Rasynda óńirde asyp-tasyp jatqan sý joq. Jerústi sý resýrstarynyń 80 paıyzy vegetasııa kezinde kórshiles Qyrǵyz Respýblıkasynan Shý jáne Talas transshekaralyq ózenderi arqyly keledi. Sondyqtan aıyrqalpaqty aǵaıynnyń kóńiline qaraýdan basqa amalymyz joq. Máselen qys, kóktem-jaz mezgilderinde taýǵa jaýyn-shashynnyń az túsýinen 2021 jyly aǵyn sý Qyrǵyz elinde de óte ózekti máselege aınaldy. «Taýda arqardyń múıizi syrqyrasa, oıda sıyrdyń múıizi qaqsaıdy» demekshi, qyrǵyzdar qýańshylyqtyń zardabyn tartyp jatqanda Jambyl oblysyndaǵy ahýal aıtpasa da túsinikti. Degenmen jumyla áreket etip, ári qurǵaqshylyqtyń saldarynan týyndaǵan qıyndyqtarǵa baılanysty uıymdastyrý jumystarynyń durys júrgizilýinen synaqqa toly bolǵan ótken jyl oıdaǵydaı aıaqtaldy.
Al bıylǵy vegetasııa maýsymy qalaı ótti? Dıqandar sýdan tarylyp qalǵan joq pa? Qurylys jumystarynyń qarqyny qandaı? Jýyrda vegetasııa kezeńiniń aıaqtalýyna baılanysty «Qazsýshar» respýblıkalyq memlekettik kásiporny Jambyl oblystyq fılıaly men oblys ákimdigi ishki saıasat basqarmasynyń О́ńirlik kommýnıkasııalar qyzmeti uıymdastyrǵan baspasóz týrynda kókeıdegi kóp saýalymyzǵa jaýap alyp qaıttyq.
Baspasóz týry aıasynda oblystyq, respýblıkalyq basylymdardyń, telearnalardyń tilshilerine Joldaý júktegen mindetterdiń Jambyl oblysynda júzege asýy, ıaǵnı sý tapshylyǵyn joıý maqsatynda atqarylyp jatqan jumystar, sý qoımalarynyń, qurylys jumystarynyń qazirgi jaı-kúıi, vegetasııa kezeńiniń qorytyndysy tanystyryldy.
BAQ ókilderi aldymen Jambyl aýdanyna at basyn buryp, «Irrıgasııalyq drenajdar júıesin jetildirý jobasynyń 2 fazasy» (PÝID-2) aıasynda qurylysy júrgizilgen kanaldardy aralady.
«Qazsýshar» respýblıkalyq memlekettik kásiporny Jambyl oblystyq fılıalynyń dırektory Qazybek Bedebaevtyń aıtýynsha, PÝID-2 jobasy sheńberinde búginde oblysymyzdyń 3 aýdanynda (Jambyl, Qordaı, Shý) ornalasqan sý sharýashylyǵy nysandaryna «Halyqaralyq qaıta qurý jáne damý» bankiniń qarjylandyrýymen kúrdeli jóndeý jumystary júrgizilýde. Jalpy jarqyn joba 212,2 shaqyrym bolatyn 51 nysandy kúrdeli jóndeýge jáne 15,172 myń gektar sýarmaly alqaptyń melıortıvtik deńgeıin jaqsartýǵa múmkindik bermek.
– Jambyl aýdanyndaǵy «Qapal» kanalyn qaıta qalpyna keltirý jumystary aıaqtalýǵa jaqyndady. Merdiger – «Tamas» jaýapkershiligi shekteýli seriktestigi. Kanaldyń uzyndyǵy – 80 shaqyrym 986 metr. Qalpyna keltirý jumystary barysynda lotoktar qoıylyp, monolıtti beton quıyldy. Jalpy jóndeý jumystaryna 10 tehnıka, 20 jumysshy tartylǵan, – deıdi Q.Qoshqarbekuly.
Baspasóz týryna qatysýshylar kelesi kezekte Jambyl aýdanyndaǵy «Qyzyl Dıhan» óndiristik kooperatıvine bardy. Jýrnalısterge suhbat bergen kooperatıv tóraǵasy Nýrıddın Begmanov bıyl sýdan tapshylyq kórmegenin, tıisinshe ónimdilik te joǵary bolǵanyn jetkizdi.
– Kooperatıvtiń 2 myń gektarǵa jýyq jeriniń 500 gektaryn sýǵaramyz. PÝID-2 jobasynyń arqasynda sýarmaly jerimiz kóbeıdi. Shynymdy aıtsam, buryn egin ekkende kóńilimizde qorqynysh basym bolatyn. Sebebi sý bolmaı qalyp, eńbegiń zaıa ketýi ábden múmkin. Kanal betondaldy. Sý sarqyrap aǵyp tur. Endi sýdan taryqpaımyz dep oılaımyz.
Sý jetkilikti bolǵandyqtan kelesi jyldan bastap qyzylsha alqabyn ulǵaıtpaq nıettemiz. Bıyl 100 gektarǵa qyzylsha eksek, 2022 jyly 200 gektarǵa jetkizemiz. Bir sózben aıtqanda endi jumys isteýge, egin egip, tabys taıqazanyn tasytýǵa eshqandaı kedergi joq, – degen Nýrıddın Ádiletuly sýshylarǵa alǵysyn jetkizdi.
Kelesi kezekte baspasóz týry «Eýropa qaıta qurý jáne damý banki» esebinen qaıta jańǵyrtý jumystary júrgizilip jatqan «Seńkibaı» kanalynyń boıynda jalǵasty. Merdiger – «Qurylys TED» jaýapkershiligi shekteýli seriktestigi. Atalǵan kompanııa ókiliniń sózine súıensek, qurylys jumystaryna 30 jumysshy, 10 tehnıka jumyldyrylǵan. Uzyndyǵy 21,8 shaqyrymdy quraıtyn kanaldyń 3 shaqyrymy betondalǵan.
Osy oraıda Qazybek Qoshqarbekuly «Eýropa qaıta qurý jáne damý banki» arqyly Baızaq aýdanynda budan bólek Berikshal Imashev atyndaǵy (MR-4) jáne Tursyn Ábishev atyndaǵy (MR-3) kanaldary qaıta qalpyna keltirilip jatqanyn málimdedi.
– MR-3 kanalynyń joba boıynsha 8,60 shaqyrymyna qaıta qalpyna keltirý jumystary júrgizilýge tıisti bolatyn. Qazirgi tańda 8,10 shaqyrymy jóndeldi. Al MR-4 kanalynyń 6,77 shaqyrymy plıtamen qaptaldy. Negizi 7,4 shaqyrymy qalpyna keltirilýi kerek.
Vegetasııalyq kezeńniń tolyq aıaqtalmaýyna baılanysty qurylys jumystary toqtap tur. Qurylys jumystary 2023 jyldyń vegetasııa kezeńi bastalǵanǵa deıin tolyq aıaqtalady degen jospar bar, – deıdi Q.Bedebaev.
Qurylys basynda júrgen birneshe sharýashylyq tóraǵalary qalpyna keltirý jumystary óte sapaly júrgizilip jatqanyn tilge tıek etip, jaýapty mekeme men merdiger kompanııa basshylaryna rızashylyǵyn jetkizdi.
– Tórt jyl boıy aýylymyzǵa, egistik alqaptaryna sý jetpeı qalyp edi. «Seńkibaı» kanalynyń betondalǵanynyń arqasynda kópten kútken armanymyz oryndaldy. Nátıjesinde bıyl júzdegen gektarǵa baý-baqsha, kókónis egip, qazir jemisin kórip otyrmyz.
Negizi buryn da kanaldan bizdiń aýylǵa deıin sý jiberetin. Biraq kanaldyń eń sońǵy núktesinde ornalasqandyqtan bizdiń aýylǵa, egistikke sý jetpeıtin. Sebebi jer arna bolǵandyqtan sý jerge sińip ketedi. Áıteýir, talaı jyl janymyzǵa batqan qıyndyqtan da qutyldyq. Sondyqtan ıgi istiń basy-qasynda júrgen azamattarǵa alǵystan basqa aıtarymymyz joq, – deıdi «Shóltóbe-Agro» óndiristik kooperatıviniń tóraǵasy Ahmet Kembaev.
Sondaı-aq baspasóz týry aıasynda jýrnalıster Baızaq aýdanyndaǵy «Aspan Agro» óndiristik kooperatıviniń qyzylsha jáne jońyshqa alqabyna baryp, sharýashylyqtyń tynys-tirshiligimen tanysty. Kooperatıv tóraǵasy Saha Manatov bıyl 200 gektarǵa qyzylsha, 250 gektarǵa júgeri, 25 gektarǵa kókónis ekkenin, qazan aıynyń sońyna deıin jıyn-terindi tolyqtaý aıaqtaýdy josparlap otyrǵanyn aıtty.
– Oıdaǵydaı ónim alýdyń birden-bir kepili – sý. Eger sý bolmasa ónim de bolmaıdy. Máselen bizdiń kooperatıvtiń 700 gektar sýarmaly jeri bar. Árıne 700 gektardy sýmen qamtý ońaı emes. Degenmen bıylǵy jyly eshqandaı másele týyndaǵan joq. Máselen ótken jyly qyzylsha alqabyn 2 ret qana sýǵarsaq, bıyl 5 ret sýǵardyq. Osydan-aq bıyl sýdyń mol bolǵanyn túsinýge bolady.
2021 jyly qyzylshanyń gektarynan 300 sentnerden ónim aldyq. Qyzylsha jınaýdy 15 qazanda bastap, 15 kúnde aıaqtaımyz. Sý jetkilikti boldy. Qyzylshanyń shyǵymy jaman emes. Sondyqtan gektarynan 700-800 sentnerden ónim alamyz dep oılaımyz, – deıdi Saha Manatov.
«Joldaý júktegen mindetterdiń júzege asýy jáne vegetasııa kezeńiniń qorytyndysy» taqyrybynda ótken baspasóz týry Baızaq aýdanynda qorytyndylandy. BAQ ókilderi Baızaq pen Talas aýdandarynyń shekarasynda salynatyn «Aqmola» sý qoımasynyń qurylys ornyna arnaıy bardy.
Baspasóz týryn qorytyndylap jýrnalısterge suhbat bergen «Qazsýshar» respýblıkalyq memlekettik kásiporny Jambyl oblystyq fılıalynyń dırektory Qazybek Bedebaev aldaǵy aýqymdy josparlarǵa toqtaldy.
– Memleket basshysy Qasym-Jomart Kemeluly ár jylǵy Joldaýlarynda sý resýrsynyń tapshylyǵyn mańyzdy máselelerdiń sanatyna jatqyzýda. Máselen jýyrda jarııalaǵan Joldaýynda Úkimet sý paıdalanýdy retteý jáne ony únemdeý tehnologııasyn engizý jumysyn yntalandyrý úshin naqty sheshimder ázirleýdi tapsyrdy. Rasynda strategııalyq qujat júktegen mindetke saı ınfraqurylymdy jańartý, sıfrlandyrý jumystaryna qarqyn berý sý resýrstaryn tıimdi paıdalanýǵa múmkindik beredi.
Búgingi tańda aýdandarda sý sharýashylyǵy nysandarynyń qurylysy qarqyndy júrýde. Eki aýdanda aıaqtalyp úlgerdi. Qazir tapsyrýǵa daıyndap jatyrmyz. Munan bólek bes aýdanda (Qordaı, Merki, Baızaq, Jýaly, Jambyl) «Eýropa qaıta qurý jáne damý banki» esebinen kanaldardy qaıta jańǵyrtý jumystary júrgizilýde. Jalpy uzyndyǵy 1 300 shaqyrymdy quraıdy. Nátıjesinde 53 myń gektar alqapty sýǵarý múmkindigi týady. Sonymen qatar Merki aýdanynda 46 skvajına qalpyna keltirilýde. Sol arqyly 2 700 gektar alqapqa úzdiksiz sý bere alamyz.
Atqarylǵan jumystar az emes. Tıisinshe aldaǵy maqsat-mindetter de aýqymdy. Prezıdenttiń tapsyrmasyna sáıkes 16 kanaldyń jobalyq-smetalyq qujattary daıyndalýda. Sonymen qatar 2023 jyly jańa sý qoımasynyń qurylysy bastalady dep josparlanýda. Memleket basshysy Qasym-Jomart Kemeluly 2021 jylǵy Joldaýynda Aqmola, Almaty, Batys Qazaqstan, Jambyl, Qyzylorda, Túrkistan oblystarynda jańadan 9 sý qoıma salynady degen bolatyn. Joldaý júktegen mindetterge sáıkes Qyrǵyz Respýblıkasyna sýǵa táýeldilikti joıý maqsatynda Jambyl oblysynda 3 jańa sý qoımasyn salý josparlanǵan.
Sonyń biri – Talas aýdanyndaǵy kólemi 11,1 mıllıon tekshe metr bolatyn «Aqmola» sý qoımasy. «Aqmola» sý qoımasyn Talas jáne Baızaq aýdandarynyń shekarasynyń aýmaǵynda, Talas ózeniniń boıynda salý kózdelýde. Sý qoıma paıdalanýǵa berilse, 6,5 gektar sýarmaly alqapqa kedergisiz sý bere alamyz.
Jańa sý qoımanyń jobalyq-smetalyq qujatyn ázirleýge qarajat bólinip, jobalaýshy «KazGıdro» jaýapkershiligi shekteýli seriktestigi dep anyqtaldy, – dedi Qazybek Qoshqarbekuly.
Al oblys ákimdigi aýyl sharýashylyǵy basqarmasynyń basshysy Erbol Jıenqulovtyń aıtýynsha, oblys boıynsha 781 myń gektar egistik bolsa, onyń 179 myń gektary sýarmaly eken. Bıyl 101 myń gektarǵa tolyǵymen sý jetkizilipti.
– Kóktemde jaýyn-shashyn mol tústi. Sol sebepti de oblymyzdaǵy úlken 9 sý qoımasy, kishi 105 sý qoımasy 90-100 paıyzǵa sýmen qamtamasyz etildi. Qazirgi tańda jıyn-terin naýqanyn aıaqtap kelemiz. О́nim mólsheri burnaǵy jyldarmen salystyrǵanda óte jaqsy. Bul rette sýshylardyń eńbegi orasan. О́nimniń mólsheri sýdyń ýaqytyly berilgenine baılanysty, – degen Erbol Jumabekuly 2023 jyly qarjy bólinse, úsh sý qoımasynyń qurylysy bastalatynyn aıtyp ótti.
Osylaısha baspasóz týry barysynda osy jyldyń vegetasııa kezeńi tabysty aıaqtalǵanyna kózimizdi jetkizip qaıttyq. Eger sýarmaly jer kóbeıse, azyq-túlik óndirisi damıdy, eksport kólemi artady, ımport azaıady. Sondyqtan osy jolda qajyrly eńbek etip júrgen sala mamandarynyń qajyrly eńbegi baǵalaýǵa turarlyqtaı.
