1887 jyly AQSh-tyń Oklahoma shtatynda úndister otbasynda ómirge kelgen Djım Torp sporttyń san túrimen shuǵyldandy. Ol jeńil atletıkamen qatar, basketbol, amerıkalyq fýtbol, beısbol, hokkeı, tennıs, basketbol, júzý, boks jáne sadaq atýdan da eleýli jetistikterge qol jetkizdi. Djımniń eń bir jasyndaı jarqyldaǵan tusy – 1912 jyly Stokgolmde ótken Olımpııa oıyndarymen tuspa-tus keldi. Bir aıta keterligi, negizgi básekeler ótetin kúni urylar onyń aıaqkıimin qoldy etip ketedi. Izdestirý sharalary esh nátıje bermeıdi. Sodan ol qoqys jáshikten tozyǵy jetken eki túrli kebis taýyp alady. Sony kıe sala jarys jolyna shyǵady. Babalarymyz «Shyn myqtyǵa tusaý joq» dep beker aıtpaǵan ǵoı. Torp bessaıys pen onsaıystan ótken jarystarda aldyna jan salmaı, bas júldeni oljalaıdy. Sonymen qatar bıiktikke sekirýde tórtinshi oryndy ıelense, uzyndyqqa sekirýde jetinshi satyǵa taban tireıdi. Osy oqıǵadan qulaǵdar bolǵan Shvesııa koroli Gýstav marapattaý rásimi kezinde: «Ser, siz álemdegi eń keremet atletsiz!» dep onyń qolyn qushyrlana qysqan eken. Sol kezde Djım kózine jas alǵan desedi.
Arada biraz ýaqyt ótken soń Djım Torptyń buryndary kásipqoı beısbol klýbynyń sapynda óner kórsetip, sol úshin 60 dollar shamasynda aılyq alǵany anyqtalady. Ol kezde Olımpııa oıyndaryna tek áýesqoılar ǵana qatysýǵa quqyly edi. Osy ýájdi alǵa tartqan HOK Djımdi Stokgolmde ótken oıyndardyń júldesinen aıyrdy.
Keıinnen HOK-tyń bul áreketi talaı ret syn sadaǵyna ilikti. San myń sportshy men bapker, mıllıondaǵan jankúıer Torpty qoldap, ádildik surady. Alaıda sport basshylary uzaq jyldar boıy únsiz qaldy. Keıinnen bul iske túrli qoǵamdyq uıymdar aralasyp, istiń aq-qarasyn anyqtaýdy qatań túrde talap etti. Aqyry arada 70 jyl ótkennen keıin ádildiktiń aq týy jelbiredi. 1982 jyly HOK tarapynan qatelik ketkeni resmı túrde moıyndalyp, Torptyń júldelerin qaıtarý týraly sheshim shyǵaryldy. Medaldardyń ózi 1983 jyldyń 13 qazanynda zańdy ıesin tapty. Biraq Djım ol kúndi kóre almaı ketti. Ol 1953 jyldyń kókteminde 65 jasqa qaraǵan shaǵynda kóz jumǵan edi.
Torp jaryq dúnıemen qosh aıtyssa da, osy kúnge deıin onyń esimi erekshe qurmetpen atalady. Ol AQSh-tyń «ABC Sports» telearnasy júrgizgen saýaldama boıynsha «HH ǵasyrdyń eń keremet sportshysy» dep tanyldy. Al 1951 jyly ataqty sportshy jaıynda «Djım Torp: naǵyz amerıkalyq azamat» atty fılm jaryq kórdi.
Dál osyndaı oqıǵalar álemdik sport tarıhynda sırek bolsa da kezdesip turady. Endi solardyń keıbirine toqtalaıyq: 1952 jyly Helsınkıde ótken Olımpııa oıyndarynyń asa aýyr salmaqtaǵy boksshylar arasyndaǵy fınaldyq saıysta amerıkalyq Ed Sanders pen shvesııalyq Ingemar Iýhansson kúsh synasty. Bul tartys alǵashqysynyń paıdasyna sheshildi. Mundaı jaǵdaıda jeńgen boksshyǵa altyn medal beriledi de, jeńilgeni kúmis alýǵa tıis. Sport zańdylyǵy solaı. Biraq báseke barysynda Skandınavııa túbeginiń túlegi tym sylbyr qımyldady degen jeleýmen uıymdastyrýshylar Iýhanssonǵa tıesili júldesin bermedi. Boksshy daýlasyp jatpady. Ol qoldy bir siltedi de, qonaq úıge attandy.
Joǵaryda aıtylǵan jekpe-jekti jan-jaqty zerttegen tarıhshylar arada 30 jyl ótken soń Ingemar Iýhanssonnyń júldesin ózine qaıtarý qajet degen qorytyndy jasady. HOK bul ýájge qulaq asty. 1982 jyly 50 jastaǵy Shvesııanyń azamatyna kúmis medal saltanatty túrde tabys etildi.
2000 jyly Sıdneı Olımpıadasynda áıelder arasyndaǵy 4h400 metrlik estafetalyq saıys AQSh quramasynyń aıqyn jeńisimen aıaqtaldy. 4h100 metrlik básekede olar qolaǵa qol sozdy. Osy komanda sapynda Merıon Djons ta óner kórsetti. Bul esim kópshilikke etene tanys. Ǵasyrlar toǵysynda aıtýly sportshynyń ónerine súısinbegen jankúıer kemde-kem. Qysqa qashyqtyqta júgirýde ol aldyna jan salmaı, álem chempıonattarynda altyn tuǵyrǵa san márte kóterildi. Sıdneıdegi oıyndarda 3 altyn jáne 2 qolaǵa qol jetkizdi. Alaıda ýaqyt oza Djonstyń dopıng qoldanǵany anyqtaldy. Sol úshin ol Olımpııa oıyndarynda jeńip alǵan júldesiniń barlyǵynan aıyryldy.
Merıonnyń kesiri komandalyq áriptesterine de tıdi. Estafetalyq saıystarda óner kórsetken Djırl Maıls-Klark, Monıke Hennegen jáne Letesha Kolender altynnan aıyrylsa, Krıstı Geınes, Torrı Edvards jáne Nensın Perrı qoladan qaǵyldy. Al Merıon Djonstyń ózi temir torǵa toǵytyldy. Desek te «jan alysyp, jan berisken» jarystarda jankeshtiliktiń úlgisin kórsetken qyzdar bul qıyndyqty moıynsunǵan joq. Olar ádildikti talap etip, aqyry kózdegen maqsattaryna jetti. 2010 jyly Lozannadaǵy tórelik sot joǵaryda esimderi atalǵan burymdylardy aqtap aldy. Beldi uıymnyń úkimi qysqa boldy: «Bárine kináli Merıon Djons! Olaı bolsa, ózge sportshylar nege japa shegýleri kerek? Olardyń jeńip alǵan júldeleri qaıtarylsyn!» Kóp uzamaı HOK-tyń tarapynan bul talaptar múltiksiz oryndaldy.
Mine, «Eńbek esh ketpeıdi» dep beker aıtylmaıdy. Eger adal jolmen júrseń, túbi ádildiktiń ústemdik quratyny anyq.
