Sana silkinisi

«Elý jylda el jańa, júz jylda qazan» degen, elimizde táýelsizdiktiń kók týy jelbiregenine jıyrma úsh jylǵa aıaq basty. Ras, egemendigimizdiń alǵashqy jyldary halyqqa tym aýyr tıdi. Jańa zamannyń lebin túsine almaı, jeldiń qaıdan, qalaı soqqanyn bilmeı, daǵdaryp qaldy. Biraq, aradaǵy 23 jyl halyqtyń sanasyn kúrt ózgertti. Bálkim, usaq-túıek nárse de bolar, biraq keı-keıde keshegi kún men búgingi kúndi salystyryp otyryp, myna bir jaǵdaılarǵa bir jaǵy qaıran qalamyn, bir jaǵy sol kúnderdiń alystap ketkenine qýanamyn. Osydan keıin Táýelsizdigimizge myń táýbe deısiń! Sonaý 90-jyldardyń ortasynda aýyldaǵy bizdiń úı biraz ýaqyt araq satýmen aınalysty. Árıne, bul jaǵdaıǵa sol kezdegi el ishindegi joqshylyq, tapshylyq májbúr etkeni anyq. Áıteýir, kún kórý kerek. Sol kezde tań qalatynym, aýylda araq ishetinder de kóp, araq satatyn úıler de kóp. Aýyldyń jalǵyz kúnkóris kózi – zeınetaqynyń alty aılap, jyldap qolǵa tımeıtin kezi. Biraq, eldiń kóbi qaryz bolsa da araq satyp alýdan betteri qaıtqan emes. Keshegi kolhozda traktor-mashına aıdap dúrildegen kókelerimiz: «Aınalaıyndar, sender kelseńder «qyzaryp» qalamyz, qaıtyp ketseńder «bozaryp» qalamyz», dep ázildep, aýyldyń avtobýsynan túskennen tıisýshi edi. Neni jumbaqtap turǵanyn birden túsinesiń. Qalada endi-endi jumys istep júrgen shaǵymyz ǵoı. Qaltańnan 200 teńgeni sýyryp alyp, qoldaryna ustata qoısań, eshqaısysy almaıdy. Sóıtsem, klýbtyń aldynda dóńgelenip otyratyn sol aǵalarymyz, aralarynda biz qatarly jigitter de bar, bári araq satýshylarǵa qaryz eken. Eger bireýi 200 teńgeni alyp barsa, araq satýshy dápterdegi qaryzyn óshiredi de, qur qol qaıtarady. Sodan amal joq, óziń barasyń. Keı-keıde araqty qaryzǵa alýshylardyń aty-jónderin jazyp qoıatyn úıdegi qalyń dápterdi paraqtaımyn. Oıpyrmaı, ishinde kimniń esimi joq deseńizshi... Osy eki ózenniń boıyndaǵy qyz alyspaıtyn, bir-birine aǵaıyn tórt aýyldan jazylmaǵan biren-saran-aq úı qalǵan-aý shamasy. Sheshemiz dápter betindegi aıbaq-saıbaq jazylǵan esimderge qarap otyryp, araq alýshynyń qaı kúni, qaı ýaqytta kelip, tipti ne úshin alyp ketkenin qolmen qoıǵandaı etip aıtyp beredi. Sonaý Jeti ata aýylynan keshke kelgen pálenshe degen jas bala «Úıge aıaq astynan bir qudalar kelip qaldy, kókem jiberdi» dep, úsh bótelkeni qaryzǵa jazdyrtyp ketken. О́zimizge sabaq bergen bir aǵaıdyń bajasy qonaq bop kep, ekeýi eki shıshany taýysqan. Maıbulaqtyń men tanymaıtyn, atyn estimegen bir kisileriniń toıdan keıin basy aýyrǵan, araq izdegen... Sol jyldary aýyldyń ortasyndaǵy klýb jaqqa kúndiz de, keshke de barsań, bitti, saý qaıtpaısyń. Qoldary ýdaı bos, qur áńgimemen ýaqytty ótkizip, bir-birin sózben qajap turatyn topqa qosylasyń da, qalaı araq ishkenińdi óziń de sezbeı qalasyń. Bir shıshanyń tyǵyny ashylyp, ish qyza bastaǵan soń, jigitter qatardan qalǵysy kelmeı, myrzalanyp, kezek-kezek araq satatyn úılerge júgirip baryp kele beredi. Bul keshegi jaǵdaı. Arada qanshama jyldar ótti. Qazir bizdiń aýyl qatty ózgergen. Baıaǵy bos sandalbaılar yqtap turatyn klýb jóndelip, onsha-munsha merekelik is-sharalar sonda ótedi. Bir buryshynda kitaphana jumys istep jatyr. Búginde aýylda «tam jarys» degen báseke bar. Iаǵnı, eldiń bári jappaı eski úılerin buzyp, jańadan tam salýda. Sáýleti, sáni birinen biri asady. Saıyp, Bolat, Tórebek, Erbol aǵalarymyz eki qabatty úı salyp tas­tady. Marqum Ábjappar kókemizdiń «kózi» bolyp turǵan úlken eki qabatty úıdi balalary qaıtadan jabdyqtap, 100 oryndyq bala baqsha etip, aýyldyń biraz kelinderine jumys tabyldy. Qazir bul úıdiń aýlasy búldirshinderdiń shat kúlkisine toly. Bahadyr aǵaıdyń balalary eńseli meshit úıin salyp berdi. Jeti ata aýylyna ómirde bolmaǵan asfalt jol tústi. Endigi kezek – qasyndaǵy Qaqpatas aýylynyki. Qanat qurdasym kishigirim kirpish sehyn, Bekbolat aǵamyz aǵash tiletin seh, aǵaıyndy Alpys pen Jetpis Anarbaevtar bala-shaǵasymen jabylyp, kólik jóndeıtin oryn ashty. Odan bólek, aýyl shetindegi tas maıdalaıtyn seh bizdiń jigitterdiń birazyn jumyspen qamtyp otyr. Nurǵalı qurdasymnyń et pen qymyzdyń saýdasyn qyzdyryp júrgenine biraz jyldyń júzi boldy. Maıbulaqqa taza sý kelip, qubyrlar tartylyp jatyr. Qaıbir jyly marqum Qýanysh Tólemetov, belgili boks bapkeri Aqjol Asqarov bastaǵan azamattar aýylǵa úlken qaqpa ornatyp, Uly Otan soǵysynyń ardagerlerine arnap eskertkish ashqan. Osy topyraqtan qan maıdanǵa attanyp, aman-saý kelgeniniń de, súıegi soǵys dalasynda qalǵanynyń da aty-jónderi sol tasqa qashalyp jazýly tur. Eshqandaı paıda bolmaı, aqyrynda araq alǵandaryn talaı adamdar moıyndamaı, aıaǵy aıǵaı-shýǵa aınalyp ketken soń anamyz «spırt» saýdasyn kóp uzamaı doǵarǵan. Qazir qara shańyraqtaǵy Dosbol inim esiktiń aldyndaǵy «vremıankanyń» esigin kóshe jaqtan shyǵaryp, Isabek kókemnen keıin ekinshi bop, jańadan dúken ashty. Azyq-túliktiń túr-túrin saýdalaıdy, biraq, «Aýzy kúıgen úrlep ishedi» degen, araq-sharap satpaıdy. Bizdiń aýyldyń úıleri búginde túgeldeı derlik baqsha egedi. Sol baqshanyń ónimin ne ózderi paıdalanady, ne kúzde saýdalap, ájepteýir tabys tabady. Árıne, aýyldyń sheshilmeı jatqan máselesi de bar. Áli de bolsa jastar arasynda jumyssyzdyq, jerdi paıdalanýǵa degen enjarlyq, úı kóp bolǵannan keıin aǵyn sýǵa, mal kóp bolǵannan keıin jaıylymǵa talasý sekildi máselelerdiń bar ekenin jasyrýǵa bolmas. Biraq, eń bastysy eldiń sanasy, kózqarasy, pikiri ózgerdi. Úmit pen senimdi serik etken bizdiń aýyldaǵylar búginde joǵaryǵa alaqan jaıa bermeı, eńbek etkenniń eńsesi bıik bolatynyna kózderi jetti. Meniń týǵan jerim – Ońtústik Qazaqstan oblysy, Tólebı aýdany, Maıbulaq aýylynda bolǵan sońǵy jyldardaǵy osynaý oń ózgerister el sanasynda úlken silkinis, ózgeristiń bolǵanyn baıqatady. «Bereke basy – birlik» degen, osynyń bári shaǵyn aýyldyń yntymaǵy, birligi arqasynda múmkin boldy. Al, baıaǵy ortalyqta qoldaryn qaltala­ryna salyp, erigip turatyn top birte-birte joǵalyp ketti. Shyny kerek, sol toptaǵy keıbireýiniń qazir densaýlyǵy joq, bylaısha aıtqanda araq ishýge shamasy kelmeıdi, keıbirin kelinshekteri «jeńdi», endi bireýleri ózderi aqylǵa keldi. Jaqynda Parlamentte sońǵy jyldary elimizde araq ishetinderdiń qatary kóbeıip bara jatqany aıtyldy ǵoı. Bálkim, men qatelesetin shyǵarmyn, biraq óz basym osyǵan senbeımin. Jáne týǵan aýylyma barǵan saıyn osy pikirime senimim bekı túsedi. Múmkin qazir toı-tomalaqtyń tym kóbeıip ketýi araq ishetinderdiń kórset­kishterin eselep turǵan bolar. Alaıda qazirgi toılarda da baıaǵydaı jappaı iship, súrinip-qabynyp mas bolyp, jaǵa jyrtysyp jatatyn jastardy kórmeısiń. Aýylda múldem araq ishetin adam qalmady desem, ótirik bolar. Biraq, keshegi Keńestiń «kózin» kórgen, odan naryqtyń tuıyǵyna tap bolyp, jappaı ishkilikke úıir bolǵan bir tolqyn, bir lek ótip bara jatqan sııaqty. Aıtpaqshy, jaqynda bir aǵaıyn inimiz týylǵan kúnin qymyzben toılapty. Aýyl­daǵylar qazir sony úlgi etip aıtyp júr.  Oralhan DÁÝIT, «Egemen Qazaqstan». Ońtústik Qazaqstan oblysy.