Jaqynda kózi jasqa tolǵan ana kómek surap keldi. 10-synypta oqıtyn qyzynyń qylyǵynan sharshaǵanyn aıtyp, mektepke qabyldaýymdy ótindi. Ata-anasyna aıtqanyn oryndatyp úırengen boıjetken anasyna qol jumsaýǵa deıin barǵan. Al qyzdyń ákesi bul máselege múlde aralaspaı, syrt aınalatyn kórinedi. Úıdegi jalǵyz inisimen bir shańyraqta syıysa almaǵan soń, amaly quryǵan ana eki balasyna eki bólek mektep izdep júr eken. Onda da qarastyryp júrgeni – ınternaty bar mektep. Sharasyz ana eki balasynyń birin ınternatqa ótkizýden basqa amal tappaǵan.
Bul – bir ǵana mysal. Bul – jaýlyǵymen kóz jasyn súrtken qazirgi qoǵamnyń anasy. Sonda biz sózi mirdiń oǵyndaı Qarashash, ár sózi dertke daýa Zere, Uljan, Domalaq analarymyzdyń kóleńkesine de zárýmiz be qazir? Burysh-buryshta tyǵylyp temeki shekken, ishimdikke áýestenip, úlkendi syılaýdy bilmeıtin, týǵan ata-anasynan bezinip, ádep pen ıbalylyqtan jurdaı qyzdarymyz qaıdan shyǵyp jatyr? Buǵan kim kináli? Qoǵam ba, ata-ana ma? Basymyzǵa qandaı is tússe de, ashtyqta da baýyryndaǵy balasyn jaýǵa da, jurtqa da tastamaǵan halyqtyń urpaǵy emes pe edik?
Qazirgi qoǵamda ulttyń anasyna aınalatyn qyz tárbıesi óte ózekti bolyp tur. Bul máselege asqan jaýapkershilikpen qaraý mańyzdy. Jahandaný jaǵdaıyna umtylǵan saıyn onyń keri áserin de sezinip otyrmyz. Ulttyq qundylyqtardy dáripteıtin úlkender de azaıyp barady. Internetke telmirgen «robot» urpaq qalyptasyp keledi.
Ata-babamyz qyzǵa «qonaq» dep tórden oryn berip, parasattylyqqa baýlyp ósirgen. О́risin keńeıter qyz tárbıesin basty nazarǵa alyp, sypaıy, izetti de ismer, qylyqty bolýyn qadaǵalap otyrǵan. Erkin ustaǵan, biraq tym erkeletpegen. Qyzǵa «jat jurttyq» dep qarap, jas kúninen otbasynyń birligin saqtaýshy, qara qazannyń ıesi, úıdiń uıytqysy retinde taǵylymdy tárbıe bergen. «Qyzym úıde – qylyǵy túzde» demekshi, onyń júris-turysy men kıim kıisi – tárbıeniń negizi. Moıyndaý kerek, qazir keıbir ata-ananyń balasymen ashyq otyryp sóılesýge de ýaqyty joq. Kúnkóristiń qamy deımiz be, joq álde jumysbastylyqtan ba, bala tárbıesine kóńil bólý azaıǵan. Osylaısha, qoǵamda óz qolymyzdan keleńsiz jaǵdaı týdyryp aldyq. Qyz otbasynda anaǵa qarap boı túzeıdi, úlgi alady. Ony bolashaq ómirge daıyndaıtyn da anasy.
Máselen, bizdi anamyz úı sharýasyna beıimdeý úshin «bir jaǵymda júr» dep bala kezimizden úı tirshiligine aralastyryp ósirdi. Ájemiz oıý oıǵyzyp, alasha toqýǵa otyrǵyzatyn, jeńgemizdiń qasynda kúbi pisip, maı alýdy úırendik. Ájemiz «Kıizderińdi ózderiń tigińder» dep syrmaqqa oıý bastyrtatyn. Aıtyp istegen bir bólek, árıne. Alaıda kózben kórgeniń jadyda jaqsy saqtalady. О́kinishke qaraı, qazir qyzdarymyz osy sharýanyń birin de isteı almaıdy. Bul – ashy shyndyq!
Bul, árıne, otbasyndaǵy qyz tárbıesine tek ana jaýapty degen sóz emes. Ákeniń de qyz bala tárbıesinde atqaratyn róli erekshe. Bala kúnimizde ákemizdiń qabaǵynan ımenetinbiz. Ákemiz betimizge qarsy kelip uryspaıdy. Aqyryndap anamyzǵa aıtady. Anamyz bizge «ákeleriń aıtyp jatyr» deıdi. Bizge osy da jetkilikti bolatyn. Sodan sap tyıylatynbyz. Al qazir ákeler qyzdaryn qalaı tárbıelep júr? Áke tárbıesinde qatańdyq kerek pe? Qyz tárbıesin tek anaǵa ysyryp tastaý úlken ábestik. Sebebi qoǵamnyń, ósken orta, bilim alatyn mekteptiń de bala tárbıesine tıgizer yqpaly orasan.
Osy maqsatta bilim ordamyzda «Tomırıs» qyzdar uıymyn ashýǵa bel býdyq. Apta saıyn ótetin dástúrli «Dırektor saǵaty» jobamyzdy da osy taqyrypqa arnadyq. Joba aıasynda bilim oshaǵyndaǵy túrli máseleni anyqtaı otyryp, onyń sheshý joldaryn qarastyrýdy, tanymal adamdardyń eńbegi men ómir jolyn nasıhattaýdy, bilim alýshylarǵa psıhologııalyq qoldaý kórsetýdi qolǵa aldyq.
Jaqynda «Qyz ósse eldiń kórki» taqyrybynda ótken is-sharaǵa Astana qalasy «Amanat» partııasy fılıaly janyndaǵy Otbasy, áıelder jáne balalardyń quqyqtaryn qorǵaý máseleleri jónindegi óńirlik keńes múshesi, ulttyq tárbıege baýlıtyn «Qara shańyraq» jáne «Ertegi – el erteńi» jáne «Ana alaqany», «Qazaq alemi», «Sarjaılaý etnolageri» jobalarynyń avtory Turar Sattarqyzy men «Qyz ósse eldiń kórki» kitabynyń avtory Ásel Qaıratqyzy arnaıy qonaqqa kelip, «Tomırıs» qyzdar klýbynyń ashylýyna qatysty.
Qonaqtar bala tárbıesine qatysty kóptegen ózekti suraqqa jaýap berip, qyzdarymyzdy ulttyq qundylyqtarymyzdy umytpaýǵa, ata-anany qurmetteýge, ádep pen ınabattylyqty tý etip ustaýǵa shaqyrdy. Turar Sattarqyzy qyzdar uıymyna birneshe kitabyn tartý etse, Ásel Qaıratqyzy bos ýaqytty tıimdi uıymdastyrýdyń joldary, armandaýdyń mańyzy, ár is-áreketke úmitpen, jaqsylyqpen qaraýdy jaqsy túsindirdi. Kezdesý kezinde qyzdarymyzǵa ádemi sóıleý, kitap oqý, úzdiksiz izdený, úlkendi qurmetteý, kishige izet kórsetý sekildi ulaǵattar aıtyldy.
Qyz – erteńgi urpaqty tárbıeleıtin óreniń. «Qyzyń ósse, qyzy jaqsymen aýyldas bol», «Kelini jaqsy úıdiń keregesi altyn» dep kóńili men júregi taza, ádemilikke, náziktikke qumar qyz bala keleshekte irgeli úıdiń shańyraǵyn joǵary kóteredi emes pe?! Aqyl da anadan darıdy, dana da áıelden týady. Sondyqtan da qyz tárbıesin urpaq tárbıesi dep qaraý qajet. Búgingi qazaq boıjetkenderi erteńgi erine adal jar, bolashaq urpaqtyń anasy ekenin mektep qabyrǵasynda da tárbıemen ushtastyryp aıtyp otyrý mańyzdy. Sebebi qazirgi balalardyń oıy óte ushqyr, derbes, kórsetkenińdi tez qaǵyp alady. Úlkender keıde balalardyń da tilin túsinýge tıispiz. Sol úshin de qyz tárbıesin tek otbasyǵa ysyryp tastaı almaımyz. Bala otbasynda sondaı dep qoldy bir silteý – ult bolashaǵyna nemquraıdylyq tanytý. О́ıtkeni urpaq tárbıesine búkil qoǵam, árbir adam jaýapty. Al bul úshin bilim ordalaryndaǵy qyz, er bala, ana, ákemen jumysty jandandyrý mańyzdy.
Rysjan ShAMURATOVA,
Astana qalasyndaǵy №2 «Daryn» lıseı-mektep-ınternatynyń basshysy
