Kollajdy jasaǵan Záýresh Smaǵul, «EQ»
Jańa zań qabyldaý qajet
Semeı qalasynyń turǵyny Erlan Shaıahmetov polıgonnyń zardabyn tartqan halyqqa beriletin mardymsyz ekologııalyq tólemderdi qaıtadan qaraý kerek ekenin aıtady. «Jalaqymyzǵa «aıtýǵa uıalatyn tıyn» ǵana qosylady. Sondyqtan Úkimetten áleýmettik kómek kórsetýdi, ekologııalyq tólemderdi qaıta qaraýdy talap etemiz», deıdi ol.
Erlan Shaıahmetulynyń «aıtýǵa uıalatyn tıyn» dep turǵany jumys isteıtin azamattardyń jalaqysyna aı saıyn qosylatyn 1,5 aılyq eseptik kórsetkishtegi ekologııalyq ústeme – 4 594 teńge. Biraq oǵan da barlyǵynyń qoly jete bermeıdi. Jeke bızneste jumys isteıtin azamattar sol azyn-aýlaq tólemniń ózin ala almaıdy. Bul rette laıyqty kómektiń bárine birdeı qolǵa tımeýi zańnyń olqylyǵynan kórinedi.
«Semeı ıadrolyq polıgonyndaǵy synaqtardyń saldarynan zardap shekken azamattardy áleýmettik qorǵaý týraly» zań 1992 jyly qabyldanǵan. Táýelsizdiktiń alǵashqy jylynda, eleń-alań shaqta qabyldanǵan qujattyń shıki tustary kóp. О́zgerister engizetin ýaqyt jetti», deıtinderdiń biri – Ermek Murymbaev. Onyń aıtýynsha, 1992 jyly qabyldanǵan zań arqyly berilip otyrǵan ústeme qazirgi zaman talabyna múldem saı kelmeıdi. «Memlekettiń quziretindegi mekemelerde ǵana jalaqyǵa qosymsha ekologııalyq ústeme úzdiksiz tólenip, demalysqa on kún qosylady. Onyń ózinde dálelge Semeı synaq polıgonyna arnalǵan kýáligiń bolsa. Jekemenshik nysandarda jumys isteıtinder budan úmitterin áldeqashan úzgen. Bul rette basqa áleýmettik kómek týraly sóz qozǵaýdyń ózi artyq sııaqty», deıdi ol.
Semeı óńiriniń halqyna laıyqty kómek berý qajettigin Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev óńirge 2019 jyldyń sáýir aıynda kelgen saparynda kótergen bolatyn. Úkimetke polıgon aımaǵyndaǵy halyqqa beriletin áleýmettik kómektiń mólsheri jóninde naqty usynystar ázirleýdi tapsyrǵan edi. Úsh jarym jyldan assa da, Úkimette ún joq ázirge. Elorda jaqqa eleńdep otyra berse, erteń kesh bolatynyn eldegi qoǵam belsendileri túsingen tárizdi.
Byltyr Semeı ıadrolyq synaq polıgony jabylýynyń 30 jyldyǵyna oraı halyqaralyq konferensııa uıymdastyryldy. Osy jıynda halyqtyń áleýmettik jaǵdaıyn jaqsartýǵa baǵyttalǵan birqatar usynys aıtyldy. Ony iske asyrý úshin Marat Qurmanbaı, Qaırat Mırashev, Maıra Ábenova syndy qoǵam belsendileri «Polıgon 21» qoǵamdyq qoryn qurýǵa bastamashy bolǵan edi. Qoǵamdyq qor belsendileri bul kúnde Semeı ıadrolyq synaq polıgonynan zardap shekken óńirdiń halqyna jetkilikti áleýmettik kómek kórsetýge, túrli jeńildikterge qol jetkizýge, qoldanystaǵy zańdy qaıta qaraýǵa bilek sybana kirisip ketti.
– Bizdiń kóterip otyrǵan basty máselemiz – Semeı ıadrolyq synaq polıgony týraly jańa zań qabyldaý. Qoldanystaǵy zań boıynsha aımaqtaǵy jumys isteıtin azamattardyń jalaqysyna aı saıyn 4 594 teńge kóleminde ekologııalyq ústemeaqy qosylady. Zańda ekologııalyq tólemdi jumys berýshi tóleýi kerek dep kórsetilgen. Qazirgi ekonomıkalyq kúrdeli kezeńde bul bıznestegi azamattarǵa aıtarlyqtaı qıyndyq týdyrady. Kásipkerlerdi túrli barerlerden arashalap, qyzmet etýine kedergi jasamaý kerek», deıdi Marat Qurmanbaı. – Semeı óńiri erkin ekonomıkalyq aımaq retinde damýǵa tıis. Sondyqtan ekologııalyq tólemderdiń barlyǵy memleket esebinen tólenýi qajet. Azamattardyń jalaqysyna kem degende 40-50 paıyz ústemeaqy qosylýy kerek. Semeı óńiriniń turǵyndary zeınetkerlikke merziminen 10 jyl buryn shyǵýǵa tıis dep esepteımiz».
«Polıgon 21» qoǵamdyq qorynyń belsendileri qazirgi ýaqytta Semeı ıadrolyq synaq polıgony týraly jańa zań qabyldaý jóninde bastama kóterip, qol jınap júr. Aldaǵy ýaqytta óńir halqynyń 100 myń qolyn jınap, Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevqa arnaıy hat jazýdy josparlaýda.
«Qoǵamdyq qor músheleri úkimettik komıssııa qurý týraly ótinish bildirýge nıetti. Onyń quramyna jergilikti memlekettik organdar, bıznes, ǵylym, densaýlyq saqtaý, mádenıet pen azamattyq qoǵam ókilderi kirýge tıis. Sonymen qatar Abaı oblysy turǵyndarynyń talap-tilekterin eskere otyryp, jańa zań qabyldanýy qajet dep esepteımiz», dedi qoǵam belsendisi, mesenat M.Qurmanbaı.
Aralmen aramyz jer men kókteı
Aıtpaqshy Aral óńirindegi jaǵdaı semeılikterge qaraǵanda kósh ilgeri. Aralda ekologııalyq zardap shekken azamattardyń aılyq eńbekaqysyna 50 paıyz qosymsha tólem júrgiziledi. Al daǵdarys aımaǵynda, Qyzylorda jáne Baıqońyr qalasy boıynsha, aýdandarda eńbekaqyǵa 30 paıyz qosymsha tólemder qarastyrylǵan. Sonymen qatar qosymsha eńbek demalysyn berýmen birge, bir aıdaǵy ortasha jalaqy esebinen materıaldyq kómek te kórsetiledi. Dári-dármekterdi tegin jáne 30 paıyz jeńildikpen satyp alýǵa da jaǵdaı jasalǵan. Tipti, kommýnaldyq qyzmet, elektr qýaty, gaz, jylý úshin tólemderge 50 jáne 25 paıyzǵa deıin jeńildik bar. Al mundaı jeńildikten qyryq jyl atom synaǵynyń zardabyn tartqan óńirdiń turǵyndary nege qaǵylyp otyrǵany túsiniksiz.
Jańadan qurylǵan Abaı oblysynda sheshimin tabýǵa tıis ózekti másele kóp. Kóp bolmaı qaıtsin, jıyrma bes jyl kúıi ketip, ógeıdiń kúıin keshse. Halyq jyldar boıy jınaqtalǵan áleýmettik máseleler endi retine qaraı oń sheshilerinen úmittenip otyr. Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev úsh jylda Semeıge úsh ret kelip, elmen emen-jarqyn júzdesip, qaltarysta qalyp qoıǵan óńirdiń ózekti máselelerin kózben kórdi. Kelgen saıyn Semeıdegi eldiń eńsesin tikteýge tirek bolar tapsyrmalaryn tııanaqtap beredi. Sonyń bastysy, álbette, óńir halqynyń densaýlyǵy, synaqtan zardap shekken turǵyndardyń jaıly ómir súrýine jaǵdaı qalyptastyrý ekeni belgili. Bul jaıynda Memleket basshysy qyrkúıek aıynda Abaı oblysynyń jurtshylyǵymen júzdeskende taǵy bir márte eske saldy.
«Semeıde elimizdegi negizgi medısına ýnıversıtetteriniń biri ornalasqan. Qazir meniń tapsyrmammen bilim ordasy janynan kópbeıindi aýrýhana salý máselesi qarastyrylyp jatyr. Meniń tapsyrmam boıynsha Semeıde onkologııalyq dıspanserdiń radıologııalyq ortalyǵy paıdalanýǵa berildi. Balalardy ońaltý ortalyǵy salynyp jatyr. «Aýyldyq densaýlyq saqtaýdy jańǵyrtý» ulttyq jobasy aıasynda aımaqta 65 nysan salynady. Biz ıadrolyq synaqtardan zardap shekken azamattarymyzdy ońaltý máselesine basa mán berýimiz kerek», dep qyryq jyl qyrǵynnan qabyrǵasy qaıyspaı, janarynyń oty sónbegen elge erekshe yqylas bildirgen edi.
Ázirge Úkimet únsiz bolsa da, jergilikti bılik tarapynan elordaǵa dúrkin-dúrkin usynys joldanyp turady. Árıne, Prezıdenttiń ózi erekshe mán berip otyrǵan Semeı óńiri halqynyń densaýlyǵyn jaqsartýdy jańadan qurylyp jatqan oblystyq ákimdiktiń eńsere almasy anyq. Oǵan qulyq bolǵanymen qaýqar joq, qarjy qolbaılaý.
Abaı oblysynyń jumyspen qamtý jáne áleýmettik baǵdarlamalardy úılestirý basqarmasynyń basshysy Aınur Sultanovanyń aıtýynsha, oblystyq ákimdik, qoǵamdyq uıymdar tarapynan Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrligine birneshe baǵytta usynystar joldanǵan.
«Zeınetkerlik jasty tómendetý, tólemderdiń kólemin ósirý, qosymsha jeńildikterdi qarastyrý sııaqty usynystarymyzdy joldadyq. Atalǵan mınıstrlikpen tıisti zertteýler jasalyp, qazirgi kezde birqatar sharalar jobasy qarastyrylyp jatyr. Zańǵa ózgerister engizý Úkimettiń quzyretine kiretin bolǵandyqtan, naqty aqparat bere almaımyn», dedi basqarma basshysy.
Qyryq jyl atom ajdahasynyń zardabyn tartqan Semeı óńiri halqynyń bar úmiti endigi jerde ádiletti Qazaqstannyń estıtin Úkimetinde. Laıyqty áleýmettik kómek kórsetýdi, túrli jeńildikter jasaýdy synaqtan taýqymet tartqan óńir jurtynyń jyldar boıy saryla kútip júrgen armany deýge bolady.
Erzat JANATULY,
jýrnalıst
SEMEI
