Táńirdiń pármenine, jazǵanyna syn aıtyp shala búlinetin pende degen zatymyz bar. Qudaı keshirsin, osy jaǵymsyz ádetimizge sala sóılesek, ol ómirden erte, mezgilsiz ketti. Sýyq kór jas talǵamaıdy, kimniń bolsyn dám-tuzy taýsylsa qushaǵyna ala qoıady.
«Kók pen jerdi nurymenen jýyp kún,
Jeńis kúni, Jeńis kúni týyppyn»,
dep ózi jyrlaǵandaı, Jeńis Qarǵabaev 1945 jyly 9 mamyrda Ońtústik Qazaqstan oblysy Sozaq aýdany Qaraǵur aýyly Shaǵa eldi mekeninde ómirge kelgen. Qyzylorda qalasyndaǵy I.V.Gogol atyndaǵy memlekettik pedagogıka ınstıtýtyn 1967 jyly «aǵylshyn, nemis tilderiniń muǵalimi» mamandyǵy boıynsha bitirip kelip, Sozaq aýdanynda mektepterde nemis, aǵylshyn tilderinen sabaq beredi. 1973 jyly 24 mamyrda 28 jasynda kólik apatynan qaıtys boldy.
Aqynnyń 1996 jyly «Aqıyq» atty kitaby jaryq kórgen. Budan keıin 2016 jyly aqynnyń óleńderi men áriptes-zamandas, kózkórgenderdiń, shákirtteriniń estelikteri toptastyrylǵan «Shynar» atty kitap basylyp shyqty. Sozaq aýdanynyń ortalyǵy – Sholaqqorǵan aýylynda J.Qarǵabaev atynda kóshe bar.
Aqynnyń jary Zaǵıpa búginde Almaty qalasynda turady. Al sońynda qalǵan eki uly men qyzy ósip-ónip, elimizge abyroımen eńbekterin sińirip júr.
Jeńis aqyndy tereńirek taný úshin onyń óleńderin zerdelep, kózkórgen zamandas-áriptesteriniń estelikterine oı júgirtken jón.
Kezinde Israıl Saparbaı, Aıan Nysanalın, Dýlat Turantegi, Eskermes Jaqsymbetov, Bórǵazynyń О́skeni, О́tesh Qyrǵyzbaev, Baıdildá Aıdarbekov jáne basqa da aqyn-jazýshylar Jeńis Qarǵabaev týraly, onyń shyǵarmashylyǵy jóninde jyly lebizderin bildirip, aqynǵa zertteý maqalalaryn arnaǵan-dy. Endi solardyń birqatarynan úzindiler keltire ketelik.
«...Qasıetti Sozaq óńirinde qazaq halqynyń mańdaıyna bitken shoq juldyzdar shoǵyryn jeke-jeke aıtyp, taldap, taramdap taýysa almaısyń. Solardyń biri – 28 jyl ómirdi kórgen aqyn Jeńis Qarǵabaev edi.
«Keshegi qyzǵaldaq shaq kóp turmady,
Shildeniń baýrap aldy otty yrǵaǵy.
Endi men sonaý shyńnan ánimdi aıtam,
Daýylyn kóktemeniń soqtyrǵaly.
Bul ómir san qıly bop aǵa bergen,
Jıyrma bes osy arada baǵa bergin.
Iilsem mort synamyn bolattardaı,
Búgilsem syr bildirip «bala» degin.
Súrinsem, súıemeńder, qulatyńdar,
Qınalsam tózim berip, shydatyńdar.
Aldyma qoıǵan
maqsat-muratym bar,
Sondyqtan menen bárin suratyńdar», degen óleń joldarynan baıqaǵanymyzdaı ózine bıik maqsat, ór talap qoıyp jigerin shymyr jyrymen janı túsedi. Osy bir úsh shýmaq óleńinde aqyn óz ómirin tanı túskendeı áser beredi», dep jazǵan edi kezinde aqyn Israıl Saparbaı.
J.Qarǵabaev týraly aqyn Aıan Nysanalın «...Qazynaly Qarataýǵa soqpaı ketpeıtin kóne qazaq poezııasynyń máńgi muralary kemde-kem. ...Táken Álimqulov, Sáýirbek Baqbergenov, Asqar Súleımenov, Tólegen Toqbergenovter de oǵan tereńnen tebirene qalam tartty... ...Týǵan topyraqtyń tartylys kúshin sezgender buryn-sońdy bul ólkede az bolǵan joq. Jeńis Qarǵabaev ta sol shoq juldyzdardyń ishinen tabylady. Ǵumyr shirkin keıde sonshama qysqa bola beredi. Ol taǵdyrdyń peshenege jazýymen orda buzar otyzǵa da jetpeı kezdeısoq qaıǵyly qazaǵa ushyrap dúnıeden ótti. Qanshama arman jerge jumbaq kúıinde ketti... ...Jyr pyraǵyna úzeńgi salǵan Jeńis ózi jan-tánimen súıgen Otanyn jyrlady. Onyń poezııasynda áýez ben áýen syńǵyrlap tur. Jeńis jyrlarynan Shýdyń nar qamysyn jyrtqan jolbarystyń yrylyn, Yqylas qobyzynyń sarynyn, qyrdaǵy aq seleýdi terbeltken Súgir kúıleriniń syrly sazyn estidim. Ol óz beımaza dáýiriniń quıma qulaǵy, kóregen kózine, búkil sezimtal bolmysyna aınaldy», dep jazdy.
Aqyn, marqum Eskermes Jaqsymbetuly óz esteliginde Jeńis Qarǵabaev týraly: «Jeńkeń qııalshyl, armanshyl edi. Sol arman bizden buryn aýyldan alysqa qanat qaqtyrdy. ...Aǵam qumyrsqaǵa qııanaty joq, taýyqqa tyq deýdi qaraýlyq kóretin bir týma minezdi edi. ...Men keıin qazaq radıosynda ádebıet, mádenıet bóliminde redaktor boldym, Jeńkeńniń jibergen bir top óleńderin aqyn aǵamyz Muhtar Shahanovqa bergen edim, ol kisi kóp uzatpaı «Teriskeıden tamasha aqyn taptym» dep maqtana efırge jiberdi», dep syr aqtarǵan-dy.
Sozaqtyq aqyn, marqum Bórǵazynyń О́skeni: «1968 jyldyń erte kóktemi bolýy kerek poshtaǵa baryp, jańa gazet-jýrnaldardy alsaq «Ońtústik Qazaqstan» gazetinde Jeńistiń umytpasam, «Jastyq», «Shaǵa ózenindegi oı», «Myńjylqy» atty úsh birdeı óleńi jarııalanypty. Oblystaǵy árbir otbasyna, mekemelerge túgel taraıtyn gazetke shyqqan óz óleńderi kózine ottaı ystyq basylǵan Jeńistiń ishki qýanyshy, nurly kózi men alaburtqan aqquba óńinen kórinip turatyn.
«Sylqym sezim júregimdi órtegen,
Jastyq meniń abyroıym
mártebem.
Jıyrma besti dúbirletip keýdemde,
Sondyqtan da erteń
úshin ter tógem...».
Mine, Jeńis Qarǵabaevtyń poezııasy! Búgingi kúnniń ǵana emes, keleshektiń jyr súleıleri tamsanyp oqıtyn shýmaq!
Júregińniń túbine tereń boılaı bilgen erekshe tulǵaly jandar ǵana máńgi baqı jadyńda saqtalady. Men úshin Jeńis dosym sondaı jan edi. О́ıtkeni Jeńis Qarǵabaevtyń tabıǵaty, onyń ózin kórmese de óleńderin oqyǵan adamnyń sanasyna qubylys retinde myqtap ornaıdy. ...Ol nebári 28 jasynda dúnıeden ozdy... ...Júrekte Jeńis dosqa degen saǵynysh qana qaldy...» degen esteligi aqynnyń bolmysyn asha túsedi.
Cheh halqynyń Halyq batyry, «Qyzyl juldyz» ordeniniń ıegeri, Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵyn alýǵa ábden laıyqty tulǵa bolsa da, bul marapat berilmegen, «Krasnaıa zvezda», «Krylıa Rodıny» jáne basqa da basylymdarda jaryq kórgen kóptegen maqala, áńgimege arqaý bolǵan, ushqysh, gvardııa leıtenanty Qural Rústemovke arnap jazǵan J.Qarǵabaevtyń «Aqıyq» dastany «Komsomol-69» baıqaýynda bas júlde alǵan. Sol kezde dastan «Ońtústik Qazaqstan» gazetinde basylǵan-dy.
«Kók júzinde samǵaıtuǵyn qyrandar,
Bolat qanat talmaıtuǵyn
qyrandar.
Júregimdi shabyt býsa sańqyldap,
Men jyrlaıtyn,
men shyrqaıtyn bir án bar,
Ol án sendeı qyran jaıly jyr edi,
Ol da sendeı Myńjylqynyń túlegi,
Adam edi ol, adamdardyń qyrany,
Bar edi onda Aqıyqtyń júregi», dep bastalatyn dastan jurt iltıpatyna bólendi, oqyrman jyly qabyldady.
Aqynnyń «Qazaqstan áıelderi» jýrnalynyń 1971 jylǵy shilde aıyndaǵy sanynda jarııalaǵan «Anashym – zańǵar bıigim» atty óleńi kimdi de bolsa beıjaı qaldyrmaıdy. О́z anasyna arnaǵan óleńinde aqyn:
«Júrek – sábı, báz bireý jylatady,
Júrek – Ana, terbeıdi jubatady.
Dúnıedegi eń zańǵar báıteregim,
Seni ýaqyt qaı kúni qulatady?!
Sol kúndi kórmesem men,
kórmesem men,
Bermesem men sum jalǵan tyrnaǵyna,
Júregimniń tórine jerlemes em,
Aq sútiń men meıirimiń kózimdi ashqan.
Bul tirligim-ózińniń nuryn shashqan.
Únsiz kelem... darıǵa-aı, jyrlar edim.
Júregimde bolsaıshy teńiz dastan!» – deıdi.
Osy óleńdegi «Sol kúndi kórmesem men, kórmesem men» degen jol júregińdi shymyrlatpaı qoımaıdy. Aqyn óz ómiriniń úkimin shyǵarǵandaı. О́ıtkeni ol ana – báıtereginiń qulaǵanyn kórmedi, ózi anasynan erterek ómirden ótti. Taǵdyr ma, taǵdyr!
Jeńis Qarǵabaev «Tanyspyn, tanys ár tóbe, Teregin qushtym órtene. Tastaryn basý Shaǵanyń, Jigitke qandaı mártebe», dep ózi tebirene jyrǵa qosqan týǵan aýyly Shaǵanyń torqaly topyraǵyn jamylyp jatyr.
