Roza Amanova: Qazaq elin erekshe qadirleımin

Ánshi aıtady: – Maǵan «Qaı el júregińe jaqyn?» dep jıi suraq qoıady. Sonda oılanbastan qazaq eli dep jaýap beremin. Nege? О́ıtkeni qazaq – mádenıeti, mýzykasy, folklory, tipti ańyz-áńgime­si jaǵynan bizge jaqyn el. Jan­dúnıemiz ben rýhanııatymyz da birge tynystap turǵandaı. Keshegi ótken Qataǵan men Súıinbaı, Toq­taǵul men Jambyl, Shoqan Ýálı­hanov, Muhtar Áýezov pen Shyń­ǵys Aıtmatov, Muhtar Shaha­nov syndy taýtulǵalardyń qaı-qaı­sysy da eki eldiń rýhanı, áde­bı-mádenı baılanysynyń jar­qyn úlgisindeı, birtýǵan baýyr­lastyǵymyzdyń kóneden kele jatqan kórkem kórinisindeı. Atal­ǵan qaıratkerlerdiń eki el­diń mádenı damýyna qosqan úlesi zor. Ol týrasynda ańyzǵa bergi­siz áńgime aıtýǵa bolady. Kúni bú­gin­ge deıin sol rýhanı berik baıla­nysymyzdyń úzilmeı, kerisinshe jyldarmen birge jandanyp kele jatqany júrekke keremet shattyq syılaıdy. О́zenniń egiz saǵasy, qyzdyń qos burymyndaı qatar jasasqan eki eldiń mádenı ómirin, aǵaıyndyq aǵedil peıilin eshkim, eshqandaı kúsh ózgerte almasa ke­rek. Laıym solaı bolsyn dep tileı­min. Kúni keshe Astanada ótken Qyrǵyz eliniń Qazaqstandaǵy má­denıet kúnderi de sol myzǵymas máń­gilik dostyǵymyzdyń, buzylmas baýyrlastyǵymyzdyń jarqyn úlgisindeı kóńilge tamasha jaqty. Osy bir qasıetimen de Qazaqstan maǵan erekshe jaqyn, aıryqsha ystyq.

Men oıladym: Shynymen de, ánshiniń á degennen qazaq eli jaıly bulaısha tebirene tolǵanýynyń máni tereńde. Ol eń áýeli babalardan jetken rýhanı baýyrlastyq sharapaty bolsa, ekinshi jaǵynan óner ıesiniń ózi de ómiriniń eń bir sáýleli shaqtaryn Almatyda ótkizip, Qurmanǵazy atyndaǵy qazaq ulttyq konservatorııasynyń aspırantýrasyn támamdap, ánshi­likpen qatar ǵalymdyq joldyń da soqpaǵyn qatar ıgerýinde jatsa kerek. Sonda júrip qazaq ishinen talaı jany izgi, adal dos tapty. Talantty ortada ǵylymmen aınalysyp qana qoımaı, shyǵarmashylyq turǵydan da irgeli izdenisterge bastamashy bolǵan talaı sátti jobalardy iske asyrdy.

Ánshi aıtady: – Qyrǵyzdar ­dás­túrli ándi saltty mýzyka dep ataıdy. Meniń áý bastaǵy mamandyǵym – qomyzshy. Biraq bir ǵana salamen shektelip qal­maı, boıdaǵy bar darynymdy, qabiletimdi sarqa paıdalanǵym keldi. Sol úshin de ǵylym joly­na keldim. Tarıhqa baı tamyrly ónerimizdi zerttesem, shań bas­qan arhıvterde jatqan qun­dylyqtarymyzǵa jan bitirsem degen asqaq arman Almatyǵa alyp kelgen bolatyn. 1998 jyly Qurmanǵazy atyndaǵy qazaq ult­tyq konservatorııany bitirdim. Professor Saıda Elamanqyzy­nyń sheberhanasynda tálim alyp, etnomýzykataný salasyndaǵy bilimim­di tolyqtyrdym. 2006 jyly «Qyr­ǵyzdyń ulttyq mýzykasy» de­gen taqyryptaǵy dıssertasııamdy sát­ti qorǵap shyqtym. Ǵylymı jumy­symda janr ózgesheligi, klas­­sıfıkasııasy týraly birqa­tar másele kóterdim. Folklordaǵy my­saldardyń ulttyq mýzykamen ún­desin, aıyrmashylyǵyn da zert­tedim. Áli esimde, sonaý bir jyly Almatyǵa oqýǵa óz kóligimmen kel­dim. Sonda qııalymdaǵy Roza aqbo­zat­qa minip meniń aldymda ketip bara jat­qandaı sezildi. Osy ǵalamat áser «bul qadamymnyń sońy qandaı bolady, aldymda ne kútip tur?» degen sanamdaǵy seńdeı soǵylysqan san saýalǵa núkte qoıǵandaı boldy. Kúmán seıilip, boıyma senimdilik ornady. Keıin osy saparym týraly «Almatyǵa bara jatqan qyz» degen án jazdym. Sol ánimniń astarynda Toqtaǵul menen Jambyldaı, Kenen menen Ásetteı, óner men shyǵarmashylyqty óz shyńynda alyp júretin óner adamy bolsaq degen tilek jatqan edi.

Men oıladym: Talant topy­raqtan darıdy degen sóz ras bolsa kerek. Qyrǵyz Respýblıkasynyń halyq ártisi Roza Amanovany ómirge ákelip, bar asylyn daryt­qan kıeli ólke de qasıetten kende emes. Toqtaǵul, Eshmanbet, Bek­nazar, Qorǵol, Týýganbaı, Seı­dana syndy ónerpazdardy týdyr­ǵan Ketmen-Tóbede ómir esigin ashqan óreli janǵa týǵan ólkeniń kıesi qonsa kerek, jastaıynan jalyndap, janyp turǵan jas daryn óner álemine erte aralasyp, shyǵarmashylyqtaǵy shýaqty jolyn qalyptastyrdy. Án áleminde óziniń ǵalamat daýys, qaıtalanbas qoltańbasymen kóp ishinen daralansa, ǵylym jolynda qomyz kúılerindegi oń qol qaǵysyndaǵy 28 túrli oınaý tásilin zerttep, zerdeleýi shyn mánindegi ónerdiń úlken jańalyǵy bolǵany anyq.

Ánshi aıtady: – Jastaıymnan armanshyl boldym. Bala kezimde kók aspanda bulttardyń qozǵalǵanyn tamashalaǵandy jaqsy kóretin­min. Olar maǵan tóbeshik arasynda jıyn ótkizetindeı kórinetin. Sol jıynǵa ózimniń qatysqanym­dy, sóz sóılegenimdi elestetemin. Áli kúnge deıin sol aspan túsime kiredi. Sondaı sátte balalyq sha­ǵym­dy, ósken ortamdy, ata-anamdy saǵynamyn. Sol saǵynysh ma­ǵan shabyt beredi, sodan janyma qýat alamyn. Tek degen sózdi jaq­sy aıttyńyz. Týǵan jerim­niń qasıetinen bólek, meniń tegim de tegin emes. Ákem jaǵynan da, anam jaǵynan da ánshilik óner qatar daryǵan. Naǵashy atam Asan Amanov jıeni bolǵanyma qara­mastan, meni óz atyna jazdyryp alǵan. О́mirden erte ketken ul­darynyń ornyna ul kórip, bala kezimnen tileýimdi tilep, úkilep ósirdi.

Al endi ózińiz aıtqan ǵylymı izdenis­terime kelsek, qomyz kúıle­rin­degi oń qol qaǵysyndaǵy 28 túrli oınaý tásilin jan-jaqty zerttep, osy taqyrypta 2017 jyly doktorlyq dıssertasııam­dy qor­ǵadym. Qomyz kúıi sheber­leriniń arqasynda bizge túrli qaǵys jetken. Sol kisilermen kez­desip, málimet jınaý arqyly oń qol qaǵysyndaǵy 28 túrli oınaý tásilin qaǵazǵa túsirdim. Buǵan qomyzdaǵy «qol bıi» dep ataý bersek bolady. Sebebi munda mnemotehnıka men sınkrezıs bar. Ol mýzykanyń biregeıligin bildiredi. Kóbine elimizdegi qomyz kúıleri, qaǵys túrleri Nııazaly mektebiniń arqasynda urpaqtan-urpaqqa jetken. Onyń aıtýynsha, qoldyń ár qımylynyń maǵynasy bar. Mysaly, erterekte ańǵa shyqqan qyrǵyzdar jemtikti úrkitip almaý úshin bir-birine qolmen ymdap sóılegen. Baıqasaq, sol kezdegi ym-ısharattar qomyz kúılerinde saqtalyp qalǵan. Negizinen osy tujyrymdar ǵylymı jumysyma arqaý boldy.

Men oıladym: Iá, saǵynysh degen uly sezim – ánshi Roza Amano­vanyń shyǵarmashylyǵynyń ózegi dese de bolǵandaı. Ol balalyq shaǵyna, ata-anasyna, súıgen jar men bala-shaǵasyna degen mahabbattan bastalyp, kúlli shyǵar­mashylyǵynda tamasha kórinis beredi. Onyń aıqyn dáleli – el súıip tyńdaıtyn ánshiniń áıgili «Men seni saǵynǵym keledi» týyn­dysy. Bul ánniń ánshi shy­ǵar­mashylyǵynan alar orny aıryqsha. 25 jasynda ómirge kelgen týyndy Roza Amanovaǵa erekshe tanymaldylyqpen qatar, «Qyrǵyz Respýblıkasynyń eńbek sińirgen ártisi» degen qurmetti ataqty da qosa ákeldi.

Ánshi aıtady: – Biz yr deı­miz, sizderde án. Bul ánge bıyl 25 jyl bolady. Osy ánim úshin 25 ja­symda «Qyrǵyzstannyń eńbek sińir­gen ártisi» atandym. Ánniń sózin Memlekettik syılyqtyń laýreaty, halyq aqyny Anataı О́mirhanov jazǵan. Shyn máninde, bul ánniń ózi de, tarıhy da, taǵdyry da men úshin óte qymbat. Nege deseńiz, bul shyǵarma úlken mahabbatpen baılanysty. Sol jyldary ómirik jarymmen jolyǵyp, ǵa­lamat bir ǵashyqtyq hıkaıasyn basy­myzdan keship júrgende jan dúnıemniń kórinisindeı bolyp osy bir án ómirge kelgen edi. «Júrekten shyqqan dúnıe jú­rekke jetedi» degen ras shyǵar, ánim el arasyna tez tarady. Az ǵana ýaqyt ishinde halyq súıip tyńdaıtyn ánge aınaldy. Búginde, mine, shırek ǵasyr ótti, bala-sha­ǵaly bolyp, ul-qyzdarymyzdy tárbıelep otyrmyz. Án de, sezim de eskirgen joq. Kerisinshe, jyldarmen birge jandanyp, jańaryp kele jatqandaı kórinedi. Al bul ándi eń alǵash qazaq eline tanystarǵan jýrnalıst, qazirgi senator Dana Nurjigit bolatyn. «Habar» telearnasy arqyly taraǵan týyndymdy qazaqtyń qalyń kórermeni de zor yqylaspen qarsy aldy. Qazaq baýyrlardan osy án týra­synda kóp jyly sóz estidim. Árbir jyly lebiz ben memleket tarapynan berilip jatqan ataq-marapattyń barlyǵy maǵan úlken jaýapkershilik júkteıdi. Ataq aldym, ataqty boldym dep mas­tanyp ketpeı, kerisinshe sol baǵaǵa laıyqty qalybyńdy saq­tap, tyńdarmanyńa óreli óneriń­di usyna alsań, menińshe, ánshi úshin odan asqan baqyt joq. Kelesi jyly sahnada júrgenime 35 jyl tolady eken. Osy mereıli oqıǵaǵa oraı eki elde óner jolymnan jan-jaqty syr shertetin mazmundy shyǵarmashylyq keshimdi ótkizsem deımin.

Men oıladym: «Ánniń de es­tisi bar, eseri bar» degen Abaı­dyń ánshige de, tyńdarmanǵa da qoıar talaby taýdaı. Zaman ózger­di, tyńdarman talǵamy osy eken dep, jeńil áýenge bas qoımaı, kerisinshe dástúrli ónerdiń kóse­gesin kógertip, kópshilik arasynda keńinen nasıhattap júrgen ánshiniń qyrǵyzdyń ulttyq ónerin nasıhattaý jolynda ǵana emes, án tarıhyn zerttep-zerdelep, ony keler urpaqtyń qajetine jaratý jolynda da sińirip jatqan eńbegi eren. Sahnada án salyp qana qoımaı, ony ǵylymı turǵy­dan tujyrymdap, túıindeýde de at­qaryp jatqan jumystary maqta­nýǵa hám maqtaýǵa turarlyq. Munyń barlyǵy qyrǵyz eliniń rýhanı murasyna qosylyp jatqan teńdessiz olja ekeni jáne daýsyz.

Ánshi aıtady: – Jaqynda ǵana Belgııada ótken óner sımpozıýmyna qatysyp qaıttym. Sımpozıýmdy halyqaralyq dástúrli mýzyka jónindegi halyqaralyq keńes uıymdastyrdy. Atalǵan keńes 1947 jyldan beri IýNESKO-nyń qoldaýymen jumys isteıdi. Keńes tóńireginde túrli topqa bólinip, taqyryp talqylaımyz. Kezekti jıyn arhıv materıaldaryna arnaldy. Dástúrli mýzyka úshin arhıv materıaly naǵyz qundy qazyna. Mysaly, ózim arhıv materıalyn bilim berý baǵytynda qoldaný týraly baıandama jasadym. Árıne, oqýshylar dástúrli ónerdi nasıhattap júrgendermen tikeleı suhbattassa jaqsy. Biraq olardyń kóbi bul dúnıede joq. Sol úshin arhıvtegi beıne, jazba, án – qundylyq mánin túsiný úshin taptyrmas qural. Atalǵan sımpozıýmǵa qatysqanymda bir dúnıege taǵy da kózim jetti. Dás­túrli án tek ulttyń ónerdegi boı­tumary ǵana emes, tildiń shuraıyn, máıegin saqtap, keıingi urpaqqa jetkizýshi halyqtyń naǵyz rýhanı qaınar kózi bolyp otyr. Ásirese qyrǵyz halqy úshin munyń mańyzy zor. Dástúrli mýzykany nasıhattap júrgender urpaqtar sabaqtastyǵyn saqtaǵany jón. Biraq olar erkin jumys istep, órken jaıýy úshin memleket ulttyq ónerdi qanatynyń astyna alǵany abzal. Eger qandaı da bir osyǵan qatysty memlekettik baǵdarlama bolsa, dástúrli án ókilderi óziniń mańyzdy tulǵa ekenin sezinýi kerek. Nege? Sebebi saf ónerdi ǵasyrdan-ǵasyrǵa taratyp, jańǵyrtyp júr­gender tek qoshemetke laıyq. Bul – Mádenıet mınıstrliginde qara­lyp, Úkimet nazar aýdaratyn ózekti máselelerdiń biri dep sanaımyn.

Men oıladym: Ádette óner adam­darynyń sahna men ǵy­lym­dy qatar baǵyndyryp, shyǵar­ma­shylyqtyń qaı salasynda da birdeı jetistikke jetetini sırek. Jetip jatqan kúnniń ózinde de ol izdenýshisinen esepsiz qajyr-qaıratty talap eteri jáne anyq. Al sony óz bıiginde baǵyndyryp, qaı salanyń da muzartyna shyǵý – tek myqtylardyń ǵana úlesine buıyrǵan nyǵmeti mol nesibe bol­sa kerek. Bul turǵydan kelgen­de Roza Amanova baqytty jan. Sahnadaǵy shyǵarmashylyq joly men ǵylymdaǵy izdenisin de jemisti ıgerip, áıel, jar, ana retinde de shynaıy baqytqa qol jetkize alǵan ánshiniń árbir áreketi men jeńiske toly jetistiginiń artynda esepsiz tógilgen mańdaı ter men qyrýar qajyr-qaırattyń jatqany sózsiz.

Ánshi aıtady: – О́ner joly – qıyn jol. Ásirese shyǵarmashy­­lyq pen otbasyn qatar alyp júr­gen áıel zaty úshin ónerdiń sal­ma­ǵy zil batpan. Biraq soǵan qaramas­tan, jolyńda kezdesken qıyndyq­tyń bárin eńserip, qataryńnan jarq etip shyǵa alsań – ol jeńis­tiń dámin sózben aıtyp jetkizý múm­kin emes. Áıtse de ýaqyt, ómir aǵysy, kúıbeń tirshiliktegi jaǵdaı men joldardyń túrli oıǵa jeteleıtini daýsyz. Sol úshin halqymyz «ke­reksiz oıdan saqta» dep beker aıtpaǵan. Muny nege aıtyp otyr­myn? Shyǵarmashyl ortada júr­gen áıelderdi tabıǵattan bólip qaraý múmkin emes. Tabıǵattyń tórt mezgili de áserli. Ár mezgil janǵa ózinshe shýaq syılaıdy. Tabıǵattyń ózi aǵartýshy eke­nin, onymen úndestikte ómir súrý úl­gisin kóshpeliler órkenıe­tin qurǵan ata-babamyzdyń júr­gen jolynan ańǵaramyz. Alla­ǵa shúkir, meniń baǵyma oraı taǵdy­ryma shyǵarmashylyǵymdy túsinip, qoldaıtyn, únemi demeý bildirýge ázir tamasha jar bu­ıyrtty. Aqyldy balalardyń anasy ataný baqytyna ıe boldym. Shyǵarmashylyq jolymda da jany izgi jaqsy jandarǵa jolyqtyrǵan Jaratqanǵa alǵysym sheksiz. Janyńdy túsinetin jaqsy adamdardyń ortasynda júrseń, janyńa quıylar jigerdiń de qýaty myqty bolmaq. Men sol sharapatty otbasym men ónerdegi jaqyndarymnyń, dostarym­nyń qoldaýynan anyq sezemin. So­nyń ishinde, ásirese Almatyda jo­lyq­­tyrǵan dostarymnyń orny bólek. Olar memlekette shekara bol­ǵanymen, ónerde shekara joq eke­nin dáleldep júrgen naǵyz ta­lantty jandar. О́z basym konservatorııada birge oqyǵan kýrstas­tarymmen qarym-qatynasymdy úzgenim joq. Qazir ónerde birge jol salyp júrmiz. Sonyń biri de biregeıi – birge oqyǵan jaqyn qurbym Elmura Jańabergenova. Bizden bir kýrs tómen oqysa da Baǵlan Bábijan, Aıgúl Baıbek, Raýshan Maldybaevany da erekshe atap ótkim keledi. Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri Aıgúl Qosanovamen shyǵarmashylyq baılanysymyz berik. Qyzyǵy sol, qyrǵyz qyzdary da Roza Rymbaeva men Baǵdat Sámedıno­vany ónerdegi ápkemiz dep ataıdy. Odan bólek, Maıra Ilııasova Qazaqstanda qandaı da bir mere­kelik kesh uıymdastyra qalsa, únemi meni shaqyrady. О́zim de baýyrlas elge baryp án shyrqap, arqa-jarqa bolyp qaıtqandy jaq­sy kóremin. Aldaǵy ýaqytta da bul shyǵarmashylyq baılanysymyz úzilmeı, kerisinshe qaryshtap damı beredi dep senemin. Osyǵan qatysty birqatar jobany júzege asyrsaq keremet bolar edi. Alaıda dástúrli óner, án áleminde eki eldiń mýzykadaǵy ereksheligin, mádenı baılanysyn jetkizetindeı dúnıe áli ómirge kelmedi. Sony jan­dan­dyrsaq deımin.

– Áńgimeńizge rahmet.

Áńgimelesken

Nazerke JUMABAI,

«Egemen Qazaqstan»