Sýretti túsirgen Erlan OMAR, «EQ»
Tórt túlik aýyldaǵy aǵaıynnyń búıirin shyǵaryp, qara qazanyn maılaıdy. Sońǵy ýaqytta qunarly jaıylymǵa, shúıgin shabyndyqqa qoly jete bastaǵan malsaq qaýymnyń ıeligindegi mal basy nege óspeı otyr? Onyń birneshe sebebi bar. Aldymen, tepse temir úzetin atpal azamattar eki qolǵa bir kúrek taba almaı qarap otyr delinetin aýyldyń ózinde qaryna quryq ilip jylqy baǵatyn, malshy bolatyn adam joqtyń qasy. Baǵýsyz maldyń beıneti besbatpan. Bıyl qaraýsyz júrgen maldyń kesirinen alty iri jol apaty oryn alyp, 8 jolaýshy jaraqattanǵan. Shynyn aıtý kerek, mundaıda mal ıesi men kólik júrgizýshisi shyǵynǵa ushyraıdy. Polısııa qyzmetkerleri osyndaı oqıǵa boıynsha 166 is qozǵaǵan. Osydan-aq qaraýsyz maldyń kóptigin, malshy qaýymnyń ózderi kúnin kórip otyrǵan malyn nemketti qaraıtynyn ańǵarýǵa bolady. Mundaıda atamyz qazaq «shyǵasyǵa ıesi basshy» deıdi. Baqtashysyz bos júrgen túlik el ishindegi jaıqalǵan baý-baqshany qıratyp, el yryzdyǵy egindi basyp, eginshiniń mańdaı terin esh etip ketetin jaılar da jıi kezdesedi.
– Krasnoıar aýylynyń janyndaǵy Qarasý ózenin bos júrgen jylqylar ábden bylǵap boldy, – deıdi Abaı Júsipbekov. – О́zi de aǵyny álsiz, arnasy tar ózen bolǵandyqtan qara qarǵanyń mıy qaınaıtyn ystyqta on san jylqynyń úıezdep turatyn jerine aınalǵan. О́zen sýy batpaqqa aınalǵaly ne zaman? О́zenniń jarqabaǵyna qorshaý ornatypty. Qorshaýǵa qamalǵan jylqynyń qıy ózen sýyna aralasyp jatyr. Ony aıtasyz, adam aıaǵy basa bermeıtin jerden shúıgin izdep dánikken jylqylar saıajaıǵa da maza bermeıdi. Jaz boıy janyn jaldap kókónis ósirgenderdiń ókpe-nazy kóbeıip tur. Endi qaıtsin, kútip baptaǵan eńbekteri zaıa.
– Krasnoıar aýylynyń janyndaǵy Qarasý ózenin bos júrgen jylqylar ábden bylǵap boldy, – deıdi Abaı Júsipbekov, – ózi de aǵyny álsiz, arnasy tar ózen bolǵandyqtan qara qarǵanyń mıy qaınaıtyn ystyqta on san jylqynyń úıezdep turatyn jerine aınalǵan. О́zen sýy batpaqqa aınalǵaly ne zaman? О́zenniń jarqabaǵyna qorshaý ornatypty. Qorshaýǵa qamalǵan jylqynyń qıy ózen sýyna aralasyp jatyr. Ony aıtasyz, adam aıaǵy basa bermeıtin jerden shúıgin izdep dánikken jylqylar saıajaıǵa da maza bermeıdi. Jaz boıy janyn jaldap kókónis ósirgenderdiń ókpe-nazy kóbeıip tur. Endi qaıtsin, kútip baptaǵan eńbekteri zaıa.
Bul arada quqyq qorǵaý organdary da qol qýsyryp qarap otyrǵan joq. Olar jergilikti ákimdikpen birlesip, jol boıyna eskertý belgisi tańbalanǵan alpys maket ornatty. Mal ıelerimen áldeneshe márte áńgimelesip, mán-jaıdy túsindirip, jumys júrgizgen. Áıtse de qaraýsyz maldyń qarasy azaıar emes. Osy arada malyn qaraýsyz jibergender Ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly kodekstiń 408-babymen ákimshilik jaýapkershilikke tartylatynyn aıta ketelik. Taǵy bir mysal, qazan aıynyń alǵashqy kúnderi Aqkól aýdanyna qarasty Naýmov aýyldyq okrýginde jergilikti ýchaskelik ınspektor Nurlan Ábilev eldi mekennen eki shaqyrymdaı jerde baǵýsyz júrgen elý bas jylqyny kórgen. Jylqy Naýmov – Aqkól tas jolynyń boıynda jaıylyp júrgen. Maldyń baqtashysy joq. Tártip saqshylary dereý ıesiz jylqylardy aıyppul alańyna qamap tastaǵan. Jylqy ıesi Bulandy aýdanynyń turǵyny bolyp shyqty. Ol ákimshilik jaýapkershilikke tartyldy. Arada eki kún ótken soń Zerendi aýdanynda qaraýsyz maldyń kesirinen iri jol apaty boldy. Júrgizýshi de, mal ıesi de zardap shekti.
Malshy qaýymnyń muqııat bolǵany jón. Bosbelbeýlikti baıqaǵan urylar da tegin oljaǵa umtylýda. Jyl basynan beri óńirde mal urlyǵynyń 60 deregi tirkeldi. Ońaı oljaǵa dánikken urylar 965 maldy qoldy etti. Abyroı bolǵanda polısııa qyzmetkerleriniń jedel is-áreketiniń nátıjesinde 844 bas mal ıelerine qaıtarylǵan. Tutastaı alǵanda 179 mln 394 myń teńge kóleminde zııan kelgen. Onyń tek 128 mln teńgesi ǵana mal ıelerine qaıtarylǵan. Qalǵany qashan qaıtarylary belgisiz. Aıdyń-kúnniń amanynda adal malynan aıyrylǵan qanshama adam qan qaqsap otyr. Oǵan qalaısha jol beriledi? Eń aldymen, kóp jerde baqtashy men mal ıesi arasynda kelisimshart jasalmaıtyny jasyryn emes. Bul máselege aýyldyq okrýg ákimderi de jetkilikti mán bermeıdi. Negizinde erte kóktemde, mal jaıylymǵa shyǵardyń aldynda jurtshylyq jıyny ótkizilip, qolda bar tórt túlikti kimge baqqyzamyz degen másele qaralýy kerek.
– Baqtashylar maldy durys baqpaıdy, – deıdi Zerendi aýdanynyń turǵyny Álimjan Moldashev, – jaz boıy alaqandaı jerge ıirip qoıady. Sıyrdyń súti tilinde ekeni belgili. Meıiri qanyp sý iship, búıiri shyǵyp ottamaǵan soń sútti sıyrlardyń ózi sút bermeıdi. Demek baqtashynyń kesirinen mal baqqan qaýym tabyssyz qalady. Kózden tasa qalyp, óz betimen jaıylyp júrgen maldyń temir joldyń, tas joldyń ústine shyǵyp ketýi de jıi. Mal joǵalsa nemese jol-kólik apatyna ushyrasa, baqtashy mal ıesimen naqty kelisimshart jasalmaǵandyqtan qunyn tólemeıdi. Osy jeri túsiniksiz, ol tegin baǵyp júrgen joq qoı, biz ýaqytynda aqshasyn tóleımiz. Al baqtashynyń jaýapkershiligi joq. Osy máseleni qalaı sheshýge bolar eken?
El ishindegi malshy qaýymmen sóılesip, máseleniń mán-jaıyna tereńirek kóz júgirtsek, bári jaıbaraqattyqtyń, jalpaqshesheıliktiń kesiri. Áli kúnge deıin bul arada zańdy talap júzege aspaıdy. Máselen, mal baǵýdy mindetine alǵan malshy jeke kásipker retinde tirkelip, salyǵyn tóleýi kerek. Bul aýyl adamy úshin mehnaty mol qyrýar sharýa sanatynda. Onda maldy baǵýdyń tólemaqysy da qymbattaýy yqtımal. Aýyl adamy ony túsinip otyrǵandyqtan, «e, jaraıdy, Qudaı bir jónin beredi» deı salady. О́ıtkeni ózderi de baqtashy taba almaı otyr. Endigi bir másele, aýyl adamdary malynyń qansha ekenin jasyrýy. Máselen, qorasynda 20 qara maly bolsa, aýyl ákimdigi tizimine onyn ǵana jazdyrýy yqtımal. Qaǵazda az bolǵannan keıin mólsherlengen jaıylym da tar bolady. Al shyntýaıtynda mal tizimdegiden áldeqaıda kóp. Keńes zamanynda ár otbasyna bir jylqy, bir sıyr ǵana baǵýǵa ruqsat etildi. Bálkim sol kezeńnen qalyp qoıǵan qorqynysh aýyl qazaǵynyń qanynda áli júr. Osyndaı jeń ishinde jasyrylǵan jumbaq jaǵdaılar mal basynyń kóbeıýine kedergi keltirip tur. Mal ıesi jasyrǵan soń, maldyń sany týraly tolyq aqparat ta durys berilmeıdi.
– Turmystyq jaǵdaıǵa baılanysty oblys ortalyǵyna kóship keldik, – deıdi Nurlan Alpysbaev, – elde azyn-aýlaq jylqymyz qaldy. Biraq mal ishinde óziń júrmeseń basy óspeıdi. Qazir jylqyshydan erke adam joq. О́ıtkeni olar ózderinen basqa adamnyń belsenip jylqy baǵýǵa shyqpaıtynyn jaqsy biledi. Árıne, tórt túliktiń tóresin baǵý ońaı-ospaq sharýa emes. Burynǵylar «jylqyny jylqy sııaqty qaıratty adamdar ǵana baǵa alady» degen emes pe, qazir burynǵyǵa qaraǵanda jumys áldeqaıda jeńildegen. Tehnologııa múmkindigi qyrdaǵy jylqyǵa da jetti. Jylqyshylar úıirge túsetin qutpan aıǵyrlarǵa chıp salǵan. Úılerinde qaı qıyrda júrgenin qarap otyrady. Jaı qarasynyna qoja. Jabaǵyǵa saqaý shyqsa, mal aýyrsa ýaqytynda habarlamaıdy. О́limtigin taýyp berse jetip jatyr. Kelisimshart jasalmaǵandyqtan joǵalǵan nemese ólgen maldyń qunyn da tólemeıdi.
Áı deıtin áje, qoı deıtin qoja bolmaǵandyqtan kóp aýyldyń jylqyshylary betine jan keltirmeı, támam jylqyny óz bilgenderinshe baǵady. Máselen, egin kóktegen ýaqytta qamap baǵý. Kún ystyqta tar sharbaqtyń ishinde irisi usaǵyn teýip mertiktirip, kúni boıy tilin tistep ash turady. Qamaýdan egin orylyp, jer aıaǵy keńinen soń ǵana shyǵady. Bul ýaqytta kúzdiń sylbyraǵan qara jaýyny bastalyp, qara sýyq uryp, kóterem jylqy ońala almaıdy. Aldy qys. Jiligine maı jınamaǵan jylqy qysty kótere almaıdy. Osyndaı sheshimi op-ońaı qat-qabat qıyndyq alǵa basamyn degen aýyldyń adymyn qysqartyp tur. Aýyl turǵyndarynyń áleýmettik-turmystyq jaǵdaıyn jaqsartý eń aldymen baǵymyndaǵy maldyń basyna baılanysty emes pe? Endeshe, bul baǵyttaǵy ánsheıinde aıtýǵa turmaıtyn usaq-túıek bolyp kóringenimen, býlyǵyp jatqan berekeniń órister tusyn túzetpeı bolmaıtyn syńaıly. Bizdiń oıymyzsha, mal baǵýdy da bir tártipke keltirip, barlyǵyn zańdastyrǵanda ǵana mal basy kóbeıedi.
Aqmola oblysy
