Úmit oty

Biraq osy kezeńde álemde beıbitshilik pen turaqtylyq túpkilikti ornyqpady, qaýipsizdik deńgeıi tómendep, kúnnen-kúnge kúrdelenip barady. Terrorızm men ekstremızm oty órship tur. Ekinshi dúnıejúzilik soǵystan keıin memleketter arasyndaǵy qalyptasqan senim men tózimdilik quldyraý ústinde, ár memleket óz múddesin qorǵaýǵa jáne alǵa jyljytýǵa kóshti. Osyndaı jaǵdaıda BUU óziniń qaýqarsyzdyǵyn, álsizdigin, yqpalsyzdyǵyn kórsetip otyr. Kerek deseńiz, álemdegi beıbit ómirge, qaýipsizdikke jaýapty BUU Qaýipsizdik Keńesine múshe memleketter kez kelgen memlekettiń ishki isine tikeleı aralasatyn boldy.

Kezinde jer betindegi ıadrolyq qarýdy birshama azaıtýǵa yqpal jasaǵan Býdapesht memorandýmy (1994 jyl) is júzinde óziniń kúshin joıdy. Osy memorandýmǵa senim artqan, táýelsizdigine, qaýipsizdigine, terrıtorııasynyń tutastyǵyna, BUU Qaýipsizdik Keńesine múshe memleketterden kepildik alǵan eldiń biri – Ýkraınada qazir surapyl soǵys júrip jatyr. Osyndaı kepil­dik Qazaqstanǵa da berilgenimen elimizdiń táýelsizdigi men jeri­mizdiń birtutastyǵyna kúmán kelti­rýshiler qylań bere bastady. Qarap otyrsańyz, halyqaralyq qu­qyq­ty ustaný, ár memlekettiń óziniń syrtqy saıasattaǵy múddesine, baǵyt-baǵdaryna baılanysty bolyp qaldy.

Sonymen qatar ıadrolyq qarý azdaı endi asa joǵary tehnologııaǵa qol jetkizgen elder ǵaryshty da áskerı maqsatqa paıdalanýǵa kóshti. Ýkraınadaǵy jaǵdaı kórsetkendeı, endi ushaq pen snarıadtardyń ornyn aılashyl drondar basatyn túri bar, qysqa merzimde robot-atqyshtar da paıda bolýy ábden yqtımal. Osyǵan qarap sońǵy jarty ǵasyrda adamzat balasynyń ómir súrý ortasy túbegeıli ózgergenimen, onyń sanasy, mádenıet deńgeıi, órkenıetke, bolashaqqa jaýapkershiligi onsha ózgere qoımaǵanyn baıqaısyz.

Osyndaı geosaıası kúrdeli kezeń­de Qazaqstannyń táýelsizdigin saqtap qalý, ulttyq qaýipsizdigin nyǵaıtý, jeriniń tutastyǵyn qamtamasyz etý, qorǵaý – elge de, eldiń basshysy – Prezıdentke de úlken syn, orasan zor jaýapkershilik. 15 myń shaqyrymnan astam shekarany qaýip-qaterden tek ásker kúshimen aman saqtaý qıyn. Bul turǵyda bizdiń negizgi quralymyz – shekaralas eldermen yntymaqtastyqty, dostyq qatynas pen senimdi arttyra berý, shekara syzyǵyn dostyq beldeýine aınaldyrýǵa kúsh salý.

Prezıdentke qoıylatyn negizgi talap – úlken halyqaralyq jáne dıp­lomatııalyq tájirıbe hám tereń bilim men biliktilik. Onsyz qazirgi zaman aǵymyna, úrdisine, qaýip-qa­terine tótep berý qıyn, ásirese ke­leshek urpaq aldyndaǵy jaýapker­shiliktiń júgi aýyr. Osy rette Qazaqstannyń qazirgi syrtqy jáne ishki saıasattaǵy qadam­dary qoǵam­daǵy ózekti máselelerdiń sheshimin jedel usynyp, halyq seni­miniń údesinen shyqty. Osy jyl­dyń qyrkúıek, qańtar aılarynda As­tana asa mańyzdy halyqaralyq forýmdardyń ordasyna aınaldy. Álemdik jáne dástúrli dinder kóshbasshylarynyń kezekti sezi ótip, oǵan Rım Papasynyń alǵashqy ret qaty­sýy, Azııadaǵy qaýipsizdik pen yn­ty­maqtastyqty nyǵaıtýǵa baǵyt­talǵan sammıt, TMD memleket basshy­larynyń basqosýy, Ortalyq Azııa memleketteri basshylarynyń jeke kezdesýi jáne t.b. Mundaı keń aýqymdy is-sharalar Qazaqstannyń da, el basshysynyń da halyqaralyq qaýymdastyqtaǵy bedelin asyra túsetini anyq. Bul – memleketimizdiń táýelsizdigin nyǵaıtýǵa qalanǵan berik kirpish.

Memleketimizdiń sońǵy jyl­dardaǵy qolǵa alǵan mańyzdy baǵyty – túrki memleketterimen qarym-qatynasty jan-jaqty jandandyrý. Osyǵan sáıkes ótken jyldyń qara­shasynda Ystanbulda memleket bas­shylary Túrki memleketteri uıy­myna jańa sıpat, qarqyn berdi, bolashaqqa baǵyttalǵan «Túr­ki áleminiń keleshegi-2040» dekla­rasııasyn qabyldady. Osy ynty­maq­tastyq dostyq, baýyrlyqty damytý túrki halyqtarynyń ortaq tarıhy, tegi, dástúri, tili men dininen týyndaıtyn shynaıy úrdis, ynta, kóńil ekeni aıtyldy. Shyndyǵynda túrki memleketteriniń birligi halyqaralyq qaýymdastyqta bedeldi kúsh retinde birlesken is-qımyl jasaýǵa múmkindik berip, bizdiń óńirge qyzyǵýshylyq tanytatyn memleketterdiń yqpalyn teńestirýge jaǵdaı jasaıdy, joǵary ınvestısııalyq ortaǵa jol ashady.

BUU Bas hatshysynyń burynǵy orynbasary retinde Q.Toqaev osy uıymnyń Ortalyq Azııadaǵy negizgi óńirlik ortalyǵy retinde Almatyny usynyp, tabandylyqpen alǵa jyljytyp keledi. Mine, osyndaı asa aýqymdy álemdik deńgeıdegi is-sharalar men is-qımyldar elimizdiń dárejesin, bedelin kóterýmen qatar, táýelsizdigi men ulttyq qaýipsizdigin nyǵaıtýǵa zor yqpal, pármen berip otyr. Árıne, Qazaqstan otyz jyl táýelsiz, beıbitshilikte, tynyshtyqta damý kezeńinde úlken jetistikterge qol jetkizdi. Muny Astana men Almatynyń, basqa da qalalardyń, eldi mekenderdiń bet-beınesinen anyq baıqaýǵa bolady. Kerek deseńiz, kórshi elden boıtasalap kelgen kózi ashyq, kókiregi oıaý jastardyń ózi bizdiń eldegi jarasymdy tirlikke, kómek qolyn sozýǵa da­ıyn jergilikti halyqqa, memlekettik organdardyń, bankterdiń sıfrlyq júıede qyzmet kórsetý mádenıeti men jyldamdyǵyna tańǵalysyn bildirip, áleýmettik jelilerde jarysa jazyp jatyr. Bul – shyndyq. Biraq osynyń bárin bir mezette tas-talqan etip, eldiń táýelsizdigin, qaýipsizdigin qurdymǵa jiberip, oıran salýǵa da jyl basynda daıyn boldyq. Bul da álemdegi úrdis sııaq­ty bizdiń sanamyzdyń, saıası mádenıetimizdiń osy bederli jyldar bele­sinde onsha ózgere qoımaǵanyn baı­qa­tady. Barymyzdy baǵalaýdan qa­lyp bara jatqandaımyz, eń basty­sy – ol endi ádetke aınalmasa jarady.

Osyndaı aýmaly-tókpeli kezeń­de, syndarly sátte memleket basynda halyq aldyndaǵy antyna berik Qasym-Jomart Toqaevtyń bolýy el taǵdyryn tálkek etpeı, týra joldan taıdyrmaı, bolashaqqa degen úmitti sóndirmedi. Aldaǵy kezeńderde de Qazaqstannyń táýelsizdigine, ulttyq qaýipsizdigine keletin qaýip-qaterler, kún saıyn shıelenisip bara jatqan álemdegi, óńirdegi geosaıası jaǵdaılardy eskersek, bul senimniń azaımasy anyq.

Kezekten tys Prezıdent saılaýyn ótkizý – ýaqyt pen zaman talaby. Osyndaı kúrdeli kezeńde anaý ne aıtady, mynaý ne aıtty dep jaltaqtaýdyń qajeti shamaly. О́zbek baýyrlarymyz aıtqandaı «ár kál­láda bir qııal», sondaı áleýmettik ortada – jelide ómir súrip jatyrmyz. Árıne, 30 jylda qorda­la­nyp qalǵan saıası-áleýmettik máse­le­lerdi aldaǵy jeti jylda túbegeıli sheship tastaý ońaı bolmas, ol úshin Prezıdent qana emes, barsha ha­lyqtyń qoldaýy men birligi qajet. Damyǵan demokratııalyq qoǵam qurý – elimizdiń jarqyn bolasha­ǵy­nyń kepili. Onyń da joly ońaı bol­maıtyny anyq. Mysaly, popýlıs­tik jolmen bılik basyna kelgen, ha­lyqaralyq saıasattan habary shamaly adam eki júz jyldan astam buryn de­mokratııanyń negizin qalaǵan, so­nyń úlgisi ispettes memlekettiń ózin tórt jylda astań-kesteńin shyǵa­ra jazdady, bılikti bergisi kelmeı par­­lament úıine shabýyl uıymdas­tyrýǵa deıin bardy. Tek bılik tar­maq­­tarynyń táýelsizdigi, halyqtyń sa­na­­synyń bıiktigi, saıası mádenıe­ti­niń joǵarylyǵy oǵan tosqaýyl qoıdy. Olaı bolsa, aldaǵy jyldar qarqyndy eńbek pen jetistikterge toly bolatynyna senim mol. Endigi jerde bekem birligimizden, tatý tirligimizden ajyramaý – paryz.

Ikram ADYRBEKOV,

Túrki memleketteri Aqsaqaldar keńesiniń múshesi,

Tótenshe jáne ókiletti elshi