MAEK-syz Mańǵystaýdyń jaıy múshkil

Jeltoqsan bastalǵaly Aqtaýda birqatar úıde jylý men ystyq sý toqtap, halyq kedergige tap boldy. «30 qarashadan bastap Aqtaýda ystyq sýdy tutyný kúrt ósken. Sońǵy kúnderi aýa raıynyń sýytýyna baılanysty sý qoımalaryndaǵy ystyq sý deńgeıiniń kúrt tómendeýi baıqalǵan», deıdi tıisti oryndar. Sanamen salmaqtap qarasaq, shyndyǵynda bul aqylǵa qonymdy ýáj emes. Qalada tolassyz úı salýǵa jer telimderin berip kelgen ákimdik qalanyń halqy ósken soń tutyný qajettiligi artatynyn áý bas­ta esepke alyp, kommýnaldyq qyzmetter men barlyq áleýmettik jaǵdaıdy, qorlardy strategııalyq esepteýlerge súıene otyryp sáıkestendirýi kerek edi.

Álbette, árkimniń qaıda turý­dy tańdaýǵa quqy bar. Alaıda jer­gilikti bıliktiń tek bıznestik maq­satta úı salýǵa basymdyq bere bermeı, árbir máseleni jan-jaqty uıymdastyryp, halyq sanyna qaraı baǵamdaý qajettigin nazar­dan tys qaldyrǵany ókinishti. 

Qala basshylyǵy «MAEK-Qazatomónerkásiptiń» eskirgen qon­dyr­ǵylaryna jóndeý jumys­ta­ry júrgizilip jatqanyn, tur­ǵyn­dardy jylýmen úzdiksiz qam­ta­masyz etý úshin ystyq sýdy ýa­qyt­sha toqtatýǵa májbúr bolǵan­dy­ǵyn aıtýda.

Mańǵystaý oblysynyń ákimi N.Noǵaev sý tushytý qon­dyr­ǵy­syn jón­deýge baılanysty aýyz sýdyń qysymy tó­men­degen «MAEK-Qaz­atom­óner­kásip» ká­sipo­rnyndaǵy jaǵdaıdy turaq­tan­dy­rý boıynsha shuǵyl sharalar qabyldaýdy tapsyrdy.

– Jaǵdaıǵa naqty taldaý jasalýy kerek. Sondyqtan jaýapty tulǵalarǵa MAEK kásipornynyń jumysyn kúndelikti baqylaýǵa alýdy tapsyramyn. Ystyq sý berýdi toqtatýdyń sebebi naqty nede ekenin turǵyndar bilýi kerek. Turǵyndar artyq suraq qoıyp, mazany almasa eken dep, «ystyq sýdy búgin nemese erteń tańerteń beremiz» dep bos ýáde berýdiń qajeti joq. Kez kelgen máselege atústi qaramaı, keshendi ári jan-jaqty qarastyrǵan durys. Bul jaǵdaı kommýnaldyq qyz­metter men ýákiletti organ­dardyń jumy­­­­­­syndaǵy úıles­ti­rýdiń na­shar­lyǵynan oryn alyp otyr, – dedi má­se­lege oraı ótkizilgen shuǵyl keńes­te oblys ákimi.

Mańǵystaý atom energetı­kalyq kombınaty 1968 jyly shil­dede quryldy. О́ńirdegi óner­kásip oryndary men turǵyn­dardy elektr jáne jylý energııasymen, sýmen qamtamasyz etetin kásiporynda qazir 3 myń­nan astam adam eńbek etedi. Dıs­tıllıat óndirý jáne óner­ká­siptik jylýmen jabdyqtaý zaýyty, jóndeý zaýyty, jeliler men qosalqy stansalar sehy, 1999 jyldan beri paıdalanýdan shyǵarý rejiminde turǵan BN-350 reaktor qondyrǵysy, sondaı-aq kásiporynnyń negizgi tehnologııalyq óndiristerin qam­ta­masyz etý úshin qajetti 11 ón­diristik ýchaske men qo­sal­qy sehtardan quralǵan «MAEK-Qaz­atom­ónerkásip» – óńirdiń sý, jaryq, jylý syndy tirshilik tyny­synyń tiregi. Sol sebepti kásip­orynnyń jaǵdaıy aımaq­tyń negizgi mańyzdy má­sele­­­­leriniń biri bolyp sanalady.

Mekemeniń óndiristik jab­dyq­­tary 1960-1990 jyldardan beri qoldanysta bol­ǵan­dyq­tan­ qazir tozǵan jáne jyl sa­ıyn jóndeýge, qyzmetin atqa­rýy úshin qalaı da ustap turýǵa qyr­ýar qarjy qajet. Budan bó­lek «QazTransAımaq» arqyly bólinetin gaz baǵasynyń qym­bat­ty­ǵy «jyǵylǵanǵa ju­dy­ryq» bolyp, mekemeniń qarjylyq-eko­nomıkalyq turǵydan da qıyn­­dyqtarǵa kezigýine ákelip soq­­tyrdy. Jabdyqtardyń áb­den tozýy saldarynan teh­nı­­ka­lyq apattardyń oryn alýy, qon­dyrǵylardy jamap-jas­qaý, qarjylyq qıyndyq, ju­mys­­shylar aılyǵyn kóterip, ma­te­rıal­­dyq qoldaý kórsete almaý syndy máse­­leler qursaýlap, tyǵyryqqa ti­rel­gen kásiporyn basshylyǵy me­kemeniń qaryzyn tarıfterdi qymbattatý arqyly tutynýshylar, ıaǵnı turǵyndar tarapynan ótemek boldy. Biraq bul tıimsiz edi. Qalaǵa qonys­ta­nýshylar sany artqanmen árbir úıdiń sý men jaryqty, jylýdy tutyný deńgeıi burynǵysha. Bul turǵyndardyń narazylyǵyn týdyrdy jáne MAEK usynǵan tólem deńgeıiniń negizsiz eken­di­gin dáleldeı tústi. Onyń ústine elimizdiń elektr energetıkasy týraly zańynyń 2004 jylǵy 9 shildede qabyldanǵan 25-babyn basshylyqqa alǵan deldaldardyń onsyz da qalt-qult etken kásip­oryndy aıaqtan shalmasa, MAEK ju­mysyn alǵa bastyrýǵa eshqan­daı kómegi bolǵan joq dep ashyq aıta alamyz.

Qaı nárse bolsyn memleketke, halyqqa, mekemege paıdaly, tıimdi bolsa ǵana súıkimdi, halyqtan jyrym-jyrlaǵandy keńirdek-kanaly qaı qaltaǵa aparyp quıary belgisiz deldaldardyń máselesi qaıta qaralýy kerek. Onyń ústine deldaldardyń ózara birimen-biri qyrqysyp, sot­tasyp aıqaı-shý shyǵarýy tur­ǵyn­dardyń kóńilindegi kúdik­ti qoıý­lata tústi. О́ndirýshi men tu­ty­nýshy arasynan «tasymal» degen jyly-jumsaqty taýyp alǵan, «esikti tek aqsha jınaý úshin qaǵatyn, qolynda qalamy men bloknotynan basqa quraly bolyp kórmegen» deldaldardan qutylý – mańǵystaýlyqtardyń MAEK-ke qatysty basty ta­lap­tarynyń biri. Sondaı-aq asa mańyzdy kásiporynnyń jaǵ­daıyn qalpyna keltirý úshin ha­lyqtyń Úkimetten surar kóme­gi – MAEK úshin taýarly gazdyń baǵasyn uzaq ýaqytqa tómen­detip ustap turý nemese gaz ba­ǵa­syna jeńildik qarastyrý, jylý jáne sý óndirýge tómen tarıfterge baılanysty «MAEK-Qazatomónerkásip» shyǵyndaryn bıýdjet qarjysynan sýbsıdııalaý máselesin qaraý, kásiporyndy jańǵyrtý úshin qarjy uıym­dary­nan qarjylandyrýdy qa­ras­­­tyrý.

Qazirgi tańda Aqtaý qalasy turǵyndarynyń «MAEK-Qaz­atomónerkásip» JShS aldyndaǵy sý jáne jylýmen jabdyqtaý úshin jalpy bereshegi 606 mln teńgeden asqan. Sharýasyn úıles­tire almaı shatqaıaqtaǵan ká­siporyn alashaq aqshasyn alǵy­sy kelip qıǵylyq salsa, qap­taǵan qymbatshylyqtan, aradaǵy deldaldardan sharshaǵan halyq zárezap.

Jaz, kúz aılarynda MAEK-tegi samaýryndardyń jarylýy túsirilgen vıdeolar áleýmettik jeliler arqyly tarady. Sol kezde-aq Úkimetten shuǵyl kómek suraǵan halyqtyń janaıqaıy tegin emestigin Aqtaýda qazir oryn alyp turǵan jaǵdaı tolyq dáleldeýde. Buǵan deıin oblystyń jáne qalanyń tizginin ustaǵan basshylar MAEK máselesinde belsendilik, janashyrlyq tanyta almaǵan. Ony ótkir máse­le retinde kóterip, jartylaı bol­sa da jańǵyrta alǵanda kásiporyn dál búgingi toqyraǵan qa­lypqa túspes edi. Uzaq jyl­darǵa so­zyl­ǵan salǵyrttyq, jaýap­syz­dyq, janashyrlyqtyń joq­ty­ǵy­nan dimkás MAEK demi­gip tur. Saldarynan jazda aýyz sý jetpestigine urynatyn ha­­­­lyq bıyl qysta ystyq sý men jylý­dyń joqtyǵyna tap boldy. MAEK bul kúıge qalaı tústi, ony «maıshelpek» qylǵandar bar ma – arǵy-bergisin qopara qarap, tergep-tekserer me edi...

2019 jyldan beri memleket menshigine berilgen MAEK-ti Úkimet jýyrda oblysqa kom­mý­nal­dyq menshikke ótkizgen. Endi Mańǵystaý oblysyna atalǵan kásiporyndy jańǵyrtý úshin qyrýar qarajat qajet.

Bıyl kúzdegi Mańǵystaý ob­ly­­­syna saılaýaldy saparyn­da Prezıdent Q.Toqaev «MAEK-Qaz­atom­ónerkásip» qýatyn keńeı­týge erekshe nazar aýdarý kerek­tigin aıtyp, «óńirdiń qarqyn­dy damýy men halyq ósiminiń joǵary qarqyny ınje­ner­lik jelilerdi jańǵyrtý máse­lesin ótkir qoıyp otyr. Kom­­mýnaldyq ınfraqurylym júk­te­melerge tótep bere almaıdy. О́ńir­degi sý, jylý jáne elektr ener­gııasynyń negizgi jetkizýshisi – «MAEK-Qazatomónerkásip». Bul kásiporyndaǵy jabdyqtyń tozýy 80 paıyzdan asady. Ob­lysqa burynǵy jumys saparym barysynda men kásiporyndy jań­ǵyrtý baǵdarlamasyn ázir­leýdi tapsyrdym. Úkimet ony iske asyrýǵa qajetti qarajatty taýyp, jýyq arada jumysqa kirisýi kerek» degen bolatyn.

MAEK-ti aıaǵynan tik turǵyzý úshin Mańǵystaý oblysynyń qa­ra­jatty qaıdan alyp, qansha ýa­qyt jumsaıtyny belgisiz. Tur­ǵyn­dar sany arta túsken Aq­taýda MAEK jumysyn je­ńil­detýdiń balama joldaryn tabý da tıisti oryndar basyn shyn aýyrta oılanatyn taqy­ryp. Al halyqtyń úmiti Pre­zı­denttiń sózinde, bergen tap­syrmasynda. «Kemedeginiń jany bir» degendeı, qys bastala bere qysqan sál aıazda halyqty tońdyryp úlgergen jergilikti bılik pen kom­mýnaldyq sala basshy­la­ry­nyń bıylǵy qystan jurtty jaý­ratpaı, jaýtańdatpaı alyp shyǵýyn tileıik.

Mańǵystaý oblysy