Kollajdy jasaǵan Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Sonymen qaı sóz zergeri ádebıet salasy boıynsha Nobel syılyǵyn alýy múmkin? Shamamyzsha saralap kórelik. Bul syılyqtyń biz bilmeıtin qyr-syry mol ekeni málim. Sebebi jyl saıyn biz kútpegen esimder syılyq tórinen kórinip jatady. Mysaly, Bob Dılandy da, Lýız Glıýkti de, Abdýlrazak Gýrnany da eshkim atalǵan úlken syılyqty qanjyǵalaıdy dep kútken joq. Bundaıda qazaqtyń «bap shaba ma, baq shaba ma?» degen sózi eske túsedi.
Al bıyl ádebıette orny bar, úlken romandary men jyr jınaqtaryn tórtkúl dúnıe oqyrmandary túgel moıyndaǵan aqyn-jazýshylar úmitkerler retinde baq synap jatyr. Osyǵan deıin de birneshe ret usynylǵan japon jazýshysy Harýkı Mýrakamıdiń tózimdiligine tańǵalmasqa sharamyz joq. Álemdik ádebıette aty bar jazýshy jyl saıyn úmitkerlerdiń ishinde júredi, al bıyl onyń baǵy jansa eken degen tilegimiz joq emes. Alsyn, ábden laıyqty jazýshy, ol japon ádebıeti ǵana emes, álem ádebıetinde ózindik stıl qalyptastyrǵan tanymal qalamger, ol alsa, eshkim teris pikir aıtyp, san-saqqa júgirtpesi anyq.
Ońtústik Koreıanyń tanymal aqyny, qaıratker tulǵa Ko Yn da úsh-tórt jyldan beri Nobel syılyǵynan eń myqty úmitker retinde kórinip júr. Ol da óz eline, álemge tanylǵan qalamy júırik aqyn. Bylaısha aıtqanda, ony Nobel, ol Nobeldi jaqsy tanıdy. Onyń «Ońtústik pen Soltústik» atty keremet kitaby álemdik deńgeıdegi úlken máselelerdi arqaý etken. Bul ataý – onyń bir óleńiniń taqyryby. Ekinshi jahan soǵysynan keıin Koreı memleketi bir sáttiń ishinde-aq ekige bólinip ketti. Sol kezdegi bılik júıesiniń ózara qaqtyǵysy aırandaı uıyǵan bir eldi ekige bólip jiberdi. Úlken júrekti aqyn Ko Yn Koreı túbegindegi osy jaǵdaıdy óleń arqyly álemge, oqyrman júregine jetkizýge qulshyndy, jetkize aldy da. Onyń júregi, arman-tilegi men úmiti Koreı eli kúnderdiń kúninde qaıta birigip, bir álem qalyptastyrady deıtin uly ıdeıadan aınyǵan joq. Ol bul týraly bir sózinde: « Bul meniń kóz aldyma syzylǵan bolashaqtyń sýreti sııaqty. Osy sýretti tynbaı, kún demeı, tún demeı syza bergim, syza bergim keledi... Al qazirgi armanym – Ońtústik pen Soltústikke bólingen meniń elim bir týdyń astyna jınalyp, qaıtadan tatý el bolsa». Mine, otanshyl, únemi beıbitshilikti jaqtaǵan aqynnyń sózi osyndaı. Ko Ynmen 2019 jyly kezdesip, suhbattasqan edik, sol suhbatynda oǵan «Eger kúnderdiń kúninde Nobel syılyǵyn alsańyz qandaı kúıde bolar edińiz?» degen suraq qoıyp edim, ol: «Múmkin, sol syılyqty alǵan kúni «Álgi bir qazaq jigiti osylaı dep suraq qoıyp edi dep oılanatyn shyǵarmyn» dep ázilmen jaýap berip edi. Bul aqyn da atalǵan syılyqqa laıyqty tulǵa. Joly bolsyn!
Al Mılan Kýndera úshin bul syılyq qol jetpeske aınalmasa eken, jasy toqsan úshke jetken qalamger jyl saıyn qysqa tizimniń ishinde júredi, biraq oǵan Nobel minberine kóterilý bıyl da buıyrmaǵan sııaqty. Onyń esimi tizimniń eń sońynda tur.
Sırııa eliniń eki myqty aqyny Adonıs pen Sálim Barakat ta Nobelden dámeli. Ekeýi de – shaǵyn jyr joldaryna jahandyq máselelerdi syıǵyzyp júrgen tanymal aqyndar. Biraq bul syılyqty musylman qaýymynan ótken jyly Abdýlrazak Gýrna aldy, endi Adonıs pen Barakattyń bireýine berýi neǵaıbyl. Sebebi ana jaqta Kanadanyń qos júırigi Margaret Etved pen Enn Karson sap túzep tur. Kanadalyq jazýshylar Nobel almaǵaly da biraz jyl boldy. Álem oqyrmandary Adonısti jaqsy tanıdy, biraq bul jerde oqyrmannyń pikiri men tańdaýy sebep bolmasa kerek.
Sálim Barakat ta biz úshin jańa esim emes, ol da – jarq etip kórinip, sol bıiginen túspeı kele jatqan qaısar aqyn.
Bir óleńinde ol:
«Men saǵan kóshedegi symǵa asylyp
ólgen torǵaılar týraly aıtamyn,
Men saǵan terezemnen kórinetin
taýlar týraly aıtamyn,
Sur tuman sup-sur balǵasyn
ymyrttyń basyna urǵany týraly aıtamyn»,
dep jyrlaıdy.
Bul óleńde Sırııanyń, álemniń qazirgi máseleleri aıtylǵany beseneden belgili. Sym-ajal aınalamyzdaǵy bolyp jatqan soǵystar men kıkiljińder, al soǵan asylyp ólgen torǵaılar beıýaz halyq emes pe? Al sup-sur tuman she? Ol sózsiz qubylmaly álem dersiz.
Mo Iаnnan keıin Nobel syılyǵyna yntasy oıanǵan qytaı jazýshylarynan bul syılyqqa úsh birdeı úmitker bar. Tis dárigerinen jazýshylyqqa kelgen Úı Hýa, Shı Shı jáne tanymal aqyn San Shýe. Bıylǵy úmitkerlerdiń tizimin aqtarsańyz, Fransııadan on, Amerıkadan on úsh, Qytaıdan úsh úmitker tirkelipti. Taǵy da qazaq jazýshylary qashan úmitker bola alady degen oıǵa qalasyz. Bárine bolashaq jaýap beredi. Kútemiz de. Al bıylǵy ádebıet salasy boıynsha Nobel syılyǵy ıegeriniń esimi altynshy qazan kúni saǵat 17:00-de jarııalanady. Kim biledi, taǵy da baıaǵy úrdis boıynsha eshkim kútpegen bir qalamger Nobel minberine kóteriler.
