Sóıtse, aǵylshyndarda «aq pil» (white elephant) degen ıdıoma bar kórinedi. Onyń bastaý tarıhy Taıland, Bırma sııaqty Ońtústik Azııa elderinde monarhtardyń qol astyndaǵy qyzmetshilerine molshylyqtyń belgisi sanalatyn aq pil syılaý dástúrimen sabaqtasyp jatyr eken. Iаǵnı qojaıyn óziniń kóńili qulaǵan adamyna aq pil syılap, qurmet kórsetedi. Biraq ámirshisi syılaǵan álgi pildi ne satýǵa, ne atýǵa nemese basqa bireýge syılap jiberýge tyıym salynady. Atalǵan elder úshin kıeli sanalatyn bul haıýandy kútip-baptaý degenińiz qyrýar shyǵyn. Qysqasy, aq pil molshylyqtyń bastaýy emes, jańa ıesin taqyrǵa otyrǵyzatyn «syılyq».
Qýat «aq pildi» alǵa tarta otyryp, elordada salynǵan záýlim saraılardy ustap turý qyrýar qarjyny talap etetinin, sol sebepti bul ǵımarattardy ýaqyt suranysyna saı ınnovasııalyq, aqparattyq tehnologııalar, bilim berý ortalyqtary retinde paıdalanýǵa úndeıdi. Sondaı-aq jýrnalıst mereıtoı ıelerine syıǵa tartylatyn sansyz shapan «azııalyq aq pildiń» kúıin keshpes úshin olardy zamanaýı dızaın úlgisimen kúndelikti kıetin sándi palto, kúrteshe túrinde daıyndasa, bir jaǵy ulttyq kıim jańasha jańǵyrar edi ári turmysta ıgilikke jarar edi degen oı aıtady. Túsingen janǵa «aq pilden» týyndaǵan oıdyń aıtary kóp. Qýattyń árbir jazǵan dúnıesinde osyndaı tosyn oı menmundalaıdy.
Ol talaıǵy Tarazdan taıaq tastam jer demese de, qalaǵa jaqyn ornalasqan aýyldyń balasy. Qala irgesindegi aýylǵa áýejaı jaqyn ornalasqandyqtan «aeroporttaǵy Amangeldi» atanyp ketken áıgili aýyl. Áıgili aýyl demekshi, Amangeldi aýylynyń balalary toqyraý jyldarynda basqalarǵa esesin jibermeıtin «erekshe erligimen» aty bir dúrkiregen. «Aǵaıynnyń aty ozǵansha, aýyldastyń taıy ozsyn» degen maqaldy Qýat óz basynan ótkizgen. Qulyn-taıdaı tebisip ósken bólesi Altaımen aýyldaǵy bólinis kezinde ekeýi eki jaqta shaıqasýǵa týra kelgen. Bir-eki aı úlkendigi bar Altaı Qýattan týys bolyp qalǵysy kelse, shaıqas alańyn tastap ketýdi suraǵan. «Maıdandastaryn» tastap ketý degen masqara ǵoı, al Qýat qaqtyǵys alańyn tastap ketýdi ar sanaǵan. Ol bala kezinen-aq namys qaıraǵynda shyńdalǵan-dy.
Bir ereksheligi, Qýat kishkentaıynan solaqaılardyń sapyna engen. Ol mektep tabaldyryǵyn attaǵan keńestik kezeńde qudaı urǵan bir ǵadet bar-tuǵyn: solaqaı balany qalaıda oń qolymen jazýǵa májbúrleıtin. Bálkim, bul arab álipbıiniń yrǵaǵyna túsip ketpesin degeni me, áıteýir mektep bosaǵasynan attaǵan solaqaı baldyrǵandardyń jazýymen muǵalim bitken alysyp júretin.
Zadynda solaqaılardan talantty jandar kóp shyqqany belgili. Jahanǵa tanymal solaqaılar arasynda Albert Eınshteın, Isaak Nıýtonnan bastap álemniń talaı tulǵalary bar. Alashtyń solaqaı uly tulǵalary da aldyńǵylarynan áste kem túspeıdi. Sol qolyndaǵy dırıjerlik taıaqshasymen tutas orkestrdiń yrǵaǵy men ıirimin bir arnada túıistirgen Nurǵısa Tilendıev, san túrli boıaýmen ulttyq dástúrdi sýrette tańbalaǵan Gýlfaırýs Ismaılova, keńestik kezeńniń ózinde ulttyq jýrnalıstıkanyń mereıin asyrǵan redaktor Seıdahmet Berdiqulov, Beıjiń Olımpıadasynyń qaharmany boksshy Baqyt Sársekbaev tórtkúl dúnıeniń tulǵalarymen ıyq tirestire alady.
Qýat ta birinshi synypqa barǵan sátten mektepte muǵalimniń, úıde ákesiniń oń qolmen jazý mashyǵyn meńgerýge kiristi. Qatań qadaǵalaýdyń arqasynda oń qoly «ıkemdelip» degenine baǵyna bastady. Áıtse de, «keńestik» jazýǵa kóndikkenimen, keıde sol qoly bar bolǵyr týabitti ádetine basyp, «tóte jazýǵa» júıtkı jóneletin-di...
Amangeldi orta mektebinde oqyp júrgende Qaharmannyń balasy qos qolymen de qalamdy senimdi ustap, jýrnalıstıka aýylyna bet bura bastaǵan. Segizinshi synypta oqyp júrgeninde Jambyl oblystyq «Eńbek týy» («Aq jol») gazetine «Jalǵan baǵa jarǵa jyǵady» degen taqyrypta jazǵan maqalasymen oblysqa tanyldy. Maqalasy gazettiń birinshi betinde «menmundalap» tur. Bir muǵalim apaıymen pikir talastyrdyń dep, muǵalim aǵaılary Qýattyń baǵasyn qasaqana tómendetken. Qýat Borash mundaı ádiletsizdikke tózbegen. Tasqa basylǵan dúnıeniń qaltarysta qalmaıtyn kezi ǵoı. Jýrnalıst jazsa da, oqýshy jazsa da. Anyq-qanyǵy tekserilýge tıis. Sodan aýylǵa kún saıyn komıssııa aǵylady. Bir kúni aýdannan, kelesi kúni oblystan degendeı. Áıteýir alqaly jıynnyń aqyry beıbit túrde aıaqtaldy, mektep dırektory Aısha Berdeshqyzy «búkil jurtqa jarııa salmaı-aq, ózimiz sheshetin másele edi ǵoı» dep kóregendik tanytyp, ýshyqqan máselege núkte qoıyldy. Ádiletsizdik ataýlyǵa qalam arqyly kórsetken alǵashqy qarsylyǵy edi bul Qýattyń.
Kezdeısoqtyq pa, zańdylyq pa, ádette ómirde bolatyn keıbir jaıttardy ajyratý qıynǵa soǵady. Áıtse de, kezdeısoq eshteńe bolmaıdy ǵoı. Adam balasynyń talǵamy, tańdaýy, dúnıetanymy, kerek deseńiz mamandyǵy da sol saladaǵy ozyq oıly tulǵalarmen kezdesip, áńgime-dúken qurýǵa dáneker bolýy zańdylyq emes pe. Qýattyń «adamzattyń Aıtmatovymen» kezdesýi de osyndaı zańdylyqtyń sanatyna qosýǵa turarlyq. Oqıǵanyń uzyn-yrǵasy tómendegideı. Ataqty jazýshy Shyńǵys Aıtmatov 80 jyldyǵy qarsańynda Astanaǵa at basyn tirep, Memleket basshysynyń qabyldaýynda bolǵany bar. Sol saparda Áıgili tulǵany kútip alýshylar qatarynan Q.Borash ta boldy.
Memleket basshysynyń qabyldaýynan shyqqannan keıin qadirli qonaqtyń qurmetine dastarqan jaıylǵan. Dastarqan basyndaǵy emen-jarqyn áńgime barysynda Qýattyń Jambyl oblysynan ekendigi (Shyńǵys Aıtmatov Jambylda tehnıkýmda oqyǵan), oǵan qosa onyń Shyńǵys aǵasy sııaqty 12 jeltoqsanda dúnıege kelgendigi de sóz bolady. Kútýshiniń kishiligine rıza bolǵan jazýshy jas azamatqa batasyn beripti. Bizdiń biletinimiz, Qýat Qaharmanuly ósken, aralasqan, qyzmet etken ortasy arqyly rýhanı dúnıetanymy ósip, shyǵarmashylyǵynda da eldik maqsattaǵy kóptegen týyndyny dúnıege ákeldi.
QazMÝ-dyń jýrnalıstıka fakýltetin támamdaǵan Qýat eńbek jolyn Tarazdaǵy «Raıhan» telearnasynan bastap, Musa Rahmanberdıevtiń arnaıy shaqyrtýymen Jambyl oblystyq telekompanııasynda jalǵastyrdy. Kún saıyn qala ómirine arnalǵan eki saǵattyq efırge shyǵyp otyrdy. Aqparattyq-mýzykalyq, pýblısıstıkalyq baǵdarlamaǵa «Aqnur» ataýy berildi. Osy habar barysynda túrli taqyryp qozǵalyp, kórermenmen tikeleı baılanys, vıktorınalyq suraqtar qoıý syndy kórermenniń qyzyǵýshylyǵyn týǵyzatyn ozyq ıdeıalar júzege asty. Qýat Borashtyń jýrnalıstıkadaǵy alǵashqy izdenisteri aldaǵy shyǵarmashylyq tabysynyń irgetasyn qalady. Al onyń jýrnalıstik sheberligin jan-jaqty tanytqan ortasy – «Egemen Qazaqstan» gazeti.
О́ıtkeni ol osy gazetke «tarydaı bolyp kelip, taýdaı bolyp» shyqty. Úzdiksiz izdenisiniń, alǵyrlyǵynyń arqasynda. Gazet tilshisi retinde Memleket basshynyń shetelge saparlarynan el-jurtty habarlandyryp, egemendik jylnamasyn jasaýǵa úlken úles qosty. «Salamatsyń ba, Sakýra eli», «Armysyń, Amerıka, esenbisiń, eńseli el», «Ejelgi kórshi, etene el» (Qytaı memleketi týraly), «Túbiri ortaq túrikmen elinde» dep taqyryptary aıtyp turǵandaı, jolsapar ocherkterinde oqyrmandy baýrap alatyn talaı derek qamtyldy. Talǵamy bıik sanatker-jýrnalıst Saýytbek Abdrahmanov aǵamyzdyń: «Qýat Borash qalamyna keń qulashtylyq, neni bolsa da álemdik aýqymda qarastyrýǵa tyrysýshylyq tán» dep baǵa berýi osynyń aıqyn dáleli.
Qýat Borashtyń qalamynan shyqqan «Ulttyq sana táýelsizdigi», «Jumyr jerdiń jumaǵy», «Barystar baýyrlastyǵy», «Jańalyq jaratqannyń syıy» syndy taqyrybynyń ózi aıqyndap turǵan oqylymdy maqalalar da «Egemenniń» enshisine tıdi. Qaharmannyń balasy «Egemen Qazaqstan» gazetiniń tilshiliginen basylymnyń bas redaktory laýazymyna deıingi joldy abyroıly eńserdi. Sońǵy kezderi memlekettik qyzmette, ulttyq ıdeologııa salasynda eńbek etip júrse de, ushqan uıasyn erekshe iltıpatpen eske alady.
«Qazir el arasynda esimimiz jaqsy jaǵynan estilip qalyp júrse, oǵan «Egemen Qazaqstandaǵy» ulttyń uly qasıetterin boıyna sińirgen aǵalar dástúrinen alǵan tálim-tárbıeniń qosqan úlesi ólsheýsiz dep bilemin» deıdi búginde Mádenıet jáne sport mınıstrligi Arhıv isi jáne qujattamany basqarý komıtetiniń tóraǵasy Qýat Borash.
Qýattyń jýrnalıstıka salasynda eńbek etken kezeńde túıgen ózindik qaǵıdasy da bar. «Aıtar oıyń, kesimdi baılamyń bolmasa, sýsaǵan sózder tizbegi eshqashan rýhqa qýat, oıǵa nár bere almaıtynyna da kózimiz jetti» deıdi ol. Qýat Borashtyń qýatty qalamynan týǵan «Jumyr jerdiń jumaǵy», «О́z elim – órkenıetim» atty kitaptary rýhqa qýat, oıǵa nár beretin shyǵarmalar qatarynda ekeni aıqyn.
Ult rýhanııatyna memlekettik qyzmette júrip te úles qosýǵa bolady. Qazirgi ádebıet, mádenıet salasynda elimizde oń ózgerister, jańashyl ıdeıalar júzege asyp jatsa, onda Qýat Qaharmanulynyń da qoltańbasy bar. Biz ony qaı ýaqytta da ulttyq jýrnalıstıkanyń sapyndaǵy sardar dep bilemiz.
