BAQ týraly zań jobasy: Jýrnalısterge mártebe berile me?

Áleýmettik máselesi sheshilse...

Jýrnalıster qaýymy jańa zań joba­sy­nyń qabyldanýyn asyǵa kútip otyrǵany ras. Aldaǵy ýaqytta qabylda­natyn zańda jýrnalıstiń etıkalyq-quqyqtyq normalarymen qatar áleýmettik máseleleri de nazardan tys qalmaýǵa tıis ekeni jıi aıtylyp júr. «Jýrnalısterge sot, prokýror, ishki ister qyzmetkeri, advokat, notarıýs sııaqty naqty mártebe beretin kez keldi. Eń aldymen, jýrnalıstiń jeke mártebesi týraly qaǵı­dattardy anyqtap alyp, jańa zańda naq­ty­lap belgileý kerek. Jýr­na­lıst degen kim? Zań boıynsha memleket ony qalaı qorǵaıdy? Ony qorǵaýǵa kim kepildik beredi? Jańa zańnyń ishinde osyndaı kepildikter týraly másele taıǵa tań­ba basqandaı etip jazylýy qajet». Kóp­shiliktiń pikiri osyǵan saıady.

Quqyqtyq qorǵaý degennen shyǵady. Jýrnalısterdiń sóz bostandyǵy men shy­ǵarmashylyq erkindigine shekteý joq dep aıtylǵanymen, qoǵamdaǵy ashy shyndyqty ashyq jarııalaıtyn tilshilerdi qýdalaý, zańdy qyzmetine bóget jasaý, aqparatqa qoljetimdiligin shekteý áre­ketteri áli tyıylmaǵany belgili. Bul jýrnalıstıkanyń qaýipti mamandyq ekenin dáleldeıdi. Mundaıda memleket el aldyndaǵy kásibı mindetin adal atqaratyn jýrnalısterdiń eńbegin únemi nazarda ustap, ómiri men densaýlyǵyna qaýip tóngen jaǵdaıda zańdy jolmen qorǵaýǵa tıis. «Ádil sóz» sóz bostandyǵyn qorǵaý halyqaralyq qory Qańtar oqıǵasy kezinde Qazaqstanda sóz erkindigi quqyǵyn buzý jáne jýrnalısterdiń qaýipsizdigin buzýǵa qatysty faktilerdi tirkegen. Máselen, qańtardaǵy oqıǵalar kezinde jýrnalısterge shabýyl jasalǵany jó­­ninde 34 fakti tirkelipti. Sonyń ishinde, naqty adamǵa josparly shabýyl faktisi – 1, kásibı min­detterin oryndaý ba­rysyndaǵy shabýyl – 19 (17-sinde shabýyl jýrnalıster alańdardan aqparat taratý ke­zin­de jasalǵan). Shabýyl kezinde 1 jýrnalıst qaıtys boldy. Budan bólek, jýrnalısterdiń turatyn úıine, jumys bólmesine basyp kirý faktisi 1 ret tir­kelgen. Jýrnalısterge qoqan-loqy jasaý boıynsha 25 oqıǵa bolǵan. 5 qańtarda Alma­tyda buzaqylar «Habar», «Qazaqstan», «Mır», «Eýrazııa», «KTK» telearnalarynyń keńsesine shabýyl jasaǵany málim.

Jýrnalıstıka álemdegi eń qaýipti 5 mamandyqtyń qataryna kiredi.

Qoǵamda jýrnalısterge ártúrli qoqan-loqy, qysym kórsetý, soqqyǵa jyǵý jaǵdaılary az kezdespeıdi. Bul Qa­zaq­standa jýrnalısterdi zań júzin­de qorǵaý mehanızminiń álsiz ekenin kór­setedi. Bul rette, «BAQ týraly» Zańǵa «jýrnalısterdiń óziniń, otbasy múshe­le­riniń ómiri zańmen qorǵalady» degen bap engizilýi kerek dep esepteıdi sarapshylar. О́ıtkeni jýrnalıster de tótenshe jaǵdaı qyzmetkerlerimen birdeı óte qaýipti jerlerde (sherý, jer silkinisi, órt jáne t.s.s) júrip, basyn qaterge tigedi. Bul jerde adamnyń júıkesine, jú­regine úlken salmaq túsedi. Keshegi pan­demııa kezinde óz ómirlerine tóngen qaýipke qaramaı, qoǵamdyq oryndardan aqparat taratqan kim? Biraq olardyń mindettemeleri kóp te, quqyqtary joq! Sondyqtan quqyqtyq, qaýipsizdik, áleý­mettik jaǵynan kepildikter berý kerek. Ol úshin jýrnalısterge mártebe berý qajet.

Jýrnalısterdi ne alańdatady?

Jýyrda uıymdastyrylǵan Astana Media Week 2022 medıa aptalyǵynda BAQ máselesi az aıtylǵan joq. Ardager jýrnalıster de, qatardaǵy tilshiler de ortaq problemalar jaıly oılaryn ortaǵa saldy. Jýrnalıster qaýymy báse­kege qabiletti medıa paıda bolýy úshin memleket BAQ salasyndaǵy ahýal­ǵa durys kóńil bólýge tıis dep esep­teıdi. Elimizdegi BAQ-tyń bar­ly­ǵynyń jaǵdaıy birdeı emes. Sol sebepten, memleket otandyq BAQ-ty mem­lekettik qoldaý tásilderin qaıta qarap, qalyptasqan ahýaldy ózgertýge yqpal etýi kerek. Bul jerde sheteldik tájirıbege nazar aýdarǵan jón. Eýropa elderinde poshta tarıfteri óte joǵary, alaıda olar jazylýshyǵa arnalǵan basy­lymnyń qunyn kótermeıdi.

Medıa aptalyqta baspa BAQ-taǵy kontent sapasyn jaqsartý úshin memlekettiq tapsyrys júıesin ózgertý kerek ekeni de aıtyldy. Iаǵnı gazet-jýrnaldarǵa jańalyq taratý tásilinen bas tartyp, tek saraptama, jýrnalıstik zertteý sııaq­ty formalar boıynsha ǵana tapsyrys berý kerek. Baspa BAQ zamanaýı jańa for­mattarǵa kóshýi úshin redaksııalarǵa mýl­tımedııalyq formatty damytý talaby qoıylsa, is ońǵa basady.

Jasyratyny joq, halyq arasynda basylymdarǵa qyzyǵýshylyqtyń tómen deńgeıi baıqalady. Statıstıkalyq derekterge súıensek, kún saıyn baspasózdi qazaqstandyqtardyń 13 paıyzdan astamy ǵana oqysa, 43%-y sırek jáne 23%-y­­­­
múldem oqymaıdy. Sarapshylardyń pikirinshe, búginde iskerlik baspasóz basylymdaryna degen suranys turaqty saqtalyp otyr. Baspa BAQ-tardyń onlaın formatqa belsendi túrde kóshýi baıqalady. Bul rette, sıfrlyq formattyń barlyq múmkindikteri paıdalanylmaı, kóbinese baspasóz nusqalarynyń materıaldary qaıtalanady.

Jańa medıanyń qarqyndaýyna oraı bas­pa basylymdaryna degen suranystyń tómendeýi – kúrdeli másele. Árıne, bul bas­­pa BAQ-tyń jazylymnan túsetin tabysy men jarnama berý­shilerdiń azaıýy sııaqty máselelerdi týyndatyp otyr. Muny otandyq BAQ ókilderi de mo­ıyndaıdy. Internettiń jyldam aqparat taratýyna baılanysty oqyrman jańalyqtardy ınternetten oqıtyn boldy. Biraq gazet oqý – mádenıet, ondaı mádenıetti berik ustanatyn adamdar kóp. Qazaqstanda qazirgi kezde halyqtyń 50 paıyzy telearna kóredi, 25 paıyzy ınternettegi aqparattardy oqıdy, 15 paıyzy radıo tyńdaıdy, al bar-joǵy 3 paıyzy baspa BAQ-tardan aqparat alady. Árıne, muny jaı ǵana nárse dep qabyldamaýymyz kerek. Baspa BAQ-ta jumys isteıtin mamandar oqyrman sanyn kóbeıtý úshin ártúrli áreketter jasaýǵa tıis», deıdi ardager jýrnalıster.

Taǵy bir usynystyń biri – qalamaqy máselesi. Durys qalamaqy saıasaty ulttyq jýrnalıstıkany bıikke kóteredi. Iаǵnı jýrnalıstıkaǵa kezdeısoq adamdar emes, naǵyz kásibı sheberleri keledi. «Túrli deńgeıdegi merzimdi jáne elektrondy basylymdarǵa jylma-jyl berilip kele jatqan memlekettik aqparattyq saıasat jónindegi tapsyrystary aıasynda jýrnalıster men turaqty avtorlarǵa naryq júıesindegi talaptardy saqtaı otyryp, «qalamaqy qory» degen arnaıy tarmaqsha engizý kerek», deıdi bir top jýrnalıst.

Usynys – nazarda

Jýyrda Shymkent qalasyna jasaǵan jumys sapary barysynda Aqparat jáne qoǵamdyq damý mınıstri Darhan Qydyráli BAQ týraly zańnyń ázirlenýi boıynsha az-kem aqparat berdi.

– Búginde mınıstrlik tarapynan Bu­qaralyq aqparat quraldary týraly zań jobasy ázirlenip jatyr. Parlamentke jol­danǵanǵa deıin talqylaýdan ótedi. Zań jobasyn ázirleýge bilikti zańgerler men sarapshylar tartyldy. Onda negizinen jýrnalıst mártebesi, sýbsıdııalaý, jarnama isin retteý syndy aspektiler qam­tyl­ǵan. Internet úshin de arnaıy zań qarastyrylady. Qazirgi tańda jýrnalıstiń aqparatqa qoljetimdiligin qamtamasyz etý mańyzdy qadamdardyń biri bolyp tur. Aqparat jyldam damyp jatqan ýaqytta suranys hatqa jaýap berý merzimin qysqartýdy oılastyryp jatyrmyz. Tek zańnama emes, oqytý máselesi de nazar­dan tys qalmaý kerek. О́ıtkeni me­dıa­saýattylyq bárimizge qajet. Meta kom­pa­­nııasy óziniń ókildigin Qazaqstanda ashýǵa kelisimin berip otyr. Tik-tok-ty da qazaqsha sóıletý josparda bar. Osynyń barlyǵy otandyq medıanyń damýyna eleýli úlesin qosady. Jýrnalısterge bilim kerek. Medıaǵa túrli shabýyl jasalyp jatady. Manıpýlıasııaǵa ózimiz de túsip qalmaý úshin aq pen qarany ajyrata alatyn deńgeıde bolýymyz kerek. Sondyqtan qolyna qalam ustaǵan jandar árdaıym shyndyqtyń jaǵynda júrýi tıis. Qazirgi ýaqytta jýrnalısterge arnalǵan basqosýlar kóbeıdi. Aldaǵy kezde Ortalyq Azııa BAQ ókilderiniń medıa forýmyn ótkizýdi oılastyrýdamyz. Munyń barlyǵy tájirıbe almasý, biliktilikti kóterý úshin kerek, – dedi mınıstr.

Zamanaýı ózgeris eskerilýi tıis

BAQ týraly zańǵa tolyqtyrýlar men ózgerister en­gizetin ýaqyt jetti. Qazir qoǵamda «Ustazdar mártebesi» anyq­taldy. Dárigerlerge qatysty da osyndaı zań jobasyn engizý qaras­ty­ry­lyp jatyr. Jýrnalıst mártebesi de zań júzinde bekitilse, artyq bolmaıdy. Bul týraly Memleket basshysy Q.Toqaev ta pikirin bildirgen bolatyn.

BAQ týraly zań jobasynda zamanaýı ózgerister de eske­rilýi kerek. Áleýmettik jeli – Instagram, Feısbýk, Telegramm sııaq­ty kópshilik qoldanysyndaǵy aq­parat taratý, feık aqparattarǵa qarsy tosqaýyl, azamattyq jaýap­ker­shilik talaptary kópten beri sóz bolyp keledi.

Pandemııa jaǵdaıynda jýrnalıster jedel aqparat taratý tur­ǵysynda ómirlik táýekelderge ba­ryp júr. Birqatar áriptesimiz ómir­­den ótip te ketti. BAQ qyz­­­metkerleriniń quqyqtyq qa­ǵı­dattaryna qaıta nazar aýdarý qa­jettigi bilinedi.

Onlaın formatta jumys is­teý­ge kóshken redaksııalar az emes. Osy jáne basqa da birqatar mańyzdy másele zań jobasyn ázirleý barysynda nazarda bo­lýǵa tıis. Parlament qaraýyna engi­zilgenge deıin zań jobasy jýr­nalıster qaýymdastyǵynda ke­ńinen talqylanǵany durys dep esep­teımin.

Nurtóre JÚSIP,

Senat depýtaty

Bloger jýrnalıst emes!

Qoǵamda «Nege zańdy ózgerte beredi?» degen pikir jıi aıtylady. Zaman qubylǵan saıyn zańdardyń jańa sıpat alýy zańdylyq. Onyń ishinde BAQ salasynda da sát saıyn jańashyldyqtar bolyp jatyr. Bul – álemdik úrdis. О́zgeristerge bizdiń zańdardyń ilesip júrýi – ómir talaby. Salada durys zań qabyldaıynbaıynsha júıeli jumys júrgiziledi deý qıyn. Qazirgi almaǵaıyp zamanda qoǵamdy jalǵan emes, naqty aqparatpen qamtamasyz etý mańyzdy bolyp otyr. Onyń artynda ulttyq qaýipsizdik máselesi tur.

Búginde aqparat taratatyn teh­nologııa da, adamdar da kóp. Buryn jýrnalısterdiń ǵana ju­mysy sııaqty kórinetin, qazir aýyldaǵy qarapaıym etikshiniń ózi, tipti álemniń bir túkpirinde otyrǵan adam da elimiz jaıly aqparat tarata beretin boldy. Blogerlerdi jýrnalıster re­tin­de qabyldaýǵa bolmaıdy dep esep­teı­min. Aqparattyń tasqyny kó­beıgen zamanda «Aqparat taratýshy kim?» degen saýalǵa jaýap tabý úshin zańǵa súıenemiz. Arpa men bıdaıdy aralas­tyrmaý úshin, jýrnalıst kim, bloger kim, munyń bárin naqtylaıtyn bap jańadan qabyldanatyn zańda kórinis tabýy kerek.

Uzaq ýaqyt boıy talqylanyp kele jatqan másele – jýrna­lıs­terdiń mártebesi. Bul taqyryp «Bas redaktorlar klýby» qoǵam­dyq birlestiginde ótken kezdesýlerde jıi talqylandy. Ádette muǵalimder, dárigerler baspana alý kezinde belgili bir jeńildikterge ıe bolady. Al jýrnalıster ondaıǵa ilikpeıdi de. О́zge de áleý­mettik prob­lemalardy sheshý úshin jýr­nalısterdiń mártbesi zań jú­zinde rettelýi kerek.

Jańa zańda jýrnalısterdiń aqparat alý múmkindigin keńeıtetin jańa baptar engizilýi kerek dep esepteımin. Ulttyq qaýipsizdik má­selesine keri áser etpeıtin aq­parattar bolsa, memlekettik organdardan shuǵyl aqparat alý má­selesi oń sheshilse degen usy­nys bar. Bul – oqyrmanǵa jedel aqparat taratýǵa múmkindik beretini sózsiz.

Bıbigúl JEKSENBAI,

«Bas redaktorlar klýby» qoǵamdyq birlestiginiń prezıdenti

Ýaqyt talaby

Buqaralyq aqparat quraldaryna qatysty zańǵa engiziletin ózgerister zaman talabynan týyndap otyrǵany ámbege aıan. Sóz kórinbeıtin, biraq soqqysy ońdyrmaıtyn soıylǵa aınalyp, adam sanasyn jaýlap alý úshin kúres toqtaýsyz júrip jatyr. Jer-jahanda myltyqsyz maıdannyń joıqyn túri – gıbrıdtik soǵys, adamzat aqyl-oıynyń san ǵasyrlyq jemisi – ulttyq dástúr men mádenıetti joqqa shyǵarý sııaqty pendeniń jan-dúnıesin jalmaıtyn jegi qurt ashyq áreketke kóshti.

Mundaı quby­lys­tarǵa tótep berý aqparat qural­da­rynyń boryshy hám mindeti. Sol sebepti, jańa zań jobasynda BAQ elimizdegi ıdeologııalyq qyzmettiń negizgi baǵyttarynyń biri retinde oryn alýy tıis. Zańǵa ózge­rister engizý jónindegi Jumys tobynyń múshesi retinde mynadaı usynystarymdy aıtsam deımin.

Sońǵy jyldary, ásirese, pandemııa men karantın kezinde qazaq tildi aýdıtorııa resmı jańalyqtarmen qatar, áleýmettik, ásirese, jumyspen qamtý, azyq-túlik, munaı jáne altyn óndirisi men baǵasyna qatysty taldaý dúnıelerge den qoıa bastady. Halyqaralyq taqyryptar kóp­tep oqyla bastady. Bul – jurttyń talǵamy ózgere bastady degen sóz. Osy rette memlekettik tapsyrys boıynsha jarııalanatyn materıaldar qataryna taqyrypty jan-jaqty qamtyp, máseleniń problemalyq (jalań syn emes) jaǵy da aıtylatyn analıtıkalyq jáne jýrnalıstik zertteý boıynsha maqala jazý talaby engizilse. Mundaı materıaldarǵa tólenetin aqy resmı aqparattar negizinde jazylǵan materıalǵa qa­raǵanda joǵary bolýǵa tıis. Bul bir jaǵynan saraptamalyq dúnıeler men ekonomıka taqyrybyna bara bermeıtin qazaqtildi BAQ-tyń sala­lyq jýrnalıstıka boıynsha mamandanýyna da yqpal eter edi. Ekinshi jaǵynan bul memlekettik tapsyrys­ty oryndaıtyn BAQ-tan sapaly dúnıelerdi talap etýge múmkindik berer edi. Tapsyrystyń sapaly oryndalýy úshin jýrnalıstıkanyń janrlary boıynsha daıyndalatyn materıaldardyń (analıtıkalyq taldaý, suhbat, maqala, zametka) naqty sany kórsetilse, jón bolar edi.

Mınıstrliktiń óńirlerde memle­ket­tik aqparattyq tapsyrysty qa­zirgi qoldanystaǵy memlekettik satyp alýdan konkýrstyq júıege kóshirý jónindegi bastamasyn qýana qoldaımyz. О́ıtkeni mundaı satyp alýda eń tómengi baǵany kórsetken qatysýshy jeńimpaz bolyp tanylatyny belgili. Al lotty utyp alǵan BAQ satyp alýǵa qoıylǵan bastapqy baǵaǵa sáıkes kólemdi oryndaýǵa tıis. Onyń ústine belgilengen baǵa ár oblysta ártúrli. Al tapsyrys kólemi barlyq jerde birdeı derlik. Mundaı talap, ásirese, ózin-ózi qarjylandyratyn «Jas Qazaq» sııaqty jekemenshik gazetterge tıim­siz. Sondaı-aq aımaqtarda tap­sy­rys­ty kóbine bir taqyryp boıynsha ǵana beredi. Keıde kelesi jyly dál sol taqyryp qaıtalanýy múmkin. Tapsyrysty oryndaý barysynda redaksııaǵa 20 baspa tabaqqa deıin materıal daıyndaýǵa týra keledi. Mundaı kólemdi materıal, birinshiden, oqyrmanǵa qyzyq emes. Ekinshiden, qalaıda jos­pardy oryndaý úshin sapaǵa mán berilmeıdi. Sondyqtan aımaqtarda tapsyrys júıesin belgilegende taqyryp aıasyn keńeıtip, ásirese, óńir­degi ekonomıka, ınvestısııa, jańa jumys oryndary, eńbegimen beıbit zamannyń qaharmandary bop júrgen qarapaıym jandar týraly taqyryptardy qozǵaý qajet dep esepteımin.

Sraıyl SMAIYL,

«Jas Qazaq» gazetiniń bas redaktory