Ǵalııa Bókeı: Aýylda da Oralhan Bókeıdiń qarashańyraǵyn jańǵyrtsam deımin

– Sizben áńgimelesýge sebep bolyp otyrǵan másele – aǵańyz Oralhan Bó­keıdiń Shyńǵystaıdaǵy mýzeı-úıi... Ázirshe bul taqyrypty ysyra tu­ryp, baqytty balalyq shaǵyńyzǵa, aýyl­daǵy alańsyz kúnderińizge baryp qaı­taıyqshy. Aǵańyz týra­ly buryn-sońdy aıtylmaǵan es­telikter bar ma?

– Iá, sanamda tasqa qashalyp jazyl­ǵandaı aǵam Oralhan Bókeı týraly estelikter saırap turady. Ony báz­bireýler umyttyrǵysy kelse de seniń súıe­gińe sińgen, senimen bite qaınasqan estelikter qalamgerdiń ómir súrý daǵdysy, ósken ortasy jáne shyǵarmashylyǵy týraly bilgisi keletin oqyrmandary úshin qajet. Oralhan Bókeı – eń kóp oqylatyn jazýshy. Ol – óz oqyrmanyn eshqashan jo­ǵaltyp almaǵan baqytty jazýshy. Oral­handaı aǵa ekiniń biriniń mańdaıyna buıyra bermegen. Men de baqyttymyn, taǵdyryma rızamyn.

Aǵam aýylda «Altaı» keńsharynda ártúrli jumys istep júrgen kezi edi. Kesh­kisin jumystan kelgen soń úıde ne boldy, kim keldi bárin jipke tizgendeı aıtyp beretinmin. Meniń este saqtaý qabi­letimniń artýyna, quımaqulaq bolýy­ma osy aǵama aıtqan áńgimelerdiń áseri bol­dy-aý deımin.

Bizben atamnyń kishi qaryndasy Kúlá­mı apaı birge turatyn. Ol on saýsa­ǵy­nan óneri tamǵan ismer edi. Aǵam mektep qa­byrǵasynda oqyp júrgen kezinde Kúlámı apamyzǵa kıimderin sóktirip, ózine laıyqtap, jańasha úlgimen qaıta tiktiredi eken. Birde apamyz qatty aýy­ryp qalyp, kóńilin suraýǵa Aqqaınar aýy­lynan súıektes aǵaıyny Jýanhan ata keldi. Daýystaı kirip, apamyzdyń táýir bolyp ketýine tileýles ekenin bildirip, uzaq áńgimelesti.

Bizdiń úıdegi eń qasterli bólme – ortańǵy bólme edi. Apamnyń aıtýynsha, mektep bitire sala aǵam Abaı atyndaǵy Shyńǵystaı orta mektebine 1962 jyldyń qyrkúıeginen aǵa pıoner jetekshisi bolyp jumysqa ornalasypty. Alǵashqy eńbekaqysyna bylǵary dıvan jáne Abaı atamyzdyń úlken portretin satyp alǵan. Osy zattar ortańǵy bólmede turatyn. Apam Jýanhan ataǵa qarap, «Qaınaǵa, dıvanǵa jatyp demala turyńyz», dep bólmeniń esigin ashty. Bir kezde Jýanhan ata ashýly daýyspen, Sarqyt apama qaraı adymdaı basyp jetip bardy. «Áı, Sarqyt, sen ne baıǵa tıgeli júrsiń be?» dep dúrse qoıdy. Sheshem de selk etti. «Ana ilýli turǵan portrettegi shalǵa tıgeli júrsiń be deımin? Oshekem men Shapamnan uıalmaısyń ba?» dep aıqaıǵa basty. Sarqyt apam sabyrly adam edi ǵoı. Úndemeı Jýanhan atamnyń betine bajyraıa qarady. Men ár sózdi ańdyp turmyn. Sheshem: «Aýyryp jatqan Kúlámıden uıat boldy ǵoı, ol Orash satyp ákelgen uly aqyn – Abaı babamyzdyń portreti», dedi. Jýanhan ata basyndaǵy bórkin jerge atyp uryp, júrelep otyra qaldy da: «Arýaǵyńnan aınalaıyn, uly danyshpanym, tanymaı qalǵan mendeı beıbaǵyńdy keshire kór!» dep keshirim surap jatyr. Kúlámı apam maǵan qyzyl qońyr púlishten qynama bel palto jáne ádemi taqııa tigip bergen. Men de sol taqııamdy basyma kıe sala Jýanhan atam qusap taqııamdy jerge alyp uryp, «Arýaǵyńnan aınalaıyn, uly danyshpanym, tanymaı qalǵan mendeı beıbaǵyńdy keshire kór!» dep atamnyń aıtqanyn qaıtaladym. Keshkisin Oralhan aǵam kelgende osy áńgimeni aıtyp berdim. Aǵam kúlip: «Abaı – bar qazaqtyń atasy, endi Jýanhan atańnyń arqasynda tanıtyn boldyń», dedi. Osy oqıǵa áli kúnge deıin esimnen ketpeıdi.

1967 jyldyń qazanynda aǵam qyzmetin aýystyryp, Almatyǵa ketti. Birde telefon soǵyp: «Aǵa, táte, meniń úıimdegi eń qym­bat zatym – kitaptarym jáne eki kar­tınam. Sony alyp ketińder, qalǵanyn Aıman ózi jaıǵastyrar», dedi. Apam ekeýimiz Úlken Narynǵa baryp, aǵamnyń shaǵyn kitaphanasy men eki kartınasyn júk kóligine salyp, úıge alyp keldik. Bul áıgili orys sýretshileri I.Kramskoıdyń 1883 jyly jazǵan «Belgisiz» atty kartınasy men K.Makovskııdiń «Naızaǵaıdan qashyp kele jatqan balalar» atty polotnosy edi. Osy eki kartına Shyńǵystaıdaǵy qara­shańyraqta aǵamnyń aıtýymen óz oryndarynda áli tur.

Aǵam syrnaıdy da jaqsy tartty, ándi de tamasha aıtty, bıdiń tóresi vals­ti de jaqsy bıleıtin. Kórshi, aǵash ustasy Grısha aǵaıdyń janynda júrip, sol kisiniń kómegimen úıge kitap sóresin, oryn­dyq, dóńgelek jer ústel jasap ákeldi. Biz úshin barlyq otbasy múshelerin bir dastarqan basyna biriktirgen ári aǵamnyń qoltańbasy qalǵan ústel – erekshe qımas zatymyz, qarashańyraqta saqtalǵan qundy dúnıemiz. Aıta berseń, estelik kóp...

– Aýyldastar Mánshúk pen Áımen mu­ǵa­limdi aýyzdarynan tastamaıdy. «Biz­ge Oralhannyń qaryndasy sabaq ber­­­di» desip otyrady úlkender. Mán­shúk mu­­­ǵalimniń de jazýǵa ebi boldy-aý deımin...

– Shyńǵystaı mektebinde Mánshúk qazaq tili men ádebıeti páninen, al Áımen bastaýysh synyptarǵa sabaq berdi. Ekeýi de shákirtteriniń esinde qalatyn myqty ustazdar edi. Áli esimde, Mánshúk apaıy­m V.Lenınniń 100 jyldyǵyna arnalǵan aýdandyq baıqaýǵa qyrǵyz jazýshysy Sh.Aıtmatovtyń «Ana – Jer-Ana» povesi boıynsha dramalyq kórinis daıyndap aparady. Sol úshin Mánshúkti KGB esepke alyp, aýdandyq partııa jınalysynda qarady. Dese de, Mánshúk týǵan jerdiń qadir-qasıetin shákirtteriniń boıyna sińirýden jalyqqan emes.

Al aǵam alǵashqy týyndylaryn mektep qabyrǵasynda júrgen kezde jazǵan. Áýelde óleń jazyp, ony aýdandyq gazetke qaryndasy Mánshúktiń atynan berip otyrǵan. Mánshúk renjip, men de óleń jaza alamyn dep ózi jazatyn. Mánshúk apaıymnyń myna bir óleń joldary esime túsip otyr:

Aıqaı, dúnıe-aı,

Sheshem – Kúlııa-aı.

Ákem – Bókeı,

Shetimizden dókeı…

Áımen apaıymyz áńgimeniń maıyn tamyzyp aıtatyn. Tili ótkir, satıraǵa jaqyn. О́kinishtisi, ekeýiniń de ǵumyrlary qysqa boldy. Mánshúk 36, Áımen 43 jas qana jasady. Áımen apaıymyzdyń qyzy Álem anasy salǵan soqpaqpen ustaz mamandyǵyn tańdap, qyzmet istep júr. Mánshúktiń dúnıeden ozar aldynda jazyp qaldyrǵan eń sońǵy óleń shýmaqtary:

Barǵym keledi, týǵan jerim, ózińe,

Taý-tastaryń eles boldy kózime.

Jazylyp-aq ketetindeı kórinem,

Bir aýnasam qasıetti jerime!

– Jyly estelikter aıtyp otyrsyz. О́zińiz, aǵańyz Oralhannyń janynda kóp júrdińiz. Jazý óneri juqpady ma?

– О́leń, kórkem shyǵarma jazatyndaı talantym joq. Aǵam týraly estelikter jazamyn. «O dúnıege hat» dep, bul jaqta bolyp jatqan keleńsiz oqıǵalardy jazyp qoıatynym bar. Bizdiń týǵandarymyzdyń bári ómirden erte ketti. Meniń mindetim – týystarymnyń ómir mektebi týraly kitapty jazyp, aıaqtaý. Bókeı áýletiniń úlgi alar­lyq tamasha taǵylymy bar oqyrman­darǵa qyzyqty bolady-aý dep oılaımyn.

– Oralhan Bókeıdiń kitaptarǵa enbegen «Sanııaz» degen áńgimesin taýyp alyp, áleýmettik jelige jarııalaǵan edim. Ki­taptaryna kirmeı qalǵan basqa da dúnıe­leri bar ma?

– Aǵam ómirden ótken soń shyǵarma­shylyǵynyń bıblıografııasyn jasap, túgeldeı qadaǵalap kelemin. Baspasózde, áleýmettik jelilerde jazylyp jatqan dúnıelerge deıin kóńil aýdaramyn. О́ıtkeni menen basqa joqtaýshysy joq. Elý jyldyǵynda 2 tomdyq shyqty, al alpysqa tolǵanynda «Qazaqparat» baspasynan 4 tom shyǵatyn boldy. Mereıtoı ótip jatqanda úlgermeı jatyrmyz dep 1, 2 tomnan azdaǵan kitapty sol jerde kórsetti. Biraq tolyq 4 tom shyqpady. Men respýblıka kólemindegi kitaphanalarǵa suraý jiberdim, kitaptar túspegen. Kezinde Mádenıet jáne aqparat mınıstri Muhtar Qul-Muhammedtiń qoldaýymen 70 jyldyǵynda 7 tomdyǵy jaryq kórdi. Jeti tomdy az ýaqytta daıyn­dap, «El-shejire» baspasyna berdim. Basqa baspagerler aǵamnyń shyǵarmalaryn menen daıyn kúıinde alyp jatady. Iá, kitaptaryna enbeı qalǵan týyndylary da bar. Pesalaryn jınaqtadym. Úndi eline saparǵa ketip bara jatyp qol­jazba kúıinde qaldyryp ketken, sol kúıi esh jerde jarııalanbaǵan dramalyq shyǵar­malaryn izdestirdim. Rejısserler Nur­qanat Jaqypbaıǵa «Shyńǵys han», Sáý­lebek Asylhanovqa «Qazaqtyń qasireti» pesalaryn tabystaǵan eken. Ekeýi de taba almaı júrmiz, izdep jatyrmyz dedi. Keıin ónertanýshy, jýrnalıst Nazerke Juma­baı «Shyńǵys han» pesasynyń tabylǵanyn habarlady. Qarjylyq má­se­le sheshimin taýyp jatsa, tolyq shy­ǵar­­malar jınaǵyn shyǵarý – meniń armanym.

– Oralhannyń oqyrmany barda esimi eshqashan umytylmaıdy. Ony ózińiz de baıqap júrgen bolarsyz. Qaıta jyl ótken saıyn shyǵarmashylyǵyn na­sıhattaý kúsheıip kele jatqan sııaq­ty. Biraq «Oralhan oqýlary» toqtap tur...

– Uly tulǵalar umytylmaıdy, jyldar jyljyǵan saıyn asqaqtaı túsedi. Al jyl saıyn Oralhan shyǵarmashylyǵyn nasıhattaý kúsheıip keledi dep aıta almaımyn. Kerisinshe, barynan aıyrylýda. 1998 jyly sol kezdegi mınıstr Altynbek Sársenbaev Til merekesi aıasynda Oralhan Bókeı oqýlaryn ótkizýdi usyndy. Oǵan negiz bolǵan qarapaıym oqyrman bile bermeıtin taǵy bir qyry – Oralhan aǵamyzdyń T.Júrgenov atyndaǵy óner akademııasynyń akterler daıyndaıtyn bóliminde «Sheshendik ónerden» sabaq berýi. Ol kezde dosy Áshirbek Syǵaı osy oqý ordasyn basqaratyn. Aǵam sheshen ári óz oıyn tyńdaýshysyna ádemi daýyspen sheber jetkize biletin. Dıksııasy anyq, sańqyldap sóıleıtin. Beıimbet Maı­lınniń «Shuǵanyń belgisi», ózine shyǵar­mashylyǵynda ustaz sanaıtyn Muhtar Áýezovtiń áńgimelerin jatqa oqıtyn.

Oralhan Bókeı atyndaǵy kórkemsóz oqý sheberleriniń I Respýblıkalyq baı­qaýy 1998 jyly Astanada tuńǵysh ret ótti. Baıqaýdyń bas júldelerin aktrısa Kúnsulý Shaıahmetova jáne Raıhan Qalıolda ıelendi. Sonymen baıqaý erejesi az-maz ózgertilip, jyl saıyn ótip otyrdy. Bir jyly «Oralhan Bókeı atyndaǵy» degen tirkessiz jarnamany baspasóz betinen oqı sala mınıstr Muhtar Qul-Muhammedke hat joldadym. Kóp uzamaı jaýap keldi. Mınıstr myrza qaramaǵyndaǵy Til komıtetinen ketken kemshilik úshin eskertý berip, maǵan «Endi mundaı kemshiliktiń qaıtalanbaýyna Allanyń atymen ýáde berem» dep jaýa­p jazypty. Mine, naǵyz kitap oqýǵa janashyr adam. Budan ári kezekti mınıstr Arystanbek Muhamedıuly Oralhan Bókeı atyndaǵy kórkemsóz oqý sheberleriniń respýblıkalyq baıqaýynyń, Oralhansha túıindesek, janazasyn shyǵardy. Erejesi jazylyp, qaýlymen bekitilgen baıqaýdyń nege ótpegenin túsindirýdi talap etip, mınıstrlikke taǵy hat joldadym. Jaýap kelmedi. Hattyń taǵdyryn surap habarlasyp edim, jaýabyn Aqtoty Raıymqulova beredi dedi. Sol kúıi jaýapsyz .

2017 jyly Mádenıet jáne sport mınıstrligi Tilderdi damytý jáne qoǵam­dyq saıası jumys komıtetiniń tóraǵasy bolyp Qýat Borash taǵaıyndaldy. Ol ádebıet janashyry ekenin burynnan biletinmin. Telefon shalyp, bul baıqaýda Oralhan Bókeıdiń aty turǵanymen búkil qazaq klassıkteriniń shyǵarmalary (proza, poezııa, drama) oqylatynyn eskerttim. Muqııat tyńdap alyp, eki kúnnen keıin jaýapty mamannyń telefonyn nómirin berdi. Jaýapty qyzmetker Oralhan Bókeı atyndaǵy kórkemsóz oqý sheberleriniń respýblıkalyq baıqaýynyń ótýine bir top jazýshy qarsy bolyp, Parlamentke deıin bardy, sol sebepti alynyp tastaldy degen jaýap aıtty.

– Qaıta qolǵa alýǵa bolmaı ma?

– Jastardyń kitap oqýyna septigin tıgizetin respýblıkalyq deńgeıdegi baı­qaý qaıta qolǵa alynýy kerek. Prezı­dent Qasym-Jomart Toqaev: «Biz kitap oqýǵa degen súıispenshilikti bastaýysh synyptan bastap qalyptastyrsaq qana kitap oqıtyn el bola alamyz. Al jas urpaq­tyń saýatty bolýy úshin balalardyń kórkem ádebıet oqýy óte mańyzdy», degen bolatyn.

Oqý-aǵartý mınıstri Ashat Aımaǵam­betov «Oqýǵa qushtar mektep» jobasyna, Mádenıet jáne sport mınıstri Dáý­ren Abaev jastardyń kitap oqý máse­lesine erekshe kóńil aýdaryp jatyr. Dáýren Abaev myrzaǵa Oralhan Bókeı atyndaǵy kórkemsóz oqý sheberleriniń respýb­lıka­lyq baıqaýyn qaıta jandandyrý jaı­ly hat daıyndap otyrmyn. Osy baıqaý qaıta jalǵasyn tabady degen oıdamyn.

– Iá, qaıta qolǵa alynyp jatsa, oqyr­­man qaýym qýanar edi. Al endi kóp­tiń oıynda júrgen negizgi máselege kó­sheıikshi. Altaıǵa at arytyp barǵan týrıs­­ter, meımandar «Oralhan mýzeıi­niń syr­tynan qaıttyq» dep shýlasyp ja­tady. Múmkin, 80 jyldyǵy qarsa­ńynda qaıta ashylyp, bórkimizdi as­pan­ǵa atamyz ba?

– 2002 jyly O.Bókeıdiń 60 jyldyǵy qarsańynda jazýshynyń esimin máńgi este qaldyrý jóninde joǵarydan tapsyrma berilip, jergilikti sheneýnikterdi alqymynan alǵan-dy. Qomaqty qarjy da bólindi. Buıryq qatty, jan tátti. Ná­tıjesinde, jergilikti bılik Bókeı aq­saqal­dyń jekemenshik úıiniń mańdaı­shasyna «Oralhan Bókeı murajaıy» degen taqtaıshany japsyryp, jaýapkershilikten «úsh sózben», sapasyz qurylystarymen qutyla saldy. Irgetasy úıdiń syrtqy bóre­­nesinen syrtqy jaǵyna quıylǵan, aýa kirmeıdi. Shatyr qysqa, jańbyr jaý­sa, úıge jáne aldyńǵy verandaǵa sý ketedi, aǵash qaldyqtary, úgindilerdi úıdiń jertólesine túsire salǵan. Sodan úıdiń asty shirip, sańyraýqulaqtar taqtaı tesiginen kóktep shyqty. Bárin tazalap, shirı bastaǵan bórenelerdi hımııalyq zattarmen ázer toqtattyq.

Esik aldyna eńseli eskertkish ornatýǵa da qarajat bólindi. Biraq gıpsten ja­salǵan eskertkish tuǵyryna qona bere qaq tóbesinen jaryldy. Ony qara maımen maılady. Sóıtip, aqquba Oralhan qap-qara adamǵa aınalyp shyǵa keldi.

Munyń bárin sol kezdegi aýdan ákimi Berdibek Slámovke kórsettim. Bul ju­mys­tarmen ákimniń birinshi orynbasary Qaıyrjan Sádýov aınalysqan dep kemshilikterdi moıyndady.

2013 jyly 70 jyldyq mereıtoıynda túrli is-shara uıymdastyrylǵanymen, úı jekemenshikte dep, Oralhan Bókeı qara­shańyraǵyna bir shege qaǵylmady.

80 jyldyǵy qarsańynda aýdan ákim­diginen habarlasyp, bul mýzeıdi qolǵa ala­­tyn­­daryn aıtty. Úıdiń mańaıyn qaı­ta qorshap, kásipkerlerdiń birine berip, jóndeý jumystaryn júrgizetindikterin jáne menen satyp alǵysy keletinderin jet­­kizdi. Bul – Bókeı aqsaqaldyń qara­sha­ńy­raǵy, Oralhan Bókeıdiń týǵan, turǵan úıi retinde qundy. Qazir úı meniń menshigimde. Biraq mýzeı máse­lesi aýdan kóleminde she­shiletin sharýa emes. Qarajat kerek, aýdanda ondaı qarajat joq. Jalpy, mýzeı degenge múlde kelispeımin. Bul shańyraq tiri organızm sııaqty bolashaq urpaqty tárbıeleıtin oryn bolýy kerek. Qazaq elinde de L.Tol­stoıdyń, A.Chehov­tyń úıi sııaqty kıeli oryndar boı kóterýi kerek.

– Dese de, barymen bazar dep ashyp qoıýǵa bolmaı ma? Nege jabyq tur degen saýal kópshilikti mazalaıdy.

– Jazýshynyń 60 jyldyǵynda mýzeı dep ashylǵannan keıin bılik qara­maǵyna berdim. Kitaphanashynyń 0,5 aılyq eńbekaqysy basynda mýzeı qyz­metkerlerine tólenip turdy. Aýdan ákimderi eki-úsh jylda aýy­syp turdy. Olardyń birine jazýshy kerek, endi birine kerek emes. Sóıtip, ǵımaratqa qaraıtyn jumysshylarǵa tóle­netin mardymsyz qarajat basshy aýysqanda zańsyz dep tólenbeıtin boldy. Ishindegi kórpe-jastyq, syrmaq sekildi zattardy basqa is-sharalarǵa da paıdalana bas­tady. Oralhannyń Erkin Nurazhan salyp tapsyrǵan sýreti, Qytaıdan kelgen sýretshiler tapsyrǵan portretter basqa kórmelerge alyndy. Oralhannyń kúmis qyndy almas pyshaǵy, anasynyń saptaıaǵy qoldy bolyp ketti. Osylaı mýzeı ańǵal-sańǵal kúı keshe bas­tady. Kelgen qonaqtar úńireıip turǵan bólmelerdi kórip, maǵan renjıtin boldy.

Sodan qoıshy, bılik Alash qozǵaly­synyń 100 jyldyǵy qarsańynda qomaqty qarajat jumsap, Ábdikerim Erejepulyna arnap mektep-mýzeıin saldy. Sol jerden Oralhan Bókeıge úlken bir bólme berdik. Sizdiń úı jekemenshik bolǵandyqtan, biz qaraı almaımyz, sonda kóshirsek durys bolar edi dep ózderi usynys aıtty. Men sol kezdegi aýdan ákiminiń orynbasary Renat Qurmanbaevqa habarlasyp, qabyl­dap alý aktisimen, komıssııamen Ábdikerim mýzeıine jaýapty mektep dırek­tory Aqtoty Kasenýalıevaǵa birqatar zattar­dy tapsyrdym. О́zime tıesili dún­ıe­lerdi qaldyrdym. О́z úıimniń esik terezesin shegelep, mańaıyn tazalap, qaraı­tyn adamdarǵa tapsyryp kettim. Máse­leniń kókesi endi shyqty, ol mýzeıge halyq barmaıtyn bolǵan. Halyq syrty jabyq Oral­han úıin úzbeı izdeıtin bolǵan­dyq­tan, nege jabyq degen suraq týyndap otyr.

– Endigi oı-maqsatyńyz, jospary­ńyz qandaı?

–  Ábdikerim mýzeıinniń de ońyp turǵany shamaly. Durys salynbaǵandyqtan, ishine qara shybyn, usaq qustar tolyp ketedi. Mektep muǵalimderi bireý keletin bolsa, sony tazalaýmen álek. Shtat máselesi sheshimin tappaǵan, oblystyq mýzeıler kadastryna tirkelmegen. Memleket menshigindegi mýzeıdiń jaǵdaıy osyndaı. Endi kelip, bılik qaıta menen úıdi suraıdy. Ne nárseniń quny bar, kezinde qadirin bilmegen soń smetada kórsetilgen baǵany suradym. Osy úıdi tolyqqandy jumys isteıtindeı dárejege jetkizý jobasy bar. Árıne, qarajat tabylsa. Sonda tolyq smetasy kórsetilgen. 2019 jyldan bastap «O. Bókeı úıi» degen qoǵamdyq qor qurdym.

Men jergilikti bılikke senbeımin. Egemendik alǵannan beri Shyńǵystaı aýy­ly bar qundylyǵynan aıyryldy. Aı­talyq, 1903 jyly Ábdikerim bolys salǵan eki korpýstan turatyn búkil Shy­ǵys Qazaqstan kólemindegi qazaq baıla­rynyń balalaryna arnalǵan tuńǵysh oqý-aǵartý ordasy jekeshelendirilip, tarıhı jádiger talan-tarajǵa tústi. Arshaty aýy­lynan Tentekbaı baıdyń teri ıleıtin ekiqabatty zaýytyn buzyp, materıaldary Buqtyrma ózeni arqyly ákelip salynǵan bastaýysh mektep jekemenshikke ótip ketti. Shyńǵystaı eli kitapty kóp oqıtyn aýyl edi. Aýyldyń úlken kitaphanasy taǵy jekeniń qolyna ótip, mektepke kóshken. Aýyz sýmen qamtamasyz etý úshin eki ret qarajat bólingenimen, máselesi áli sheshilmegen. Budan shyǵatyn qortyndy – Oralhan Bókeı úıin aýdan basshylyǵy durys jolǵa qoıa almaıdy. O.Bókeıdiń 80 jyldyq mereıtoıy qarsańyndaǵy qur naýqanshylyq, bos sóz bolyp qalady. Ony naqty oblys kóleminde sheshý joldary qarastyrylýy kerek.

Oblystyq mádenıet basqarmasy satyp alyp, Shyǵys Qazaqstannyń kıeli oryndary tizimine engizýdi qarastyrý kerek nemese oblystaǵy baı mekemelerden qarjylaı kómek bólýdi qarastyrýy qajet.

– Oralhan Bókeı eger tiri bolsa, qan­daı bıikten kóriner edi? Múmkin, mun­shalyqty qurmetke ıe bolmas pa edi?

– Talantty adam qaı kezde de óz bıi­ginen túspeıdi. Zamandas, klassık jazýshy Ábish Kekilbaev: «Oralhan ómirge shyr etip kelgende, talanttyń topyraǵy burq etti», degeni tegin emes. Shyǵys Qazaqstan oblystyq drama teatryna Oralhan Bókeı esimi berilip jatsa, eshkim de qarsy bola qoımas. Bar ǵumyryn ádebıetke, qazaqtyń rýhanı kókjıegin keńeıtýge arnaǵan Oralhan Bókeıdiń esimin qalyń eli eshqashan umytpaıdy degen úmittemin.

– Shyńǵystaıdaǵy Oralhan mýzeıi ashyl­maýy da múmkin be? Sóz sońyn­da osy máseleni qadap turyp bir qaıta­la­ńyzshy.

– Qarashańyraǵymyzǵa adamdar Oral­hannyń úıi dep kelse eken deımin. Keıde maǵan «murajaı» degen uǵym sýyqtaý estiledi. Másele shańyraqtyń qula­maýynda. Alda áli talaı jospar bar. Múm­kin, maǵan aǵam da, bizdiń áýlet te osy min­detti júktep ketken bolar. Men qasıet­ti qarashańyraqty joǵaltqym kelmeıdi. Qarajat kózi tabylsa, «O.Bókeı úıi» dep qaıta ashamyn, tabylmasa ózim baryp turarmyn. Sol jerde otyryp, aǵamnyń shyǵarmashylyǵyn nasıhattaımyn.

Aǵam kózi tirisinde bizdiń eldiń bıli­gindegi sheneý­nikterge tańǵalýshy edi. Men de solaı. Nege deısiz be? Aýdandy damytý qory ulttyq qundylyqtarymyzdy dáripteýdiń ornyna Reseıden aýyp kelip, tór Altaıdy mekendegen orystardyń 1882 jyly boı kótergen Pokrov shirkeýin qalpyna keltiremiz degenine tańǵaldym. Ol úshin aýdandy damytý qorynan qyrýar qarjy jumsalǵan eken. Restavrasııa jasaý úshin qajetti 150 tekshe metr qaraǵaı daıyndalyp qoıdy degendi estigende tóbe shashym tik turdy...

– Aǵyńyzdan jarylyp, ashyq suhbat bergenińizge kóp rahmet. Oral­han Bó­keı­ úıinde jolyǵaıyq dep tiledim!

Áńgimelesken

Mereı QAINARULY,

«Egemen Qazaqstan»