Kollajdy jasaǵan Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Dombyra – qazaqtyń jany, muqalmas rýhy, tarıhı jady jáne ary!
Qazaqtyń kúı murasyn zertteýshi Aqseleý Seıdimbek jazǵandaı «kúı – qazaqtyń aspapty mýzykasy, kúı – adamnyń belgili bir sezim sáti.
Kúı degen túbir sózden órbigen, alýan maǵynaly sózderdiń ortaq qasıetin, sabaqtas mánin ańǵartýǵa bolady. Ol – kúı dep bastalatyn qaı sózdiń de sezimin qaınatyp jatatyndyǵy».
Iá, atam zamannan beri qazaq áýeli «Mal-jan aman ba?», «Kóńil kúıiń jaqsy ma?» dep suraǵan. Budan ultymyzdyń búkil dúnıetanymyn, rýhanı suranysyn, fılosofııalyq uǵymyn tanýǵa bolady.
Akademık Qudaıbergen Jubanov aǵamyz «Qazaqtyń kúı túrinde aıtylatyn sóz shaǵataı, uıǵyr tilderinde, anadoly túrik tilderinde «kók» bolyp aıtylýǵa tıis» dep túıindeıdi. Al Mahmut Qashqarıdiń túrki tilderiniń sózdiginde «kúk» sózi «kúı» maǵynasynda qoldanylady dep túsindirgen.
Demek kúı degen sóz mýzykalyq janr ǵana emes, ol – ulttyń bolmysy, tanymy, dúnıeni beıneleýdiń kórkemdik tásili dep baǵalaǵan jón bolar.
Kúı belgili bir zamannyń, tarıhı oqıǵalardyń, jaýgershilik pen tynyshtyqtyń, adam tabıǵatynyń tylsym syryn uqtyratyn aqparat kózi de. Kúılerdiń attarynan qaı zamannyń zary men muńy, qýanyshy ekenin birden-aq ańǵaramyz.
Qorqyt babamyzǵa baılanysty myna áńgime eske túsedi. Qorqyt baba dala kezip, qobyzyn ańyratyp kele jatqan kórinedi. Aldynan sán-saltanaty kelisken Sultannyń toby shyǵady.
«Ehe, qobyz arqalaǵan Qorqyt sen ekensiń-aý. О́mir aqıqatyn qalaı túsindirer ediń?», depti Sultan.
Qorqyt baba aq túıesinen túsip, qobyzymen bir zarly saryndy tóge jóneledi.
Qylyshyn jalańdatyp otyrǵan Sultannyń bir kezde kózinen jas parlap qoıa beredi. Ushqan qus, júgirgen ań toqtap, attary basyn ıip, tylsym tynyshtyq ornaıdy.
«Ýa, Qaraspan kúıshim! Mynaý sarynyńdy qalaı túsinsem bolady?» dep tákappar Sultan basyn ıipti.
Bul kúıdiń atyn «Qazabul» deıdi Qorqyt baba. Iаǵnı sananyń arjaǵynda tunshyǵyp jatqan «Nurly sezim» emes pe? Sonan soń:
«Kúı – kóńildiń sáýlesi;
«Qazabul» – kúıdiń qudireti;
«Tazabul» – tánniń qasıeti;
«Batabul» – joldyń besigi;
«Ázázil» – jannyń qasireti» degen eken jaryqtyq.
Iá, atam qazaq kúıdi túrine qaraı arnaý kúıler, syı kúıler, tilek kúıler, habarshy kúıler, estirtý kúıler, joqtaý kúıler, elikteý kúıler, báseke kúıler, emeýrin kúıler, qulaq kúıler dep bóledi.
Bulardy Aqseleý Seıdimbek adamnyń senim-tanymymen, tarıhı oqıǵamen baılanystyrady. Ol – shyndyq. Bárimiz jaqsy biletin Joshynyń ólimin kúımen jetkizgen ǵoı. Osylaı Shyńǵys han dombyranyń kómeıine qorǵasyn quıdyrǵany tarıhı áfsanaǵa aınalyp ketti.
Shoqan Ýálıhanovtyń ólimin ákesi Shyńǵysqa Qanqoja qobyzshy men Týlaq sybyzǵyshy kúımen estirtken. Bul týraly ataqty akademık Álkeı Marǵulan jazyp ketken.
Muny mýzyka tili sózden góri sezimge erekshe áser etetin, psıho-analıtıkalyq túısikke áser etetin áýez qudireti dep baǵalaǵan jón.
«Belgili bir ulttyń sóıleý tili bolatyny sııaqty, árbir ulttyń dástúrli mýzykalyq «tiliniń» bolatynyna kúmán bolmaýǵa tıis», degen Aqseleý Seıdimbektiń sózi ılandyrady jáne moıyndatady.
Kúı rýhyn erekshe túsinip, baǵalaǵan Alash ardaqtysy Ilııas Jansúgirovtiń poema jazýy teginnen-tegin emes qoı.
«Dombyra, sende min bar ma?
Minsiz bolsań til bar ma?
Til joq deýge bola ma,
Tilden artyq ún barda.
Dombyranyń kúshimen,
Kómeıinde kúı barda»,
dep erekshe tebirengen.
Kúıdiń óz «tili» bar eken. Ol dybysqa, áýezge, sınkretti sezimmen ushtasyp, júrekke erekshe áser etedi. Ol birden mı qabattaryna myńdaǵan neıron aǵyndaryn jiberedi. Aqparat sanaǵa jetedi, terbeıdi, jylatady, kúldiredi, jubatady.
Mýzyka mamandary halyqtyń kúı ónerin úshke bólýge bolatynyn aıtady: qońyr kúı, tik kúı, boılaý kúı dep.
Qazirgi mýzyka mamandary «shertpe kúı», «tókpe kúı» dep bólinetinin jazyp, ony túrli kvalıfıkasııaǵa bóledi. Kúı bilgiri Aqseleý Seıdimbek aǵamyz bulardyń tek dombyraǵa qatysty bólinetinin eskertedi. Al qobyzben, sybyzǵymen, sazsyrnaımen, jetigenmen tartylatyn kúıler qaı topqa jatatyny zerttelmegen. Mýzyka mamandary osy máselelerdi zerttep, ǵylymı aınalymǵa qosady dep oılaımyn.
Jazýshy, mýzykatanýshy T.Ásemqulov kúılerdi «býyndy kúıler», «býynsyz kúıler» dep ekige bólgen. Ahmet Jubanov, A.Zataevıch taǵy da basqa ondaǵan kúı ónerin zertteýshiler kúı óneriniń halyq taǵdyrymen, qoǵam damýymen úndesip, zamana sýretin beıneleıtinin jazyp ketken.
Qazaq tarıhynda Qorqyt baba (IH ǵ), Ketbuǵa (HII ǵ.), Sary-Saltań (HIII-HIV ǵ.), Asan qaıǵy (HV ǵ.), Qaztýǵan sııaqty uly kúıshilerdiń uly murasy halyq sanasynan óshken joq. Sońǵy myńjyldyqtardan beri úzilmeı jalǵasyp kele jatqan kúı ónerine qarap, bizdiń de tarıhymyz tereńde jatqanyn bilgenimiz jón.
Qazaq kúıshileri men kúıshi-kompozıtorlarynyń granıt tasqa qashalyp jazylýy baıaǵy kók túrikter zamanyn eske túsiredi. Kúltegin, Bilge Qaǵan jazbalary tasqa qashalyp, kúni búginge deıin jetti. Kók túrikterdiń bitik tasqa jazylǵan amanaty qaıta jalǵasyn tapqandaı. Halyq jadynan shyqpaıtyn júz bir adamnyń esimi tasqa qashalyp jazylýy tek esimderi ǵana emes, olar ultynyń júregine jazylǵan esimder dep bilý kerek!
Ýálıhan QALIJAN,
UǴA akademıgi, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri
