Zańnama da, sana da ózgerýge tıis

Depýtattar quramynda Par­lament Senatynyń Konstı­tý­sııa­lyq zańnama, sot júıesi jáne quqyq qorǵaý organdary komıtetiniń tóraǵasy Vla­dı­mır Vol­kov, komıtet hatshysy Qanatbek Safınov jáne komıtet músheleri Aınur Arǵynbekova, Nurlan Beknazarov, Sovetbek Medebaev, Lázzat Súleımen jáne Amangeldi Tólemisov bar. Qylmystyq is júrgizý zańna­masyn odan ári jetildirý máse­lelerin talqylaý otyrystyń bas­ty taqyryby boldy.

Komıtet tóraǵasy Vladımır Volkov otyrysty asha kelip, zań­­namany jaqsartý máseleleri elimiz azamattarynyń konstı­týsııalyq quqyqtaryna tikeleı qatysty ekenin atap ótti.

V.Volkov Senattyń sot júıe­sin jetildirý jónindegi júrgi­zip jatqan jumysy týraly kezdesýge qatysýshylarǵa aıtyp berdi. Jáne onyń qorytyndysy boıynsha tıisti zań jobalary ázirlenetin bolady.

Qylmystyq, qylmystyq is júrgizý zańnamasyn jetildirý aıasynda jeke adamnyń quqyqta­ryn qorǵaýdy kúsheıtý týraly, esirt­kige baılanysty, jeke adam men menshikke qarsy qylmys jáne basqa da aýyr qylmys úshin jaýapkershilikti qatańdatýǵa ba­ǵyttalǵan zańdar qabyldandy, dedi ol.

Elimiz Bas prokýrorynyń oryn­basary Áset Chındalıev óz kezeginde Bas prokýratýranyń qylmystyq zańnamany ońtaı­landyrý jóninde júrgizgen ju­mysynyń qorytyndysy men qyl­mystyq-prosestik jáne qyl­mystyq atqarý kodeksterine bir mez­gilde túzetý engize otyryp, qylmystyq zańnamany oń­taı­landyrý máseleleri bo­ıyn­­sha ázirlengen zań jobasy tý­raly depýtattarǵa baıandap ber­di. Sondaı-aq Á.Chındalıev qyl­mystyq ister búgingi tańda elimizde 90 paıyzǵa elektrondy formatta júrgiziletinin jetkizdi. Bul quqyq qorǵaý organdarynyń jumysyn anaǵurlym jeńildete tústi.

Jıynda sóz alǵan Shymkent qalasy ákiminiń birinshi orynbasary Shyńǵys Muqan jergi­likti ákimdiktiń kúshtik qurylym­dar­men tyǵyz baılanysta jumys isteıtinin málimdedi.

«Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev zań shyǵarý qyzmetiniń sapasyn arttyrý jóninde tapsyrma bergeni belgili. Memleket basshysy Shymkentke jasaǵan saparyn­da da osy turǵyda qalalyq ákim­dik­ke birneshe mindet júktedi. Sondyqtan Joldaýda aıtylǵan tapsyrmalardy oryndaý negizin­de megapolıste keshendi jospar qabyldanyp, búgingi tańda ol laıyqty iske asyrylyp jatyr. Máselen, óńirlik jedel shtab quryldy. Polısııanyń servıstik modeli jumys istep jatyr», dedi Shyńǵys Muqan.

Jıynda sonymen birge Mem­leket basshysynyń Joldaýda­ǵy tapsyrmasyna sáıkes ulttyq baılyqty urlaǵan tul­ǵa­lardy izdestirý jáne Qazaq­stan­nyń shetke zańsyz ketken qar­jysyn elge qaıtarý bo­ıynsha qyzý jumys júrip jat­qany baıan­daldy. Ishki ister mınıstrligi ja­nynan uıymdas­qan qylmysqa qar­sy arnaıy top qurylǵany aıtyldy. Polısııa­nyń qoǵam qaýip­sizdigin saqtaýda atqaryp jat­qan jumystary da aýqymdy. Máselen, respýblıka kóleminde esirtki saýdalaıtyn 1 700 saıtty anyqta­ǵan. Onyń ishinde qan­shama esirtki ­zerthanalary tártip saqshylarynyń quryǵy­na ilikti. Sıntetıkalyq esirtki ón­diretin zerthanalar qo­ǵam úshin óte qaýipti. Solardyń kesi­rinen qanshama jas esirtki­niń qurbanyna aınaldy. Jalpy, quny 2 mlrd teńgege baǵalanatyn 102 kılo sıntetıkalyq esirt­­ki tárkilengen. Polısııa ın­ter­net alaıaqtardyń da jolyn kesýde tabandylyq tanytyp júr. Jylyna osyndaı qylmys túrinen azamattar 10 mlrd teń­ge­ge japa shegedi eken. Alaıaqtar jábirlenýshiniń senimine kirip, onlaın nesıe rásimdeıdi nemese aqshany basqa shotqa aýdarýyn ótinip, klıentti san soqtyryp ketedi. Al qomaqty qarjyny qol­ǵa túsirgen boıda dereý sheship alady, bolmasa krıptovalıýtaǵa almastyryp jiberedi. Internet alaıaqtyq jáne kıber shabýyl­men kúresti kúsheıtý maqsatynda elimizde quqyq qorǵaý salasynyń mamandary aqparattyq tehnologııa boıynsha arnaıy daıarlyq­tan ótýde. Ishki ister mınıstrligi tarapynan otbasylyq zorlyq-zombylyqqa qarsy sharalardyń kúsheıtilgenin de otyrys barysynda sala ókili baıandap berdi. Búginde shańyraǵynda urys-keris shyǵa­ratyndar sany 6,9 paıyz­ǵa tómen­degen. Úıdiń berekesin alǵan 37 myń buzaqy jazalandy. Osy ret­te mınıstrlik áıel bala-sha­ǵa­nyń shyrqyn buzǵandardy ­5 táý­­likten 25 táýlikke deıin qa­­maý­dy usynyp otyr. Eger otbasy­lyq zorlyq-zombylyq qyl­mysy­na birinshi márte barǵan ki­sige ta­týlasýǵa múmkindik berilse, dál osyndaı ospadar qylyqty ekin­shi márte jasaǵan jaǵdaıda esh­qandaı keshirim bolmaıdy. Osy oraı­da basbuzarlardy qoǵamdyq ju­mysqa salý týraly da jıynda másele kóterildi.

– Quqyqtyq reformanyń artynda halyq tur. Sol úshin bizge aldymen sanany ózgertý qajet. Sana túzelmeı eshqandaı reforma jemisti nátıjesin ber­meıdi. Sondyqtan Qazaqstan Res­pýblıkasynyń árbir azamaty qu­qyqtyq jaǵynan saýatty bolýǵa tıis. Eger adam óz mindetin jaqsy bilse, onda ol ózine tıisti quqyǵyn talap ete alady. Sol arqyly qoǵamdyq sana oıanyp, árkim ózine júktelgen mindetti minsiz atqarýǵa tyrysady. Mine, osyndaı nátıjege jetkende ǵana bizde zań talaptary, reformalar sátimen júzege asyrylatyn bolady. Prezıdenttiń aıtqany da osy. Memleket basshysy halyqtyń sana-sezimin oıatyp, bılik pen qo­ǵamnyń barlyq tarmaqtary­nyń túbegeıli jańǵyrǵanyn qa­laıdy. Ol úshin aldymen sot júıesi, qylmystyq is júrgizý, basqa da quqyq salasyndaǵy zańdar ózgerýge tıis. Eń aldymen qa­zaqstandyqtarǵa ádildik kerek. Ol eldiń barlyq tirshiliginde kórinis tapqany durys. Máselen, sotta birinshi taraptyń jeńilip, ekinshisiniń jeńgeni mańyzdy emes. Ekeýi de sot sheshimine rıza bolsa, mine sol ádildik. Adam zań buzyp, qoǵam ony ádil jazalasa osyny týralyq deımiz. Sondyqtan Ádiletti Qazaqstan­dy qurý úshin biz birinshi kezekte osy ádildikke mán berýimiz qajet. Bılik te, halyq ta bir-birine adal bolsa, qoǵam da jaqsy jaqqa qaraı ózgeredi. Endigi jerde ózara kiná artysa bermeı, «bir jeńnen qol, bir jaǵadan bas shyǵaryp» tyńdaıtyn, estıtin Úkimet pen bolashaǵy jarqyn qazaq elin birge qurýǵa umtylaıyq, – dedi komıtet hatshysy Qanatbek Safınov.

«Jalpy, bul kezdesýdiń bas­ty maqsaty – azamattyq-proses­sýaldyq zańnamany jetildirý. Zańnamalardy múmkindiginshe izgilendirý. Osy turǵyda bar­lyq zańnamanyń basynda aza­mat­tardyń konstıtýsııalyq quqyq­tarynyń qorǵalýy turýy ke­rek. Osyǵan baılanysty eli­mizde kezeń-kezeńimen reforma júr­gizilip jatyr. Onyń eń ma­ńyzdy tusy – úsh býyndy mo­­del refor­masy. Bul dege­ni­­miz – Ishki ister mı­­nıs­trligi­niń, pro­kýratýra­nyń jáne sottar­dyń adam­dardyń q­u­qyqtaryn qor­ǵaý boıynsha óza­ra fýnksııa, min­detterin anyqtap alý jáne osyǵan baılanysty jumystardy retteý. Senatorlar búginde telefon urlaý sekildi jeńil qylmystardy me­dıasııa arqyly jaýapkershili­gin jeńildetý jaǵyn oılastyryp jatyr. Sonyń ishinde olardy qo­ǵamdyq jumystarǵa tartý sııaqty jaza túrlerin qarastyrýda. Osy kóshpeli otyrysta quqyq qor­ǵaý organy ókilderiniń baıanda­masy tyńdalyp, soǵan qaraı qory­tyndy jasalady jáne arnaıy usynystar beriletin bolady. Olardyń qatarynda máselen, prosessýaldyq zańnamany je­til­dirý máselesin ataı alamyz». Senator Lázzat Súleımen osylaı dep pikir bildirdi.

Senat depýtaty Amangeldi Tóle­misovtiń aıtýynsha, Kon­stı­týsııaǵa túzetý engizý jónindegi reformadan keıin elimizdegi zań­na­ma­lar­dy jetildirý, keıbir qyl­mystyq zańbuzýshylyqtar­dyń jazasyn jeńildetip, izgi­lendirý jóninde aýqymdy jumys atqarylyp jatyr. Osyǵan oraı Parlament Sena­tynda jyl so­ńyna deıin jıyrmadan astam zań tolyqtyrylady. Ata Zańy­myzdyń úshten bir bóligine ózge­rister engizildi. Endi sonyń zańna­malyq aktileriniń negizinde jańa erejeler men zańdar qabyldaý qajet. Bul sot júıesiniń, qu­qyq qorǵaý salasynyń ári qa­raıǵy jumysynyń júrýine ne­giz bolady. Osy rette qazirgi tań­da Senat otyrystary belsendi túrde ótip jatyr. Ási­rese sot bıligi, prokýratýra, quqyq qorǵaý organdarynyń qyzmetine qatysty erejelerdi konstıtýsııalyq zań deńgeıine kóterý boıynsha is atqarylýda. Bul óz kezeginde qarapaıym aza­mattardyń qu­qyq­tary qorǵa­lýyna óziniń ońdy septigin tıgi­zedi degen senim bar. Eń bas­ty­­sy, el arasynda quqyqtyq má­­­de­nıetti qalyptastyrý. Mem­leket bas­shysynyń kóz­de­gen ne­gizgi maq­saty Ádiletti Qazaq­stan­dy qu­rý bolsa, bul ıdeıany jú­ze­ge asyrý sol quqyqtyq má­de­nıet­­tiń qoǵam ishinde or­na­ýyna tike­leı baılanys­ty. Al al­daǵy qabyldanatyn, ózger­tý­ler­ge ushy­raıtyn zańdar men qu­qyq qorǵaý salasyndaǵy erejeler Ádi­letti Qazaqstannyń irge­ta­synyń qalanýyna jol ashady.

Munan soń Senattyń Kon­stı­týsııalyq zańnama, sot júıesi jáne quqyq qorǵaý organdary ko­mıteti kezek­ti kóshpeli otyrysyn qalalyq sotta ótkizdi. Onda depýtattar sot organynyń jaýapty mamanda­rymen kezdesip, keleli suhbat qurdy. Sondaı-aq bul basqosýda medıatorlardyń rólin kúsheıtý, ınstıtýtyn ny­ǵaıtý máselesi qaraldy. Jalpy, medıatorlyq sot jumysyn je­ńildetý úshin qajet. Eki tarap sotqa júginse, is sońǵy nátı­je­sine jetkenshe qanshama ýaqyt pen qarjyny talap etýi múm­kin. Al osy arada medıatorlar, ıaǵnı bitimgerler iske aralassa, bir-birimen daýlasqan taraptar tezirek tatýlasyp, másele sotqa jetpeı ońaı sheshiler edi. Sondyqtan medıatorlyq ınstıtýtty elimizde jańǵyrtyp, da­mytý kerektigi otyrysta jan-jaq­­ty talqylandy. Bul jerde senatorlar biraýyzdan medıatorlar máselesine memlekettiń ózi qoldaý bildirmese, atalǵan ınstıtýt ózdiginen órken jaıyp kete almasy anyq degen toqtamǵa keldi.

– Búgingi tańda elimizde Kon­s­­tı­týsııalyq reformalarmen birge saıası ózgerister de bolyp jatqany belgili. Ol eń aldymen Memle­ket basshysynyń Joldaýynan bastaý alyp otyr. Osy rette birneshe mańyzdy ári aýqymdy zań qabyldandy. Bul birin­shi kezekte azamattardyń ty­nys-tirshiligi­nen bólek azamattyq quqyqtaryn qamtamasyz etý úshin kerek. Qyl­mystyń aldyn alý máselesi úshin de jasa­lyp jatqan reformalar óte ma­ńyzdy, – dedi senator Nurlan Beknazarov. 

Sondaı-aq sapar barysynda senatorlar Shymkent qalasy Polısııa departamentine arnaıy at basyn burdy. Megapo­lıs­tegi №33 ýchaske­lik polısııa pýnk­tinde qoǵamdyq keńes múshe­le­rimen júzdesip, Ál-Farabı aýda­nyndaǵy «Servıstik polısııa»
qanatqaqty jobasy aıasynda at­qarylǵan jumystar men qol jet­kizilgen nátıjelerdi talqylady.

Shymkent qalasy Polısııa departamentiniń bastyǵy, polısııa general-maıory Qaırat Dálbekov shahar qaýipsizdigin qamtamasyz etýge zor úles qosyp otyrǵan 3 myńnan astam beınekamerany baqylaıtyn Je­del basqarý ortalyǵynyń jumy­sy­men tanystyrdy. Kelesi kezek­te depýtattar tarıhı qazynaǵa baı mýzeı ishin aralap, qalalyq polısııanyń ót­keni men búgininen habardar boldy.

О́z kezeginde, Parlament Se­na­tynyń Konstıtýsııalyq zań­na­ma, sot júıesi jáne quqyq qor­ǵaý ­organdary komıteti­niń tór­aǵasy Vladımır Volkov polı­sııa jumysyna tabys tilep, qalt­qysyz qyzmeti úshin alǵysyn bil­dirdi. Prezıdent Joldaýyna sáıkes, tártip saqshylary ashyq, qoljetimdi, senimdi bolý qajet ekenin atap ótti.

ShYMKENT