Básekelestik jumysty shıratady

ELDER YNTYMAQTASTYǴY – EKONOMIKALYQ О́SIM KEPILI

Keshe Ortalyq kommýnıkasııalar qyzmetinde «EAEO: Qazaqstannyń syrtqy saýda saıasaty» taqyrybynda brıfıng ótti. Oǵan EBJM Syrtqy saýda qyzmeti departamenti dırektorynyń mindetin atqarýshy Álııa Álimbetova, Syrtqy saýda kelissózderi basqarmasynyń jetekshisi Jasulan Ázenov jáne basqalar qatysty.

Brıfıngte Qazaqstan men TMD elderiniń arasyndaǵy taýar aınalymy kórsetkishi 33 mlrd. AQSh dollarǵa jetkendigi aıtyldy. «Taǵy bir mańyzdy baǵyt, erkin saýda aınalymy aımaǵy bolyp tabylady. Biz TMD elderimen 2011 jyly qol qoıǵan jańa kelissózder sheńberinde jumys jasaımyz», dedi Á.Álimbetova. Bul oraıda eń mańyzdy nárse, Qazaqstannyń TMD elderi aımaǵyna shıkizat shyǵarý barysynda eksporttyq keden salyǵyn salý quqyn saqtap qalǵandyǵy. Buǵan deıin eldiń shıkizaty eksporttyq keden salyǵynsyz shyǵarylatyn. Sonymen qatar, Eýropalyq erkin saýda qaýymdastyǵy elde­ri men Jańa Zelandııa Keden odaǵymen erkin saýda aımaǵyn qurýǵa nıetti bolǵandyqtan KO-ǵa múshe memlekettermen birge, Vetnammen, Jańa Zelandııamen, EESQ-ǵa múshe Shveısarııa, Norvegııa, Islan­dııa jáne Lıhtenshteın memleket­­terimen erkin saýda aımaǵyn qurý boıynsha jumystardy atqarýda», dep atap ótti ol. Ekonomıka mı­nıstr­ligi ókilderiniń habar­laýyn­sha, Keden odaǵynyń úshinshi bir memlekettermen erkin saýda qatynasyn ornatýy Qazaqstannyń básekelestik basymdyqtaryn kúsheıte túspek. Sondaı-aq, Qazaqstan álem boıynsha ınves­­­torlar úshin asa tartymdy el­der qataryna enip otyr. Byltyr Qazaqstan ekonomıkasyna tartyl­ǵan ınvestısııalardyń jalpy kólemi 180 mlrd. dollarǵa jetken. Iri shetel ınvestısııalary Nıderlandydan, Germanııa, AQSh-tan, Ulybrıtanııa, Fran­­­­sııa, Japonııadan, Reseı, Qytaı, Kanada jáne ózge de elderden­ tar­­­­­­tylǵan, dep atap ótti Á.Álimbetova. Al 2013 jyly Qazaqstannyń saýda aınalymy 132 mlrd. dollardy quraǵan. Al negizgi saý­da áriptester, jalpy taýar aınalymynyń 41 paıyzyn alyp otyrǵan Eýroodaq elderi bolsa, Reseı – 17,9%, Qytaı – 17%-dy­ quraǵan. Al Shveısarııa men Ýkraına da bul tizimde erekshe oryn alady. Jalpy, sońǵy jyldary Qazaqstannyń syrtqy saý­da saıasatyndaǵy ­basym baǵyt Búkilálemdik saýda uıymyna kirý, Keden odaǵyn qalyptastyrýdy aıaqtaý, TMD jáne úshinshi álemdegi eldermen erkin saýda aımaǵyn qurý týraly kelisimge qol qoıý, barlyq saýda qarym-qatynastaryn damytý jáne ınvestısııa tartý bolyp tabylady. «Osy oraıda, syrtqy saýda saıasatynyń tıimdiligi bıznes ahýaldyń damý deńgeıi­men, otandyq kásiporyndar­dyń básekege qabilettiligimen jáne óz taýarlaryn syrtqy naryqqa shyǵarýmen anyqtalady», dedi Á.Álimbetova. Búkilálemdik banktiń 2014 jylǵy esebine sáıkes, Qazaqstan 189 eldiń ishinen 50-orynda tur. Iаǵnı elimiz 3 satyǵa kóterilip, TMD mem­le­ketteri boıynsha kósh bas­tady. Atap aıtar bolsaq, Reseı 92-orynda, Belarýs 63-orynda, Qyr­ǵyzstan 68-orynda tur. Venera TÚGELBAI, «Egemen Qazaqstan».

Bilim keńistiginiń bıik ólshemi

Prezıdent N.Á.Nazarbaevtyń M.V. Lomonosov atyndaǵy Máskeý memlekettik ýnıversıtetinde «Eýrazııalyq odaq ıdeıasynan Eýrazııalyq ıntegrasııanyń jańa basymdyqtaryna» degen ta­qyrypta sóılegen sózin tyńdaı otyryp, eki negizgi máselege toqtala ketýdi jón kórdim. Birin­shi másele, jaqyn qarym-qatynas­tardyń bolýy men onyń tıimdiligin dáleldeıtin Eýrazııa elderiniń ekonomıkalyq damýyna qatysty. Bul Elbasy sóziniń eń ótimdi tusy boldy. Bul jerde Memleket basshysy Eýrazııalyq odaq quramyna múshe elderdiń qaısybiriniń bolmasyn álemniń eń joǵary damyǵan elder qataryna qosylýyn qamtamasyz etýge negizdelgen eýrazııalyq ıntegrasııa atqaratyn qyzmettiń mańyzdylyǵyna toq­talady. Álbette, oǵan kóptegen áser etýshi faktorlar bolary da sózsiz. Eń aldymen, tarıhı da­mýymyzdyń negizi retindegi eýrazııashylyqtyń ishki áleýetiniń bolýy. Zamanaýı saıa­sı bastama retinde eýrazııalanýǵa qatysty túrli kózqarastar bolǵa­ny­men, onyń damýy tıisti deńgeı­de júrgizilgendigine Qazaq­stan men TMD elderindegi modernı­za­sııalyq úderisterdiń zańdy nátı­jege qol jetkizýi dálel bola aldy. «Qazir eýrazııa ıntegrasııa­synan bastaý alyp, órkendep jatqan kóptegen ortaq ujym­darymyz sátti qyzmet etýde, – deıdi Elbasy. – Olardyń qata­ryna Eýrazııa Damý banki, Eýra­zııa Ekonomıkalyq keńesi, Eýra­zııalyq Medıa-forým, Eýrazııa ýnıversıtetteri assosıasııasy jáne t.b. kóptegen ortaq bastamalarymyz bar». О́z sózinde Elbasy qazirgi eýrazııalyq bastamalar shynaıy­lyqtan eshqashan alshaqtaǵan emestigin atap kórsetti, ınte­grasııa­lyq úderisterge múshe elder­diń qaısysy úshin bolmasyn táýel­sizdigi men saıası erkindigi basym eken­digin árqashan esepke alyp otyrdy. Ekinshisi, Eýrazııa keńistigin­degi ekonomıkalyq, áleýmettik-saıası ıntergasııany aıaǵynan tik turǵan jáne órkenıetti qadam retinde sanaýǵa bolatyndyǵyn eskere kele, onyń damýynyń mádenı jáne bilimı turǵydan damytýshy basymdyqtaryna basa nazar aýdarýymyz qajettigi jaıynda aıtqan oıy. Zamanaýı eýrazııalaný­ ıdeıa­synyń negizin salýshy L.N.Gý­mılevtiń tujyrymynda negiz­gi mańyzǵa sátti damýǵa ári qu­rýshy faktor bola alatyn má­denı jan-jaqtylyq ıdeıasy ıe. Jalpylaı alǵanda, eýrazııa­shylyqtyń máni mádenı jáne ulttyq barabarlyǵymyzdy saqtaýdaǵy áleýmettik-saıa­sı modernızasııanyń, ıntegra­sııa­nyń jáne ekonomıkalyq damýdyń tutastyǵy retinde árbirimizge túsinikti bolýy kerek. Eýrazııalyq ıntegrasııalyq bastamanyń tıimdiligin tek geosaıası jáne geoekonomıkalyq faktorlar ǵana emes, ulttar máde­nıetiniń kelisimi konteksindegi halyqtardyń mádenı-tarıhı murasy da maquldaýda. Qazirgi Qazaqstan eýra­zııa­shylyqtyń mańyzy men damý úrdisterin qarastyra kele, qazaqstandyq qoǵamnyń ekono­mıkalyq jáne áleýmettik salada qarqyndy modernızasııalanýy mádenı jáne tarıhı turaqty shamanyń saqtalýymen eshbir kedergisiz qatar júrip otyr­ǵan­dyǵyn senimmen aıtýǵa bolady. Eýrazııalyq ıntegrasııa jańa ıdeıalyq negizder bolyp tabyla­tyn egemendik, demokratııa, áleý­mettik-ekonomıkalyq damý ımpe­ratıvalarynyń qýatyn saq­taý qa­­ǵıdalarynyń satysyna ótip keledi. Eýrazııalyq keńistikte áleýmet­tik damýdyń kelesi kezeńi­ne ótkende bilim berý júıesi­niń múmkindigin esten shyǵarma­ýymyz kerek. Bul salada ýnıversıtetter aldyna ekonomıkany ıntellektýaldy, joǵary bilikti mamandarmen qamtamasyz ete otyryp, ınnovasııalyq qýat pen adam kapıtalyn damytý arqyly memlekettiń áleýmettik-ekonomıkalyq jáne ǵylymı progresin alǵa jyljytý syndy jańa mindetter júktelmek. Ekonomıkalyq ıntegrasııa bilim úderisine qajetti kadrlardy ıntegrasııalaýǵa jaǵdaı jasaıdy. JOO-nyń róli jańa ıdeıalar men tehnologııalardy qoldaný men engizý jolynda bolashaq kadrlar zamanaýı óndiristerdiń tehnologııalyq ereksheligin jetildirý úshin qajetti kásibı quzyrettiligin qalyptastyratyn oryn retinde artyp otyr. Osy úderistiń mańyzdy bóligi retinde JOO eýrazııalyq ıntegrasııanyń bilim berý keńistiginiń jáne ulttyq ekono­mıkanyń ınnovasııalyq, tehno­logııalyq turǵydan jedel damýy­na negiz bola alady. Joǵary mekteptiń jańa qaýipterdiń aldyn alý úshin mádenıetter men órkenıetter kelisimin qamtamasyz etýshi, memleketaralyq, kon­fes­sııa­ara­lyq kelisimniń faktory ári kepili bolýǵa múmkindigi bar. Qazir bilim jańa jaǵdaıda damyp keledi. Jahandyq aqpa­rattyq keńistiktiń ornaýy, basqarý, zertteý jáne oqytý quraly retinde jańa aqparattyq tehnologııalardyń róliniń artýy osyǵan dálel bola alady. Búginde HIH ǵasyrdyń basynda A.Gýmbold negizin sal­ǵan ǵylym men bilim ıntegra­sııasynyń jańa deńgeıi ıdeıasy­nyń mańyzdylyǵy týraly másele aldyńǵy qatarda tur. Osy turǵyda JOO-lardyń jalpy adamı jáne ulttyq máse­lelerdi sheshýge, tárbıelik, aǵartýshylyq baǵdarlamalardy júrgizip, el azamattarynyń jańa generasııasyn, ıaǵnı patrıottardy qalyptastyrýǵa, ony damytýǵa múmkindigi bar. Osyndaı sátte eýrazııalyq ıntegrasııa yntymaqtastyqty saqtaı otyryp qyzmet etýde bizge ortaq strategııalyq basymdyqtarǵa qol jetkizýge múmkindik beredi. Elbasy N.Á.Nazarbaevtyń ­bastamasymen qurylǵan «G-­Global» jobasy álemniń eks­pert­tik qa­ýym­dastyǵyna ınte­rak­tıvti, ashyq debattar men kópshilik dıskýssııalar júrgizý, jahandyq energo-ekologııalyq damý tu­jy­rymdamalaryn, sonyń ishinde «Jasyl kópir» atty qazaqstandyq bastamany júzege asyrý jónindegi ıntellektýaldy tuǵyrnama bolyp tabylady. Qazir «G-Global» HHI ǵasyr­­dyń qundylyqtyq ımpera­tıv­teriniń ishinde ádilet­tilik, teńdik, konsensýs, tolerant­tylyq, senim, sondaı-aq, jahan­dyq ashyqtyq jáne kóppolıar­lylyq syndy ıgi sharalardy alǵa tartyp otyr. Memleket basshysynyń dárisi tek ekonomıkalyq ıntegrasııa­nyń damýyna ǵana emes, sondaı-aq, álemniń damýyna konstrýktıvti sıpat beretin mádenı jáne ǵy­lymı-bilim berý salalaryndaǵy ustanatyn saıasattyń baǵytyn anyqtap, onyń tujyrymdamalyq negizin saldy. Gúlmıra ÁBDIRAIYMOVA, ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ-diń kafedra meńgerýshisi, áleýmettik ǵylymdar doktory, professor. ALMATY.

Tıimdilik joly

M.V.Lomonosov atyndaǵy Máskeý memlekettik ýnıver­sı­tetinde «Eýrazııalyq odaq ıdeıa­sy­nan – eýrazııalyq ınte­gra­sııa­nyń jańa perspektıvalaryna» atty dáris oqyǵan Prezıdent N.Nazarbaev aqıqatqa aınala bastaǵan ıdeıanyń ómirsheńdigin aıta kelip, onyń kókjıegin odan ári keńeıte túsý úshin qajetti oı-usynystaryn ortaǵa saldy. Sonan soń Mınsk qalasynda Joǵary eýrazııalyq ekonomıkalyq keńes otyrysyna qatysyp, odaq qurýǵa talpynǵan úsh el – Qazaqstan, Belarýs, Reseı prezıdentteri buǵan deıin Keden odaǵy men Birtutas ekonomıkalyq keńistik aýqymynda júzege asqan ınte­grasııalyq prosesterdi sarapqa saldy, Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqtyń shart jobasyn qarady. Bul odaq jobasyn sońǵy pysyqtaýlar, úsh el ekonomıkasynyń damýyna bastaıtyn jolǵa túser aldyndaǵy daıyndyq. Osy oraıda atalmysh odaqqa baspaldaq bolǵan Keden odaǵy Qazaqstanǵa ne berdi, ásirese, munaı-gaz ónerkásibine tıgizgen áseri qandaı boldy degen baǵytta óz pikirimdi ortaǵa salmaqpyn. XXI ǵasyrdyń basynda Qa­zaqstan Prezıdenti N.Á.Nazar­baev bastaǵan eýrazııalyq ıntegrasııa ıdeıasy Birtutas ekonomıkalyq keńistiktiń naqty kelbetin ıelenip keledi. Osy ıdeıanyń týyndysy retinde paıda bolǵan Keden odaǵy óz jumysyn tıisti deńgeıde júrgizýde. Onyń dáleli retinde 2010 jyldyń 1 shildesinen bastap ortaq erejesin bekitken Keden odaǵy, mine, tórt jylǵa jýyq ishinde, Qazaqstan ekonomıkasy júıesinde jumys jasaýda. Keden odaǵy músheligine engen Qazaqstan, Reseı jáne Belarýs memleketteri úshin bul kezeń eń mańyzdy jáne mándi kezeń bolyp tabylady. Keden odaǵy óziniń músheleri arasynda saýdany bir rejimde júrgizýdi kózdeıdi. Osyǵan baılanysty 2010 jyldyń 1 qańtarynan bastap birikken kedendik tarıf iske kiristi. Mindetti túrde, bul ıntegrasıalyq birlestiktiń jaqsy jaqtary bar. Olardyń negizgileri mynalar: 2010 jyldyń qańtarynan bastap ishki naryqtyq shekaradan syrtqy shekaraǵa aýystyrýǵa baılanysty jáne qujattardy ázirlep talap etýdi qysqartýyna baılanysty, res­pýblıkalar arasyndaǵy taýar aınalymy, sonymen qatar, olardy tezdetý júıeleri jaqsy jáne tez jumys jasaı bastady. О́tken jyldardaǵy naqty kórsetkishterdi taldaý nátıjesinde Qazaqstan eksporty 50% joǵarylaǵan, al ımport kólemi 40% deńgeıine ósken. Kedendik baqylaýdy syrtqy shekaraǵa aýystyrýǵa baılanys­ty ony kúsheıtý jumystary júrgizildi. Bul júrgizilgen ju­mys­tardyń arqasynda syrttan keletin jasyryn ımport taýarlar jáne sonymen qatar, Qazaqstan saýda-sattyq mekemelerine keletin sapasy tómen taýarlar sany azaıdy. Taǵy bir jetistik, ol Keden odaǵy aralyǵyndaǵy kontrabandalarǵa tyıym salý jumystaryna jaǵ­daı jasalyp, aýqymdy ister atqa­rylýda. Keden odaǵynyń paıda bolýymen birlesken shaǵyn mekemeler kurý máseleleri de óziniń sheshimderin taýyp, olardyń damýy qarqyndy túrde júrýde. Joǵarydaǵy kórsetilgen jetistiktermen birge, eýrazııalyq yntymaqtastyq júıesinde quryl­ǵan Keden odaǵy áserinen Qazaq­standa keıbir máseleler týyndady. Birinshi másele, ol taýarlardyń, sonyń ishinde kómirsýtek ónimderi básiniń ózgerýi, ıaǵnı ósýi. Bul másele Keden odaǵyna múshe elder shekaralarynyń ashylýy, kedendik qujattardy jasaýdyń jeńildeýi jáne Qazaqstan nary­ǵynda basqa elder munaı ónimderi kóleminiń kóbeıýimen baılanysty. Joǵarydaǵy kórsetilgen naryqtyń ózgerý baǵyttary Qazaqstan jáne Keden odaǵyna múshe elder arasynda olardyń memleketterindegi munaı ónimderi básiniń bir-birimen teńelýine ákelýi múmkin. Eger bul jaǵdaı túzelmese onda bizdiń Otanymyzdyń munaı ónimderi respýblıkadan tys elderge ketip qalýy yqtımal boldy. Osyǵan baılanysty Qazaqstan Úkimeti munaı ónimderin satý básin retteıtin sharalar qoldanýda. Sol sebepten, bizdiń Prezıdentimizdiń Jarlyǵymen 2011 jylǵy 20 shil­dede «Munaı ónimderiniń keı­bir túrlerin óndirý jáne aınalymdaǵylardyń básterin memlekettik retteý týraly» zań kúshine enedi. Osy zańnyń altynshy babyna sáıkes Qazaqstan Úkimeti memlekettik retteý tártibi áser etetin munaı ónimderin satý úshin olardyń bási mólsheriniń shekarasyn bekitti. Alaıda, bul qabyldanǵan zańnyń iske asyrylýy birneshe kedergilerge kezdesti. Birinshisi – respýblıkadaǵy munaı óńdeıtin zaýyttardan shyǵatyn ónimderdiń kóleminiń shektelýi. Ekinshiden, janarmaı ónimderiniń keıbir aımaqtarda kóp satylýy. Paıda bolǵan jaǵdaı munaı ónimderimen saýda jasaıtyn Keden odaǵy memleketterindegi satyp alatyn baǵanyń ártúrli deńgeıde ekendigin kórsetedi. Bul máselelerdi sheshý úshin baǵany memlekettik deńgeıde retteý jumystaryn júrgizetin tıisti mehanızm kerek. Sonymen qatar, ózimizde munaı ónimderiniń kólemin kóbeıtetin óndiristerdi iske qosý qajettigi kórinip tur jáne olardy munaı ónimderimen qamtamasyz etý qajet. Qoryta kele, Keden odaǵy qu­ry­lymynyń ıntegrasııalyq úde­risterinde munaı-gaz óndi­risi­niń qyzmeti áli de bolsa eksport-ımport operasııasyna ekpindi ózge­ris­ter ákelmeı tur dep aıtýǵa bolady. Joǵarydaǵy máselelerdiń sheshimin tabý joly Elbasy N.Á.Na­zarbaevtyń «Qazaqstandyq jol – 2050: bir maqsat, bir múdde, bir bolashaq» atty halyqqa Jol­daýyn­da anyq aıtylyp, Úkimet­ke tıisti nusqaýlar berildi. Jol­daýdaǵy Qazaqstanda taǵy bir mu­naı óńdeý zaýytyn salý, odan eń sa­paly taýarlar shyǵarý týraly aı­tylýy joǵaryda aıtylǵan ke­der­gilermen kúresýdiń tyń tásili. Qazir Keden odaǵynyń oǵan múshe elderdiń ekonomıkalyq múddesi turǵysynan qolaıly ekendigi tanylyp, ol óz kókjıe­gin keńeıtip, Eýrazııalyq ekono­mıkalyq odaq satysyna kóterilý aldynda tur. Elbasy aıtqandaı, bul tek ekonomıkalyq maqsatta birge jumys jasaýdy bildiretin birlestik, Belarýs ta, Qazaqstan da, Reseı de postkeńestik elder bolǵanymen, bul odaq sheńberinde eshkimniń táýelsizdigine eshkim qol suqpaı, tek ekonomıkalyq turǵyda yqpaldasý kózdelgen. Al rýhanı-mádenı baǵyttaǵy ózara syılastyq baılanys bu­rynnan bar, endi ol da arnasy keńeıip, jańǵyra túsedi dep oı­laımyz. Bul týraly Qazaq­stan Respýblıkasynyń Prezı­den­ti N.Nazarbaev Máskeýde oqy­ǵan dárisinde aıtty da. Eýra­zııalyq ekonomıkalyq odaqqa yqpal­dasyp qatysýshy memleket­ter ekonomıkalarynyń turaqty jáne tıimdi túrde damýy sol mem­leket­terdegi turatyn halyqtyń ómir deń­geıin arttyrýǵa ekpindi jaǵ­daı jasaıdy dep kúti­ledi. Keden odaǵy aıasynda qol jet­kizgen ekonomıkalyq jetis­tik­te­rimiz jań­ǵyrǵan túrde jalǵasyn taýyp, kezdesken kedergi­lerdi joıý­dyń jan-jaqty ári tıim­di jol­dary tabylady dep oılaımyz. Alpamys AITQULOV, tehnıka ǵylymdarynyń doktory, professor, Sh.Esenov atyndaǵy KMTjIÝ oqytýshysy.

Telekópir

О́skemen men Barnaýl ardagerlerin júzdestirdi

Jýyrda oblys ortalyǵyndaǵy etnosaıabaqta Shyǵys Qazaqstan oblysy men Reseı Federasııasynyń Altaı aımaǵy arasyndaǵy óńiraralyq áriptestik sheńberinde tikeleı telekópir ótti. Barnaýl men О́skemenniń baýyrlas qalalar retinde baılanysy ýaqyt ótken saıyn jandanyp kele jatqanyn dáıekteıtin telekópir Ertistiń sol jaǵalaýyndaǵy saıabaqtyń ashyq aspan astyndaǵy áskerı murajaıynda uıymdastyryldy. «Qazaqstan-О́skemen» ob­lys­tyq telearnasy men barnaýldyq «Katýn-24» arnasynyń efırinde ótken tele­kópirge eki óńirdiń soǵys jáne eńbek arda­ger­­leri qatysyp, Uly Otan soǵysy jyl­da­ryndaǵy el basyna túsken aýyrt­palyq­tar men qıyndyqtar týraly estelik­terimen bólisti. Telekópir barysynda qan maıdanda jaýǵa qarsy tize qosyp shaıqasqan elderdiń ǵasyrlar boıy jalǵasyp kele jatqan tarıhı tamyrlastyǵy sóz boldy. Qart maıdangerler soǵys shebinde erlikpen qaza tapqan jaýyngerlerdi bir mınýt únsizdikpen eske aldy. Eki saǵatqa jýyq ýaqytqa sozylǵan telekópirde óńir basshysy B.Saparbaev mundaı júzdesýdiń óskeleń urpaq úshin taǵylymdy bolatynyn jetkizse, Altaı aımaǵynyń gýbernatory A.Karlın ata-babalar erligin árqashan jańǵyrtyp otyrýdyń mańyzdy ekenin atap ótti. Barnaýl telestýdııasynda Aleksandr Kremlev pen Antonına Iаrkına, tyl eńbekkeri Aleksandra Goncharova sura­pyl kúnder jóninde syr shertse, óske­mendikter Shyǵys Qazaqstan maı­­dan­gerleri týraly derekti sıýjet usyndy. Beınebaıanda Keńes Odaǵynyń batyr­lary Tólegen Toqtarov pen Serik­qazy Bekbosynov, Aqmola óńirinde týyp, maıdanǵa Altaı ólkesinen attanǵan Alek­sandr Ershovtyń óshpes erligi aıtylyp, soǵys ardageri Boshaı Kitapbaevtyń este­ligi berildi. Kez­desýge qatysqan ar­da­­ger Qaı­rolla Baqtybaev maıdannan ózi­­niń eki aǵaıyny oralmaǵanyn áńgi­me­ledi. – Maıdan dalasynda esh­qaısymyz bir-birimizdiń ultymyz­dy suraǵan emes­piz, biz bir halyq bolyp, jaýmen jumy­la kúrestik, – dedi Ǵazız Ahmerov, Mıhaıl Cherneskıı esimdi maıdangerler. Tyl eńbekkeri Anna Moıseeva ár masaq úshin mańdaı terdi tókken kúnder umytylmaıtynyn jetkizdi. Al Petr Kolomın jýyrda Barnaýlǵa baryp, kónekóz dostarymen, ot pen oq ortasynda birge bolǵan qarýlastarymen kezde­sip qaıtýǵa múmkindik bergen eki el ara­syndaǵy tyǵyz baılanystyń ári qaraı tereńdeı túsýine tilektestigin bildirdi. Shyǵysqazaqstandyqtar al­daǵy ýa­qytta Belarýstiń Mo­­­gılev, Reseıdiń Barnaýl jáne elimizdiń О́skemen qala­lary arasynda telekópir ótkizýdi usyn­dy. Telekópir sońynda Jambyl jyraý­dyń ataqty «Lenıngradtyq óren­derim» jyry oqylyp, altaılyq jáne shyǵysqazaqstandyq ardagerler men tyl eńbekkerleri, sarbazdar men jastar «Katıýsha» ánin birge shyrqady. Dýman ANASh, «Egemen Qazaqstan». Shyǵys Qazaqstan oblysy. Sýretti túsirgen Esimhan ORYNBAEV.

О́nimderi ótimdi kásiporyn

«Aqtóbe hrom qosyndylary ­zaýyty» AQ Qazaqstandaǵy bir­den-bir hrom hımııasy kásiporny. Hrom tuzdaryn óndiretin zaýyt ónimderi búginde álemniń 40-tan astam elderine, sonyń ishinde AQSh, Japonııa, Reseıge eksporttalady. О́z eli­mizde munda óndiriletin hrom tuzdarynyń 2 paıyzy ǵana paıdalanylady. Kásiporynnyń óndiristik qýaty jylyna 116 myń tonna hrom tuzdaryn shyǵarýǵa múmkindik beredi. Qazirgi tańda álemdik rynoktaǵy jaǵdaıǵa baılanysty zaýyttyń óndiristik qýaty 85 paıyz jumys istep tur. Zaýyt Hromtaýdyń hromyn, sondaı-aq, Teńizdiń kúkirtin paıdalanady. Sondaı-aq, Keden odaǵy elderinen Bashqurtstannyń Sterlıtamak qalasyndaǵy kásiporynnan, Permdegi zaýyttan kalsılengen soda jetkiziledi, Volgogradtaǵy «Kaýstık» AAQ-tan gıprohlorıt alady. Munyń barlyǵy hrom tuzdaryn óndirýge qajetti komponentter bolyp tabylady. Sonymen birge, Reseıden basqa da taýarlar, qondyrǵylarǵa qosalqy bólshekter alady. – Keden odaǵyna kirýimiz kór­shi Reseı jáne Belorýssııa­men qarym-qatynasymyzdy jaqsarta tústi. Kedendik resim­deý jeńildedi. Eýrazııalyq ekono­mıkalyq odaq týraly shartqa qol qoıylǵannan keıin ózara yqpal­dastyq burynǵydan da jaqsara túsedi dep kútilýde. Bul zaýyttyń ónim óndirý jáne ótkizý áleýetin arttyrýǵa alǵyshart jasaýy tıis, – deıdi kásiporynnyń basqarma tóraǵasynyń ekonomıka jáne qarjy jónindegi orynbasary Radıı Fahretdınov. Onyń aıtýynsha, kásiporynda 2200 adam eńbek etedi. Kásiporyn ótken jyly 427 mıllıon teńge taza paıda taýyp, jyldy jaq­sy aıaqtapty. Búgingi kúni bul kásiporyn ónim sapasy jaǵynan Reseıdiń «Novotroısk hrom qosyn­dylary zaýyty» men «Rýsskıı hrom 1915» zaýyttary taýar­larymen básekelese alady. Kásip­orynda jyl saıyn jumys­shylardyń jalaqysyn kóterý úrdiske aınalǵan. Bıyl da jumysshylardyń eńbek­aqysyn bastapqyda 5 paıyzǵa kóterý qaral­ǵan eken. «Aqtóbe hrom qosyn­dylary zaýyty» aksıo­ner­lik qoǵamy jumys­shylarynyń ja­laqysyn 1 sáýirden bastap 10 paıyzǵa kóteripti. Bul – Úkimettiń keńeıtilgen otyrysynda Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń óndiris jumysshylarynyń jalaqysyn 10 paıyzǵa joǵarylatý týraly tapsyrmasyn júzege asyrý negizindegi oblys jáne qala ákimderiniń hattamalyq tapsyrmalarynyń kásiporyn tarapynan qoldaý tabýynyń naqty kórinisi. – Prezıdent tapsyrmasyn oryndaý maqsatynda biz bıyl 1 sáýirden bastap jumysshylar­dyń jalaqysyn 10 paıyzǵa kóter­dik. Buǵan deıin, ıaǵnı naýryzda zaý­yt jumysshylarynyń ortasha jalaqysy 95 366 teńge bolsa, sáýir aıynan bastap bul kórsetkish 107 700 teńgeni qurady. Bizdiń aldymyzda turǵan negizgi mindet – jumys ornyn saqtaý ári bilikti kadrlar daıarlaý. Aqtóbede jyl saıyn jańa zaýyttar ashylyp, kásiporyndardyń qatary kóbeıip jatyr. Mundaı óndiris oryndaryna kásibı jaǵynan bilikti kadr­lar qajet. Biz mundaı mamandardy keminde 2-3 jyl daıarlaımyz. Sondyqtan bilikti mamandarymyzdy joǵaltpaý maqsatynda bar kúsh-jigerimizdi salamyz, – deıdi Radıı Fahretdınov. Biz zaýytta bolǵanda jumys­shylarmen júzdesip, olardyń pikir­lerin de bilgenbiz. Solardyń biri, eńbek jolyn osynda bastaǵan Áltaıyr Nasyǵazıev, jumysyna dán rıza, osyndaı eńbek ujymyna tap bolǵanyn maqtanysh tutady, onyń ákesi Bıbolat ta jóndeý-me­ha­nıkalyq sehynda jumys isteıdi. – Osydan úsh jyl buryn Jáńgir han atyndaǵy Batys Qazaqstan agrarlyq-tehnıkalyq ýnıversıtetin mashına jasaý mamandyǵy boıynsha támamdap, eńbek jolymdy osy zaýyttan bas­tadym. Qazir men tehnologııalyq qondyrǵylardy jóndeý she­be­rimin. Bıyl 1 sáýirden bastap zaýyt­ basshylyǵy jalaqymyzdy 10 paıyzǵa kóterdi. Buǵan deıin men 120 myń teńge kóleminde eńbekaqy aldym. Sáýir aıynan bastap alyp jatqan jalaqyma tolyqtaı qanaǵattanamyn. Jumysshylarǵa eńbekaqy ár aıdyń 10-na deıin, ıaǵnı ýaqytynda beriledi. Qaramaǵymda 20 adam bar. О́tken aıdan bastap jalaqynyń kóterilgenine jumystastarym da dán rıza. Qazir zaýytta negizgi 5 seh jumys jasaıdy. Árbir seh jumysshylarynyń atqaratyn mindeti bar. Biz hrom angıdrıdin óndiretin qondyrǵylarǵa jóndeý jumystaryn júrgizemiz, olardyń jumys isteý tehnologııasyn basqaramyz. Josparly túrde júrgiziletin jóndeý jumystary bolady. Bul mindetterdi der kezin­de atqarýymyz kerek, – deıdi ol. Vıktor Artemevtiń eńbek ótili 25 jyldan asady eken. Basynda apparatshy bolyp jumys istegen ol qazir bólimshe sheberi bolyp eńbek etedi. – Men osynda eńbek ete júrip Q.Jubanov atyndaǵy Aqtóbe ýnıversıtetiniń hımııa-tehnologııa bólimin támamdadym. Men jumys isteıtin sehta 200-ge jýyq adam eńbek etedi. Bizge barlyq eńbek jáne óndiristik jaǵdaı týǵyzylǵan. Mine, sáýir aıynan bastap jalaqymyz 10 paıyzǵa ósirildi. Bizdiń sehtaǵy eńbek úderisi taýarly hrom tuzyn óndirýdiń sońǵy kezeńi dese de bolady. Sondyqtan sapaǵa úlken mán beriledi. Peshterde, avtoklavalarda, syıymdylyq apparatarynda jumys isteýde kemshilikterge jol berilmeý qatań qadaǵalanady, –deıdi Vıktor Artemev. Aýmaǵy atshaptyrym alyp kásiporyn yrǵaqty jumys isteý­de. Munda áleýmettik másele­ler de oıdaǵydaı sheshilgen. Son­dyq­tan da zaýytta turaqtylyq, tálimgerlik úrdis qalyptasqan. О́nim­deri ótimdi aksıonerlik qoǵam ujymy bir kisideı uıym­shyldyqpen eńbek etýde. Satybaldy SÁÝIRBAI, «Egemen Qazaqstan». Aqtóbe oblysy.