Armandap ótken aqyn

Oıy ushqyr, dúnıetanymy tereń, aqyndyǵy men ánshiligi, sazgerligi Alash jurtyn tamsandyrǵan Ásettiń shyǵarmashylyǵyna sana kózimen zer salsańyz, júregińiz atqaqtap, kóńilińiz serpilip, namysyńyz qaıralyp, jan saraıyńyz nurlanyp, qazaqtyń baı tiliniń qudiretin moıyndap, tamsanyp, tula boıyńyz shymyrlap, ári-sári kúı keshesiz de qalasyz.

Ásetteı qıly taǵdyr ıesi patshalyq Reseıdiń ozbyr saıasatynan japa shekken týǵan eliniń aýyr jaǵdaıyna jany aýyrady, bıligi jattyń qolyndaǵy halqynyń sharasyzdyǵyna kúıinedi. Oǵan qazaq jerindegi 1916 jylǵy ult-azattyq kóterilistiń aıaýsyz basyp-janshylǵany qatty áser etedi. Aqyn qazaqtyń ózgeden kórip otyrǵan qor­lyǵynyń sebebine úńilip, ony óz óle­ńine bylaısha arqaý etedi:

«...Zeńbirek, myltyq jasap,

qala bolyp,

Neshe mıllıon halyq bop julyspadyq.

Keregin kúıge saldy tańǵajaıyp,

Qazaq kedeı tartty ǵoı

mal azaıyp...

Quralsyz qýrap ushqan japyraqtaı,

Tirshilik bastarynan

baqyty taıyp.

Kúnshildikpen kúni ótken

mas elim-aı,

Munsha nadan qalýǵa kimnen aıyp?» deı kelip, halqynyń ańdyǵany ósek-aıań, baqqany qýlyq-sumdyq ekenin, uıqy, erinshektik, nadandyq shyrmap alǵanyn aıtady.

Áset degende onyń ánderi týraly aıtpaı ketýge bolmas. Onyń so­ńynda qalǵan ánderiniń qaı-qaı­sy­syn tyńdasańyz da tolqymaý, tebi­renbeý múmkin emes. Ásettiń Ahmet Jubanov atap kórsetken «Erkem-aı», «Qarakóz», «Maıda Qońyr», «Maqpal», «Qaıshaqbaı», «Úlken Ardaq», «Kishi Ardaq», «Málıke qyz», «Qısmet», «Injý-marjan», «Yrǵaqty», «Kárilik», «Zulqııa» syndy ánderin ánshilerimiz shabyttana oryndap júr.

Jalpy, Áset Naımanbaıulyn lırık, azamattyq úni aıqyn aqyn deý­ge tolyq negiz bar. О́ıtkeni onyń óleńderinde qoǵam ómiri sheber ári shy­naıy sýretteledi, jaǵdaılar men qu­by­lystar kórkem tilmen baıandalady. Tógilip túsken óleńderindegi tereń oılary, fılosofııalyq tolǵamdary, ǵıb­ratty paıymdary aqynnyń talǵam-tarazysynyń myqtylyǵyn kórsetedi.

Máselen, «Támsil» atty óleńinde:

«Talapsyz jas, paıdasyz

ótken ǵumyr,

Sekildi kerýen túspes sahara shól.

Asýdan jalqaýlyqpen aspaı qalma,

Oq jetpes, kereksiz taý,

bolmaıdy jer.

Nadandyqtan ǵylymdy qıynsynyp,

Aqyldan adasyp júr birqatar el.

Aqyl, ǵylym bolmasa, bir pııala*

(qur jyltyraǵan áınek),

Janary joq dóńgelek kóziń bir nól.

Ýaǵdasyz sóz – tusaýsyz

beıne jylqy,

Sekildi paıdasy joq

jańbyrsyz jel»,

degen Áset oqý-bilimsiz qazaqtyń teńdikke qoly jetpeıtinin naqty aıtady.

Abaıdyń aldyn kórgen, onyń talantty shákirtteriniń biri atanǵan Ásettiń «Jas jigit nadandyqpen aldanady» degen óleńinde:

«Aqyldynyń sózinde jupary bar,

Ǵylymmen tán tazaryp

jandanady.

Oqýdyń túzetpeıtin adamy joq,

Qarańǵy minbarlarǵa sham janady.

Aqyldy, az ashýly, kóp pikirli,

Paıdaly nasıhatty ańǵarady»,

dep óziniń oıshyl aqyn ekenin kórse­tedi.

Ásettiń shoqtyǵy bıik shyǵarmasy – «Aqyrǵy sóz» degen óleńi. Muny aqyn­nyń óler aldynda jany qınalyp jatqanda aıtqan sońǵy qoshtasý zary desek te bolar.

Áset on altynshy jylǵy kóteri­lis­ten keıin patshanyń jazalaýshy kúshteri­nen seskenip, aýyldastarymen birge Shyǵys Túrkistanǵa ótip ketkeni belgili... 1923 jyly Áset Qulja qalasynda bir kisi­niń úıinde otyrǵanda ýlanyp ólgen. Oqıǵa bylaı bolǵan kórinedi. Áset asqaq ánderin aıtarda daýysyn túrli yrǵaq­qa salyp, qubyltyp, quıqyljytýy úshin músátir suıyqtyǵyn paıdalanady eken. Álgi kisiniń úıinde án salyp otyrǵanda Ásettiń músátiri túgesilip qalyp qasyndaǵylardan suraıdy. Sol sátte sol úıde otyrǵan bir baqsy «mende bar» dep músátir usynady. О́kinish­ke qaraı ol almas bolyp shyǵady da, aqyn sodan ýlanyp, erteńine kóz jumady. Mine, osylaısha ajalǵa arandap qal­ǵan aqyn qınalyp jatyp osy «Aqyrǵy sózin» aıtqan.

«Boljaýsyz osy eken ǵoı

 ólim degen,

Kún buryn kózge kelip kórinbegen.

Artyma sóz qaldyrmaı ala kettim,

Qaptaǵy dán sııaqty sebilmegen.

Tirliktiń qyzyǵyna qyzyp júrip,

Aıqaıǵa qaıran daýsym erinbegen.

Abaıdaı art jaǵyna sóz qaldyryp,

Jaqsy edi-aý, áttegen-aı,

ólý degen!»

dep, boıyndaǵy baryn halqyna berip úlgere almaǵanyna ah ura ókingen aqyn odan ári bylaısha kúıinedi:

«...Almasty músátir

dep tatyp aldym,

Dert shaldy óne boıdy,

jatyp aldym.

Qudaıdan týra kelse, armanym ne,

Ajaldy bes teńgege satyp aldym...

...Sálem de artta qalǵan týǵan elge,

Tý tigip, dýman quryp ósken jerge!

Jyrtylyp aırylǵan úırek-qazy,

Samaly qońyr salqyn aıdyn kólge!..

...Aqyrǵy aıtar sózim osy boldy,

Báribir meıli dushpan, meıli dosym.

Artymda tiri qalǵan úlken-kishi,

Bárińe aqtyq ret aıtqan qoshym!» deıdi Áset.

Bul aqynnyń ókinishke toly sońǵy sózi. Munda Ásettiń júrek sheri, elge degen saǵynyshy tunyp tur.

Ásettiń asqaq ánderi, aryndy jyrlary qazaqpen birge jasaı beredi.