Dertke dárý
Bylaıǵy jurt Raı kóli atanyp ketken tuzdy kól Aqsý aýdanynyń Mataı aýyly aýmaǵynda ornalasqan. Qasıetti nysan kórkemdigimen, tabıǵı emdik shıpasymen qyzyqtyrady. Kóldiń sýy men tunbasynyń densaýlyqqa paıdaly ekenin biletinder jyl saıyn kelýdi ádetke aınaldyrǵan. Sondaı-aq ony bilmeıtinderdiń de qatary kóp.
El aýzyndaǵy ańyz-áńgimelerde osy óńirde Raı esimdi áıel adam turǵan desedi. Ústine shyqqan jaradan aýyl adamdary shoshynyp, ony elsiz jerge aparyp tastaıdy. Ol japan dalada kúneltip, tuzdy kólge shomylyp júrip jaradan arylady. Muny kórgen aýyl turǵyndary ony eline qaıtýǵa úgittegenimen, kól basynda ómir súre beredi. Qartaıǵan shaǵynda qaıtys bolady. Basyna tobylǵyly zırat turǵyzylady. Bul zırat qazir de bar. Osy ańyz boıynsha tuzdy kól «Raı kóli» atanyp ketken.
Shyn máninde, Raı – ómirde bolǵan adam, Babeke batyrdyń jary. Babeke er Toqpanbetten bata alyp, Aıtqoja bıdiń alǵysyna bólengen. Lepsi ózeniniń alqabynda «Babeke tobylǵylary» degen jer ataýy bar.
О́lketanýshy Qajet Andastyń aıtýynsha, Raı kóli emdik, shıpalyq qasıetimen tanymal. Ádette, sýdyń quramynda natrıı mólsheri kóp bolsa, ftor, ıod, sýlfat sııaqty emdik metaldardyń mólsheri artady. Raı kólinde magnıı, kalsıı, kalııdiń mólsheri joǵary, al marganes, kobalt, molıbden, mys pen ıod, ftor, brom men bordyń mólsheri az ekeni zerthanalyq taldaý barysynda anyqtalǵan. Sondaı-aq kóldiń tabanynda shókken tunbalardyń fızıkalyq-hımııalyq qasıeti shıpajaı men fızıoemdeýde qoldanylatyn emdik balshyqtyń kórsetkishine sáıkes keledi. Onyń quramynda magnıı, kalsıı, natrıı, mys, hrom, marganes, ıon men sýlfattyń úlesi basym.
Raı kóli kún sáýlesimen emdelýge tıimdi. Sonyń nátıjesinde júrektiń jumysy, tynys alý túzelip, adam aǵzasyna otteginiń kelýi kóbeıedi. Aǵzadaǵy zat almasý úderisi rettelip, dene shynyǵady. Kóldiń tabanyna shókken tunbanyń quramyndaǵy tuz, ósimdik shirindisi býyn, teri aýrýlaryna shıpa bolýmen qatar, ishki sekresııa bezderine áser etip, aǵzadaǵy zat almasýdy retteıdi, aýyrsynýdy basady. Kól sýyndaǵy hımııalyq elementter keıbir syrqatqa keri áser berýi de yqtımal. Sondyqtan kólge barýdan buryn dáriger keńesine júgingen jón.
Taǵy bir eskeretin jaıt, kól túbindegi tunbanyń emdik qasıetin túsingender buryn qaıtarynda qaltalap alyp ketýdi ádetke aınaldyrǵan. Tabıǵattyń búlinbeýin qadaǵalaǵandar kólge kireberiske «Tunbany shelektep alyp ketýge tyıym salynady!» dep eskertilgen taqta ilip qoıypty. Demek jergilikti jurt kóldiń ekologııalyq jaǵdaıyn qorǵaýdy óz jaýapkershiligine alǵany kórinip tur. Al dárigerler tunbany tek kól boıynda denege jaǵyp, sýǵa túskende ǵana áser etip, dertke shıpa bolatynyn aıtady. Alyp ketip qoldanǵan balshyqtyń eshqandaı emdik qasıeti bolmaı qalady.
Kólge shomylýdyń da óz tártibi bar. Birinshi ret kelgender tuzdy kóldi tushy kól dep qalady da, sýǵa súńgip ketedi. Sonyń saldarynan ashy tuz kózin ashtyrmaı, aýzyn ashytyp, qulaǵyn tuzben bitep, birazǵa deıin mazasyz kúıge túsiredi. Ásirese balalar úshin bulaı shomylý óte qaýipti. Sondyqtan basty sýǵa batyrmaı, sý betinde qalqyp júrgen durys. Kóldiń eń tereń jeri 4 metrge deıin jetedi. Onyń bir jeri sýyq, kelesisi ystyq bolyp keletindikten denege, aǵzaǵa berer shıpasy ártúrli. Sol úshin kóldiń ár tusyna barýdy umytpaǵan jón. Aıta keterligi, «Kólge batyp ketemin» dep alańdaýdyń reti joq. Sý ishinde aıaǵyńyzdy kóterip qalsańyz, sý birden kól betine qalqytyp shyǵarady. Sondyqtan adamdar kólde barynsha sergek júredi.
Jol azaby
О́kinishke qaraı, Raı kóline aparatyn jol azaby jolaýshyny sharshatyp jiberedi. Biz Taldyqorǵannan Mataı aýyly arqyly bardyq. Mataıdan Raı kóline deıingi 75 shaqyrym joldyń teń jartysy – qum ishindegi oıly-qyrly jol. Jol talǵamaıtyn kólikpen ǵana dittegen jerińizge jete alasyz. Oıdym-oıdym qum tóbelerden beıne asaý tolqynda jeńil qaıyqpen júrgendeı kúı keshesiz. Jeldi kúni bul jolmen júrý múmkin emes. Ushqan qum joldy jaýyp tastaıdy. Sondyqtan em alýshylar Mataı aýylynan kútip alyp, kólge aparyp-ákeletin jergilikti turǵyndarǵa habarlasady.
«Kólge baryp demalýshylar men em alýshylardy árli-berli jetkizip júrgenime birneshe jyl boldy. Bir adamdy aparyp-ákelý 6 myń teńge turady. Onyń ishine jolaqysy, shatyr, sý jáne qazan-oshaq, ydys-aıaq, tamaq pisiretin otyn kiredi. Al azyq-túlikti kelýshiler ózderi ákelýi kerek. Shatyrda túnep, as-sýyn ózderi ázirleıdi. Kólge kelýshiler óte kóp. Ásirese shetelden, kóbine Reseıden kelip, aılap jatyp, emdelip qaıtatyndar bar. Jyl ótken saıyn jerlesterimizdiń de qatary kóbeıip keledi», deıdi Mataı aýylynyń turǵyny, emdelýshilerdi tasymaldaýmen aınalysatyn Seısenbek Muqataev.
Búginde bul kásippen aınalysatyndardyń qatary kóbeıgen. Ony kólge barǵanda bildik. Olar: «Qaz-qatar kıiz úı tigip, shatyr quryp, demalýshylarǵa jaǵdaı jasadyq» dese de, qyzmet kórsetý sapasynyń tym jutań ekeni birden baıqalady. Jan-jaǵyn jel keýlep, jelpildep turǵan shatyrdyń ózi demalýshylardy mezi etedi. Tuzdy kólge túsip kelgen soń jýynatyn sý da tapshy. Samaýyrǵa shaı qaınatyp, qara qazanǵa tamaq pisirýge daǵdylanǵan adam bolmasa, kádimgideı qınalyp qalady. Sondyqtan kól boıyndaǵy qyzmet kórsetý sapasyn jaqsartýdyń jolyn tabý kerek. Sonda kólge keletinder kóbeıip, osy kásippen aınalysatyndardyń tabysy da arta túspek.
Qazirgi kezde dáriniń qymbattyǵyna, túrli allergııalyq aýrýdyń kóbeıýine baılanysty emdik-saýyqtyrý týrızminiń mańyzy arta tústi. Ony alystyǵyna ári joldyń nasharlyǵyna qaramastan dertine daýa izdep Raı kóline kelýshilerdiń kóptigi kórsetedi. Bolashaqta bul jerdi kásipker azamattar qolǵa alyp, jolyn jasap, maýsymdyq emdeý oryndaryn salsa, nur ústine nur bolar edi. Kól sýy jyl saıyn azaıyp barady. Demek onyń emdik qasıeti de kemı bastaýy múmkin. Sondyqtan kól sýy men tunbanyń hımııalyq quramy men adam aǵzasyna tıgizetin áserin Taldyqorǵan, Almatydaǵy mamandandyrylǵan zerthanalarda taldaý jasap, shıpajaıtanýshy ǵalymdar men balneolog dárigerdiń qorytyndysyn shyǵaryp turǵan abzal. Sonda ǵana qasıetti kóldiń qadirine jete alamyz.
Jetisý oblysy
