Adam saýdasy tyıylmaı tur

Eshten kesh jaqsy

Jýyrda elordada Qazaqstandaǵy adam saýdasymen kúres týraly quqyqtyq forým ótti. Jıynǵa qatysqan quzyrly organ ókilderi, sarapshylar óz oılaryn ortaǵa salyp, ǵalamdyq problemamen kúresýdiń jolyn izdedi. Ǵalamdyq deýimiz beker emes. Adamdy quldyqqa májbúrleý, qınap ustaý, «zat» retinde satý eń damyǵan memleketterdiń ózin aınalyp ótken joq.

Ishki ister mınıstri Marat Ahmet­janovtyń aıtýynsha, mınıstr­likte uıymdasqan qylmysqa qarsy kúres basqarmasyn qaıta qurǵan soń mundaı qyl­mystardyń anyqtalý qarqyny joǵarylady. Biraq moıyndaý kerek! Bul tek saldarymen ǵana kúres.

– Statıstıkalyq derekter problemany aıqyn kórsetpeıdi. Halyqaralyq jáne úkimettik emes uıymdardyń máli­metinshe, seksýaldy jáne eńbek qanaý kórsetkishi qylmystyq isterden birneshe ese­ kóp. Shyny kerek, sońǵy jyldar­da máseleniń mánisine úńilip, naqty jumystar atqarylǵan joq. Taldaý júrgizilmedi. Sonyń saldarynan biz búgin adam saýdasy boıynsha tolyqqandy málimetke ıe emespiz. «Qarmaqqa» qalaı túsedi? Nege sol joldy tańdaıdy? Nege qutyla almaıdy? Nege óz quqyqtaryn bilmeıdi? Nege eńbek mıgranttary «kóleń­kede» júrý quldyqqa aparatyn jol ekenin túsinbeıdi? Osy sııaqty saýaldardyń sebebin anyqtaý mańyzdy. Bul rette, mınıstrlik jumys baǵytyn ózgertti. Búginde qoǵamdyq ınstıtýttarmen, quzyrly memlekettik organdarmen qoıan-qoltyq jumys isteýge kóshtik.

Búginde Qazaqstan – adam quqyǵy boıyn­sha 60-qa jýyq kóptarapty keli­sim­niń qatysýshysy. Onyń 13-i adam saýdasyna tikeleı qatysty. Qala berdi, túrli zańdar men memlekettik organdardyń buıryqtary bar. Biraq naqty zań joq. Zardap she­gýshi bylaı tursyn, memlekettik organ mamandarynyń ózi tolyq aqpa­rat­tan beıhabar. Osy jáne ózge de prob­­lemalardyń sheshý joldaryn qaras­­tyrý ýaqyt kúttirmeıdi, – dedi M.Ahmetjanov.

Zań jobasynan ne kútemiz?

Elimizde alǵash ret Adam saýdasyna qarsy kúres týraly zań jobasy ázirlenýde. Forýmda joba kópshilikke usynylyp, bul iske qatysy bar sala mamandary oılaryn ortaǵa salyp, usynystaryn jarııa etti. 2023 jyldyń sáýir aıynda zań jobasy Májilistiń talqylaýyna usynylmaq.

Prezıdent janyndaǵy Adam quqyq­tary jónindegi komıssııanyń hatshysy Tastemir Ábishevtiń aıtýynsha, zań jobasynda sheteldik mıgranttardyń eńbek qatynastaryn retteý máselesi qaras­tyrylyp, ózge de mańyzdy ba­ǵyt­tar qamtylǵan. Zań qoldanysqa en­gizilse, adam quqyǵy týraly erejeler halyqaralyq standarttarǵa saı bol­maq. Adam saýdasynyń aldyn alý jáne atalǵan qylmysqa qarsy ymyra­syz kúreste álemdik tájirıbeniń mańyzy zor. Elimizde 2016 jyldan beri adam saýdasynyń qurbandaryna ataýly áleýmettik kómek kórsetiledi. Alaıda bul kómekti tek Qazaqstan azamattary, elimizde turǵylyqty turyp jatqan sheteldik azamattar men qandastar ala alady. Al túrli sebeptermen Qazaq­stanǵa ýaqytsha kelgen eńbek mıgranttary adam saýdasynyń qurbany bolǵanda ataýly áleýmettik kómek ala almaıdy. Halyqaralyq sarapshylar bul máseleni jıi kóterip júr. Jalpy, bul baǵyttaǵy zańnamalyq qujattardyń bolmaýy Qazaqstannyń keıbir halyqaralyq reıtıngterde tómengi satydan kórinýine sebep bolyp otyr. Bilikti mamandardyń qatysýymen ázirlenip jatqan zań jobasy osy sııaqty túıtkilderdiń túıinin tarqatady degen senim mol.

Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Qazaqstan halqyna Joldaýynda adam saýdasy problemasynyń ózekti­ligin, mundaı qylmystardy tergeý já­ne kinálilerdi sot tártibimen jazalaý rásimin jaqsartý qajettigin, sondaı-aq memlekettik organdardyń is-qımylyn úılestirýdiń mańyzdylyǵyn atap ótti. Osyny negizge ala otyryp, búginde ýákiletti organdar dáıekti jumys júrgizýde. Ishki ister mınıstrligi júıeli negizde osyndaı faktorlardy anyqtaýǵa baǵyttalǵan respýblıkalyq jedel aldyn alý is-sharalaryn júrgizip jatyr.

Elimizde adam saýdasynyń eń kóp taralǵan túri – áıelderdi jynystyq qanaý, sondaı-aq prıtondar uıymdas­tyrý men jeńge­taılyq jasaý. Er adamdar ádette, eńbek naryǵynda japa she­gedi. Sonymen qatar jańa týǵan náres­teler men jas balalardy satý faktileri anyqtalady.

Otbasy ınstıtýtyn damytý mańyzdy

Derekterge súıensek, elimizdegi adam saýdasyna qatysty qylmystar kóbine jezókshelik, prıtondardy uıymdastyrý jáne ustaý, «jeńgetaılyqqa» baıla­nysty. Jezókshelikke salynǵan qyz­dardyń ortasha jasy – 18-25 jas aralyǵynda. Otandastarymyz kóbine Bahreın, Túrkııa jáne BAÁ elderinde ot basady eken. Sondaı-aq respýblıkalyq mańyzy bar qalalarda jezókshelik derekteri jıi tirkelýde.

Esterińizde bolsa, 2016-2020 jyldar aralyǵynda qyzdardy Bahreın Koroldigine jezókshelikke tartýmen aınalysqan transulttyq uıymdasqan qylmystyq top byltyr quryqtalǵan edi. Qa­zaqstan, Reseı jáne Bahreın azamattarynan quralǵan toptyń quramynda 19 adam bolǵan. Al jábirlenýshi retinde 39 názik jan tanyldy. Olar – Shymkent qalasy men Túrkistan oblysynyń turǵyndary. Belgili bolǵandaı, 6 áıel qylmyskerlerden qashyp ketkenimen, elge orala almaǵan. Ishki ister jáne Syrtqy ister mınıstrlikteri birle­se otyryp, otandastarymyzdy Bah­reın, Túrkııa jáne Birikken Arab Ámir­likterinen elge qaıtarǵan-dy.

– Bizdi bóten adam qarsy aldy. Sosyn qonaqúıge apardy. Qonaqúıge jaıǵastyrǵannan keıin: «Qujattaryń meniń qolymda bolady. Men seni satyp alǵanmyn», dedi. Menen keıin de kóptegen qyzdyń jezóksheliktiń jeteginde ketkenine kýá boldym. Olar­dyń arasynda kámelet jasyna tolma­ǵandar da bar. Ábden qınalyp, ózderine qol jumsap, tamyrlaryn kesken jaǵ­daılar bolǵan, – dep eske alady jábir­lenýshilerdiń biri.

Áttegen-aıy sol, keıbir qyzdar shetelge ne úshin bara jatqanyn aldyn ala bilgen. Iаǵnı mundaı qadamǵa óz erkimen baratyndar da kezdesedi. Osy rette, Adam quqyqtary jónindegi ýákil Elvıra Ázimova áleýmettik saıa­sat baǵytyndaǵy jumystardy jan­dandyrýǵa shaqyrdy.

Áleýmettik álsiz toptyń músheleri, qıyn jaǵdaıǵa tap bolǵan qyz-kelin­shekter qoǵamnan alshaqtap, ońaı oljaǵa kenelgisi keledi. Kóbine bul jolǵa alkogolge táýeldi jáne erkin júriske salynǵan áıelder túsedi eken. Áleýmetttik saıasat degennen shyǵady, elimizdegi otbasy ınstıtýtyn áli de jandandyrý kerek. «Mereıli otbasy» ulttyq konkýrsyn uıymdastyrýmen is bitpes. Erte júktilik, jasandy túsik, sýısıd sııaqty derekterdiń kóp tirkelýi kámelet jasqa tolmaǵan qyzdardyń mektep qabyrǵasynda júrgende-aq zorlyq-zombylyqqa urynatynyna dálel. Tájirıbe kórsetip otyrǵandaı, kóbine jalǵyzbasty analar jezókshelik, al ákeler ishkilik joldy tańdap jatady. Tolyq otbasynda óspeı, erte jastan psıhıkalyq qysymǵa urynǵandardyń basym bóliginiń de bolashaǵy bulyńǵyr. Kóbine ondaı otbasynan shyqqandar jezókshelik joldy tańdaıdy nemese ishimdik, esirtki sekildi taǵy basqa teris qylyqtarǵa boı urady. Sondyqtan da áleýmettik saıasat, otbasylyq ınstıtýt baǵytyndaǵy jumystardy jetildire túsken abzal.

Qujatsyz qulǵa aınalǵandar

Aýyldyń ákimi túgili jaqyn týysy bara bermeıtin sharýa qojalyqtarynda zorlyqpen jumysqa jegilgen jigitter jeterlik. Kóbiniń qujaty joq, ishkilikke salynǵan. Buryn sottalǵandar, balalar úıinen shyqqandar, aqyl-esi kem ne durys jetilmegender. Allanyń nazarynan tys qaldym dep qalanyń bazarynda júrgen ómirge ókpeli qańǵybastar. «Jatatyn jeriń bolady, tamaq aǵyl-tegil» degen sharýashylyq basshysynyń «qamqorlyq» sózine ılanyp, aq «Nıvanyń» salonyna ózderi-aq sekirip minedi. Ákki sharýalar áý basta jumyskerdiń jaǵdaıyn jasaıdy. Ýaqyt óte kele arasynda tańǵy saǵat 6-da turǵyza bastaıdy. Sodan tún ortasyna deıin jumys istetedi. Senbi men jeksenbi kúnderi qarastyrylǵan demalysty joıa­dy. Aýyryp, jatyp qalsa dárigerge qaratpaıdy. Aqsha berý bylaı tursyn, tamaq bermeıdi de. Bul – quldyq! Keıbir polıseıler: «Jumystyń qıyndyǵyna qaramastan ózi isteýge kelisti. Unamasa ketip qalmaı ma, qashyp ketpeı me?» dep syltaýratady eken. Biraq ol adamdar qaıda qashady? Japan dalaǵa ma? Qashyp, aýyldyń bireýine kómek surap barsa da, ony ıesine tapsyrady. Ashýlanǵan ıesi ólerdeı sabap tastaıdy. 2020 jylǵy derekterge sensek, mundaı jaǵdaılar Qaraǵandy oblysynyń Qarqaraly aýdany, Balqash, Shý óńirlerinde, Túrkistan oblysynda jıi tirkelgen.

Sábıdi saýdalaıtyndar azaımaı tur

Sábı satý men satyp alýǵa qatys­tylar – jeke adamdar, ıaǵnı balanyń anasy men zańsyz jolmen balaly bol­ǵysy kelgender. Bala saýdasymen aınalysamyn dep basy bálege qal­ǵan medısına qyzmetkerleri de kezde­sedi. Mamandardyń aıtýynsha, kóbine jas qyz-kelinshekter balasyn saýdalaıdy. Al «tiri taýardy» satyp alýshylardyń deni – ana bolý baqytynan aıyrylǵandar. Quqyq qorǵaý organdary dúnıe esigin endi ashqan sábılerdi saýdaǵa salǵandardyń kinálary tolyǵymen dáleldense, eki jaq ta jazasyz qalmaıtynyn eskertedi. Iá, jańa týǵan nárestelerdi satý aýyr qylmysqa jatady. 2019 jyly elimizde adam saýdasymen aınalysqandar úshin jaýapkershilikti qatańdatý boıynsha Qylmystyq kodekske birqatar óz­gertý men tolyqtyrý engizilgen. Máse­len, kodekstiń 135-baby boıynsha qaralatyn ister aýyr qylmystar sana­tyna jatqyzylyp, kámeletke tol­ma­ǵandardy saýdaǵa salyp, paıda kóz­degenderdi on segiz jylǵa deıin bas bos­tandyǵynan aıyrý jazasy engizildi.

Bul iske qatysty derekterdi súzip shyqsaq, jańa týǵan nárestelerdiń quny 1 mıllıonnan bastalyp, 3-4 mıllıon teńgege deıin baǵalanady eken. «Áli jaryq dúnıege kelmegen sábıin anasy ınternettegi túrli saıttar, áleýmettik jeliler arqyly satyp, aqsha tapqysy keledi. Bala asyrap alýdyń san talaptaryn oryndap, ýaqytyn joǵaltqysy kelmeıtin satyp alýshylar da kóbine osy tásil arqyly «bolashaq balasyn» izdeıdi», deıdi mamandar. Bala asyrap alý úshin tıisti qujattardy rásimdeý kerek. Bul – zań talaby. Onyń ústine kezekke turý jáne biraz ýaqytqa sozylatyn bıýrokratııalyq kedergilerden ótý qajet. Qamqorshy organdar onsyz da týa salyp, taǵdyrdan teperish kórgen sábıdi kim kóringenniń qolyna ustata salmaıtyny taǵy túsinikti. Osyndaı kedergilerdi attap alý úshin ana baqytyn sezine almaı júrgender túrli qýlyqqa barady. Balasyn asyraı almaıtynyna kózi jetken qyz-kelinshekter de sol joldy tańdaıdy.

Buryndary áleýmettik jelilerdiń birinde mynadaı habarlama jarııalanypty: «Úshinshi balamdy kóterip edim, asyraı almaımyn. Kúıeýim joq. Balalar úıine ótkizip, dalaǵa tastaǵannan góri bir meıirimdi jan asyrap alsa deımin. Eki balama nan bolýy úshin qarjylaı kómek bolsa» depti. Astyna «Men alaıynshy», «Bala asyraı almaı júrmiz, maǵan berińizshi», «EKO-dan jol bolmady, men alaıyn, qarajatpen kómektesemin» degen mándegi pikirler kóp jazylypty. Soǵan qaraǵanda bala satý bir bólek, zańsyz jolmen satyp alǵysy keletinder az emes sııaqty.

Joǵaryda shetel jaıly aıttyq. Shetel­de mundaı oqıǵa kún sanap tirke­ledi. Tipti krımınogendik ahýal tu­raqsyz mekenderde sábı saýdasy negizgi tabystyń kózi bolyp sanalady. Bizdiń oıymyzǵa bala baqytyn sezine almaı otyrǵandar asyrap alady degen oı saq ete qalady. Shyn máninde aram pıǵyldy jandar sábıdi  aǵzasyn satý úshin, quldyqqa salý úshin, seksýaldyq maqsatta paıdalaný úshin asyrap alýy da ábden múmkin. Osy rette, BUU-nyń balalar saýdasynyń jolyn kesý baǵdarlamalary sheńberinde kóptegen memlekette keshendi jumystar qolǵa alynyp jatyr.

TÚIIN: Adam saýdasyna qarsy kúres týraly zań jobasy qoldanysqa ense, kúrmeýli máselelerdiń túıini tarqatylady degen úmit zor. Adam saýdasymen kúresetin ýákiletti organ retinde eki birdeı mınıstrlik bekitilýi múmkin. Atap aıtsaq, zań deńgeıinde alǵash ret Ishki ister mınıstrligi men Eńbek mınıstrligi adam saýdasymen kúresetin ýákiletti organ bolyp aıqyndalmaq. Sonyń negizinde ýákiletti organdardyń fýnksııalary naqty bekitiledi. Qalǵan 12 memlekettik organ men ákimdikterdiń, úkimettik emes uıymdardyń fýnksııasy da naqtylanady. Adam saýdasyna qarsy is-qımyl jónindegi komıssııalardyń quqyqtyq mártebesi artady. Olarǵa osy saladaǵy qoǵamdyq qatynastarǵa quqyqtyq yqpal etý quzyreti berilip, usynystary Úkimet deńgeıinde eskeriledi. Bul naqty merzimder, oryndaýshylar jáne jaýapkershilik degen sóz.