Máseleniń baıybyna keler bolsaq, makroekonomıka ınflıasııanyń eki sebebin tarqatady. Birinshisi – suranys ınflıasııasy, ekinshisi – usynys ınflıasııasy. Alǵashqysy, naryqtaǵy suranysty qalyptastyratyn faktorlar áserinen týyndaıdy. Máselen, tutynýshylar tarapynan suranys deńgeıiniń kúrt ósýi. Iаǵnı halyqtyń tabysy artsa, taýar tapshylyǵy bolsa, bıýdjettik sala qyzmetkerleriniń jalaqysy kóbeıse, túrli áleýmettik járdemaqylar molaıa tússe, suranys ınflıasııasy qalyptasa jóneledi. Osyndaı sátte «aqshań kóp eken, saǵan keregi osy ma?» dep et, sút, nan, kıim-keshek, jıhaz, ydys-aıaq, barlyǵyn úıip-tógip saýdaǵa salar otandyq óndiris bolsa ǵoı, shirkin! Sonda ınflıasııanyń qarasyn da kórmes edik. Demek, suranys ınflıasııasynyń aýyzdyǵy – ártaraptandyrylǵan, qýaty mol, qudireti kúshti otandyq óndiris. Al baǵany kúshtep túsirý, satýshylardy jazalaý, ońdy-soldy naýqanshylap shapqylaý, úgit-nasıhat júrgizý, tártipti kúsheıtý, sheneýnikterge sógis berip, ornynan alý, munyń bári de qur áýre.
Al usynys ınflıasııasy óndiristi júrgizýge qajetti qural-jabdyq, shıkizat, energııa, kólik, kommýnaldyq qyzmetter, sýmen jabdyqtaý, salyq, kredıt taǵy basqa taýarlar men qyzmetter qymbbattaǵan kezde ornaıdy. Eger óndirýshi óziniń taýary men qyzmetiniń baǵasyn sharasyzdyqtan kóterse, onda muny usynys ınflıasııasy dep túsingen abzal.
Álemdik ekonomıkaǵa oıran salyp otyrǵan faktor – munaı-gaz baǵasynyń ósýi. Buǵan otandyq óndiris te qalqan bola almas edi. Máselen, benzın baǵasy ósse, tizbektelip kólikpen tasymaldaý baǵasy (tarıf) ǵana ósip qoımaıdy, tasymaldanatyn kóptegen taýar baǵasy, tipti nan da (ony da tasıdy) qymbattaıdy. Jalǵastyrsaq, kómir, mazýt, gaz, elektr energııasy qymbbattasa, kommýnaldyq tólemder tarıfy (baǵasy) ósedi. Al salyq quny, kredıt paıyzy kóterilse, kásiporyndar óndirip satatyn ıgilikteriniń baǵasyn kóterýge májbúr bolady.
Jaratýshymyz qazaq halqynyń tabıǵatyn molynan jarylqap, usynys ınflıasııasyn boldyrmaýǵa búkil múmkindikti bere salǵanyna qaıranmyn. Bizde munaı da, gaz da, kómir de, ýran da bar. Balamaly energııa kózi bola alatyn sý da, jel de, shaqyraıǵan kún de bar. Osynyń bárin ishki ekonomıkany damytýda qoldana alsaq ıgi edi. Árıne, ekonomıka jáne qymbatshylyq týraly sóz qozǵaǵanda nesıe men salyq máselesin aınalyp óte almasymyz taǵy belgili. Eger salyq quny ósse, onda kásipker de taýar baǵasyn qymbattatýǵa májbúr bolady. Biraq bul da Úkimettiń ózi sheshetin másele. О́ndiristi basyp-janshyp, baǵany sharyqtatamyn dese salyq deńgeıin joǵarylatyp, al óndirýshilerdi qoldap, demeımin, ınflıasııanyń qarqynyn basamyn dese, salyqty qysqartyp, jeńildikter, kanıkýldar jasaýy kerek. Bul jerde eshqandaı syrtqy faktor áserin boldyrmaýǵa 100 paıyz múmkindik bar. Ol úshin bılikke ult qamyn jegen azamattar kerek. Inflıasııanyń qoltyǵyna sý búrkip otyrǵan taǵy bir sebep – nesıe mólsherlemesi. Ciz ótinishpen barǵan ekinshi deńgeıli bank bergen kredıtine jyldyq tólem paıyzyn 35-40 paıyz dep málimdeıdi. Kalkýlıatorǵa salyp esepteseńiz, paıda tabý úshin siz ketken shyǵyndaryńyzdyń ústinen kem degende 70 paıyz jylyna túsim alýyńyz shart. О́ıtkeni 10 paıyz paıdadan salyq tóleısiz, 5 paıyz qamsyzdandyrý, múlik salyǵy taǵy bar. Jaǵdaıdy túzeýdiń jalǵyz amaly – taýardy qymbatqa satý, sóıtip ınflıasııany órshite túsý.
Ulttyq bank ınflıasııamen kúresip jatyrmyz dep bazalyq mólsherlemeni qaıta-qaıta kóterip jatyr. Demek, Ulttyq bank bankterge nesıeni 16 paıyzdyq bazalyq stavka mólsherimen eseptep usynady. Bank sol 16 paıyzǵa aǵymdaǵy ınflıasııa paıyzyn qosyp, oǵan óziniń 5-6 paıyz tabysyn qosyp qoıady.
Aınalyp kelgende ulttyq óndiristi damytý, ımport kólemin azaıtý ǵana qymbatshylyqty tejeıtin shynaıy qural ekenin túsinemiz. Ony bılik te, múddeli organdar da túsinýi kerek jáne soǵan beıimdep áreket jasaǵany jón. Áıtpese, myna ınflıasııanyń zardaby jyldarǵa sozylýy yqtımal.
Jankeldi ShYMShYQOV,
ekonomıka ǵylymdarynyń kandıdaty, professor
