Osyndaı qıyndyqtardan psıhıkalyq aýytqý aýrýyna shaldyqqandardyń 26 myńy esepte turatyn Túrkistan oblystyq psıhıkalyq densaýlyq ortalyǵynyń basshysy Ámirhan Sálimbekovtiń aıtýynsha, sońǵy jyldary el ishinde naýqastar kóbeıgen. Statıstıkalyq málimetter boıynsha pandemııa jaǵdaıynan keıin psıhıatrlarǵa suranys artqan. Dese de psıhıkalyq aýytqýshylyqtary bar aýrýlar sany azaımaı tur. Atalǵan aýrýdyń 39,9 paıyzy aqyl-oı kemistigi bolsa, 27,9 paıyzyn shızofrenııa syndy túrli psıhıkalyq buzylystary bar aýrýlar quraıdy. Osy másele jýyrda Túrkistan qalasynda ótken dúnıe júzi psıhıatrlarynyń halyqaralyq ǵylymı-praktıkalyq konferensııasynda keńinen talqylandy.
«Psıhıkalyq densaýlyq. Zamanymyzdyń jańa syn-qaterleri» atty ǵylymı-praktıkalyq konferensııaǵa Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń Qazaqstandaǵy ókildigi, BUU Esirtki jáne qylmys jónindegi basqarmasy, Dúnıejúzilik psıhıatrlar qaýymdastyǵy, Ázerbaıjan, Belarýs, Qyrǵyzstan, Reseı, Túrkııa, О́zbekstan elderiniń psıhıkalyq densaýlyq qyzmetiniń ókilderi qatysty.
Konferensııada psıhıkalyq densaýlyq, ony saqtaý jáne qalpyna keltirý, emdeýdi uıymdastyrý, táýeldilik, psıhologııalyq kómek jáne basqa da máseleler talqylandy. Bilikti kásibı mamandar tájirıbelerimen bólisip, sheberlik saǵattaryn ótkizdi. Sondaı-aq qatysýshylar Túrkistan oblysynyń qoǵamdyq densaýlyq basqarmasyna qarasty sharýashylyq júrgizý quqyǵyndaǵy «Oblystyq psıhıkalyq densaýlyq ortalyǵy» memlekettik kommýnaldyq kásipornynda bolyp, jumysymen tanysty. Atalǵan ortalyqta eńbekpen emdeý isine basa nazar aýdarylǵan. Aǵash sheberhanasyna bas suqqan konferensııa qatysýshylary pasıentterdiń qolynan shyqqan dombyra, shahmat taqtasynan bastap, kúndelikti turmysqa qajetti qolóner zattaryn kórip, tańdanystaryn jasyrmady. Tigin sehyna kirgende de deni saý adamnyń qolynan kele bermeıtin buıymdardy kezdestirdi.
«Júıke júıesin tynyshtandyratyn dári-dármek qabyldaǵan pasıentterge qozǵalys kóbirek qajet», deıdi ortalyq dárigerleri. Zamanaýı dene shynyqtyrý apparattarynyń túr-túri turǵan bólmege pasıentter kúnige bir sát kelip, dene shıratady. Olardy baqylap, durys jattyǵý jasaýǵa beıimdeıtin maman da bar. Balalar bólimshesi pasıentterdiń oı-órisin keńeıtip, damytatyn buıymdarǵa toly. Montessorı ádisimen jumys isteıdi. Bólim meńgerýshisi qonaqtarǵa 6-12 jas aralyǵyndaǵy balalar dúnıetanymyn júıeleıtin jańartylý ústindegi kabınettiń jumysyn, maqsatyn aıtyp tanystyrdy. Ortalyq basshysy Ámirhan Moldahanulynyń jetekshiligimen osyndaı júıeli jumys nátıjesinde aýytqý aýrýlarynyń qaıtalanýy 3 esege deıin azaıdy. Qujat aınalymy da tolyǵymen sıfrlandyrýǵa kóshken. Psıhıkalyq densaýlyq ortalyǵy jalpy 725 tósektik oryndy stasıonar men kúnine 120 kelýshige arnalǵan konsýltasııalyq-dıagnostıkalyq bólimsheden turady. Shymkent qalasy men Túrkistan oblysynyń Túrkistan, Kentaý, Saryaǵash qalalarynda fılıaldary jumys isteıdi. Sonymen qatar aýdan ortalyqtarynda 19 psıhıatrııalyq kabınet psıhobelsendi zat paıdalanbaı psıhıkalyq jáne minez-qulyqtyq aýytqýlary bar adamdarǵa medısınalyq kómek kórsetedi.
Mamandar týabitti aýrýlardan basqasynyń bári jazylatynyna senimdi. Tek ýaqtyly durys dıagnoz qoıyp, emdik sharalaryn úzbeı qabyldaý qajet. «Kóbinde balasy ma, týysy ma sandyraqtaı bastasa, musylmandar qazaqshylyqqa salynyp, moldaǵa aparady, dem saldyrýǵa umtylady. Keıbireýler táýip ataýlyǵa senbese de osydan aıyǵyp keter degen ekiushty úmitpen barady. Ol bireýge shıpa bolǵanymen, ekinshisine járdem bolmaıdy. Asqynyp ketken soń baryp em qonbady dep jylarman halde psıhıkalyq densaýlyq ortalyǵynyń esigin qaǵady», degen basshy adamdardyń bulaı qateleskenin qalamaıdy.
Mamandardyń sózine súıensek, týabitti aqyl-esinde kemtarlyq, tuqymqýalaýshylyq derti barlar bala kúninen bastap osy ortalyqqa kelip, jatyp, emdeý kýrstarynan ótip turady. Oblystyq emdeý mekemesi bolǵasyn shalǵaı aýyldardan keledi. Sońǵy jyldary ambýlatorlyq emdik sharalarǵa kóbirek kóńil bólinýde eken. Negizinen ortalyqqa naýqastar jedel járdem kóligimen, polısııamen, týysqandarynyń alyp kelýimen, dárigerlik joldamamen jetkiziledi. Olar jatyp emdelgennen keıin úılerine qaıtar kezde jergilikti emhanasyndaǵy psıhıatr dárigerine sol kúni aqparat beriledi. Bizdiń qoǵamda dáriger júıkesine salmaq túsken pasıentine «psıhologke qaralyńyz» dese, onyń jaýaby daıyn, «men jyndy emespin!» dep qarsylyq tanytady. О́ıtkeni sanamyzda psıhologke esi aýysqan adam qaralady degen uǵym qalyptasqan. Psıhıkalyq densaýlyq ortalyǵynyń aýmaǵyna kirgenderdiń arasynda «meni bireý kórip qoımady ma eken? Tanıtyn adam kórse, jyndy eken dep oılar» dep qýystanyp, tyǵylyp keletinder de kezdesedi.
«Negizinde damyǵan elderdiń ár otbasynyń psıhıatr dárigeri, psıhologi bolady. Bizde dál solaı bolmasa da jergilikti tirkelgen emhanańyzdaǵy psıholog, psıhıatr, psıhoterapevt mamandarǵa jylyna bir ret bolsa da qaralyp turǵan durys. «Men saýmyn» degen adamnyń ózi dáriger tekserýinen ótip turýǵa tıis. Psıhoterapevtten qashpaý kerek», deıdi Á.Sálimbaev.
Dúnıe júzi psıhıatrlarynyń halyqaralyq ǵylymı-praktıkalyq konferensııasynyń negizgi maqsaty – psıhıkalyq aýytqýlary bar adamdardyń ómir súrý sapasyn jáne áleýmettik qyzmetin olardyń áleýmettik ıelikten ketýin jeńý arqyly jaqsartý.
Jıynda psıhoáleýmettik ońaltý máselesi de aıtyldy. Bul jumysty psıhıatrlar, psıhoterapevtter, psıhologter, áleýmettik qyzmetkerler jáne eńbek terapııasy nusqaýshylary bar kópsalaly top júzege asyrady. Konferensııa qatysýshylary tynys-tirshiligimen tanysqan ortalyq mysalynda aıtar bolsaq, ońaltý kýrsy 30 kúnnen 90 kúnge deıingi aralyqty quraıdy. Ońaltý barysynda ortalyq mamandary eńbek daǵdylaryn ıgerý jáne odan ári jumysqa ornalasý maqsatynda psıhoáleýmettik toptyq jáne jeke trenıngter, jeke konsýltasııalar, eńbek terapııalaryn ótkizedi. Psıhıkalyq ońaltý bólimshelerinde pasıentter aǵash sehynda sheberlermen turmystyq buıymdar jasasa, kórkemdik, tigin, qolóner sehtarynda da eńbektenip, ózderine qajetti kóp nárse úırenedi. Tipti munda jylyjaı da qolǵa alynǵan. Shymkent bólimshesinde emdelýshiler ashyq alańda túrli kókónister ósirse, Saryaǵash bólimshesinde jylyjaıda eńbek etýge bolady. Osyndaı eńbekpen emdeý nátıjesinde oblystyq psıhıkalyq densaýlyq ortalyǵy qajetti baqshalyq ónimdermen jáne turmystyq buıymdarmen, tipti pasıentter eńbekaqymen de qamtylady. Oblystyq psıhıkalyq densaýlyq ortalyǵynyń jumysymen jiti tanysqan, arnaıy baryp aralap kórgen sheteldik qonaqtar qolǵa alynǵan nátıjeli isterdi oń baǵalady.
Aıta ketelik, úsh kúnge josparlanǵan mańyzdy jıyndy Túrkistan oblysy ákimdiginiń qoldaýymen Respýblıkalyq psıhıkalyq densaýlyq ǵylymı-praktıkalyq ortalyǵy, S.Asfendııarov atyndaǵy Qazaq ulttyq medısına ýnıversıteti, Psıhıkalyq densaýlyq salasynda jumys isteıtin mamandar qaýymdastyǵy jáne Qoja Ahmet Iаsaýı atyndaǵy Halyqaralyq qazaq-túrik ýnıversıteti uıymdastyrdy.
TÚRKISTAN
