmet ordenin tapsyrǵanda: “Prezıdent Nursultan Nazarbaev – asa kórnekti memleket qaırat­keri. Onyń basshylyǵymen Qazaqstan ora­san zor tabystarǵa qol jetkizdi. Ol kór­shiles eldermen memlekettik shekaralardyń delı­mıtasııasyn júrgize aldy. Ekono­mıka, energetıka salasynda baýyrlas elimizdiń serpindi ilgerileýin qamtamasyz etti. Ol Túrkııa men Qazaqstan arasyn­daǵy ynty­maq­tastyqtyń damýyna da sheshýshi úles qosty. Biz Qazaqstan asta­nasynda, Túr­kııadan syrt jerdegi Ata­túrikke arnalǵan alǵashqy eskertkishtiń ashylǵanyn maqtan tutamyz”, – dedi. Abdýlla Gúl keshe ǵana túrki jurtynyń rýhanı astanasy Túrkistanda Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti N.Á.Nazarbaevtyń ıyǵyna aq shapan jaýyp, qolyna asa taıaq ustatyp turyp, ony jalpaq álemge túrki dúnıesiniń kóshbasshysy dep jarııalady. Bul – jalǵyz Túrkııa memleketi basshysynyń ǵana emes, sondaı-aq baýyrlas túrki aǵaıyndardyń, jalpy túrki áleminiń bizdiń Prezıdentke bergen ádil baǵasy, qazaq eliniń mereıin asqaqtatatyn ǵajaıyp tarıhı ýaqıǵa. Janseıit TÚIMEBAEV, Bilim jáne ǵylym mınıstri.