Ulttyq sana kóterilisi

«Zulymdyq ımperııasy» dep atalǵan qandy ımperııaǵa qarsy uzaq jyldan keıin KSRO halyqtary arasynda jal­ǵyz ári birinshi bolyp bas kótergen qazaq jastary boldy. Qazaq jastarynyń qar­sylyǵyna Odaqtaǵy barlyq ulttyq res­pýblıkalardyń azamattary súısinip, razy boldy. Qazaq jastaryna qarsy qoldanylǵan qandy qasaptar­dy aıyptap, shetelden joldanǵan hattar men qa­rarlar KSRO basshylary atyna qarsha borady. Mysaly, Vengrııada Qaırat Rys­qulbekovke ólim jazasyn berýge qarsy elge belgili 41 adam qol qoıǵan hat 1987 jyldyń 20 shildesinde sol kezdegi KSRO Joǵarǵy Keńes tóralqasynyń tóraǵasy A.Gromykoǵa jetkizildi. Keıin prezıdent bolǵan Leh Valensa bastaǵan 70 adam qol qoıǵan osy mazmundaǵy qarsylyq haty Polshadan KSRO-nyń birinshi basshy­sy M.Gorbachevke jiberildi. Amerıka­daǵy «Frıdom haýs» uıymy da M.Gorbachev pen bas prokýror A.Rekýnkovtyń atyna qarsylyq telegramyn saldy. Ger­ma­nııadaǵy Túrki eli komıteti 1987 jylǵy 26 qańtarda Kýveıtte bolatyn Islam konferensııasy uıymynyń otyrysy­na hat jazyp, Qazaqstan oqıǵasyn talqy­­lap, qarsylyq bildirýdi usyndy. Onda qazaq jastarynyń «О́zimizdi-ózimiz basqarý quqyn talap etemiz!», «Kolbın, Reseıge qaıt!», «BUU-ǵa múshe bolý qu­qyn talap etemiz!» degen sııaqty uran­da­ry orys kommýnısteri aıtqandaı «buza­qy», «maskúnem» adamdardyń sózi emes, son­dyqtan ara túsýlerińizdi ótinemiz delin­gen. Osyndaı dúmpýdiń arqasynda jas­tar­ǵa qoldanylatyn repressııalyq shara­lar birshama jumsardy jáne qazaq hal­qy týraly aqparat dúnıe júzine tanyldy.

Alańǵa shyqqan jastardyń kóbi saıa­sı kózqarasy jetilgen, uly orystyq shovınıstik saıasattyń ozbyrlyǵyna tóze almaǵan, óziniń ultyn aıaqasty etkisi kelgen ımperııalyq órkókirektikke tótep ber­gen asyl azamattar edi. Solardyń biri – Ermuhanbet Qýandyq. Túrkistan obly­synyń Ordabasy aýdanyndaǵy Yqylas Temir aýylynda kópbalaly otba­synyń shańyraǵynda dúnıe kelgen ol Jeltoqsan kóterilisiniń qarsańynda birshama ómir kórip, ysylǵan jas bolatyn. Áskerı mindetin Reseıdiń Chıta oblysynda ótegen ol basqa halyqtardyń jastarymen etene aralasqan. Orys tilin shala túsinse de tabıǵı alǵyrlyǵynyń arqasynda ony da ıgerip, ortasynyń ozyǵy bolady. Rotada saıası sabaq júrgizip, belsendilik kórsetedi, serjant ataǵyn alyp, bólimshe komandıri bolady. Elden kitap aldyryp, bolashaqta joǵary oqý ornyna túsýge daıyndalady. Áskerden kele sala bos júrmeı ýchılıshede oqyp, dánekerleýshi mamandyǵyn da alady. Odan keıin QazMÝ-ge tarıh fakýltetiniń «KPSS tarıhy» bólimine túsedi.

Oqı júrip Ermuhan qurylys otrıadyna da qatysady, Chernobyl apatynyń zardabyn joıýǵa da barady, tobynyń sta­rostasy da bolady... Osyndaı stýdentti oı-órisi jan-jaqty jetilmegen dep qalaı aıtarsyń? Kerisinshe, ol qoǵamdaǵy uly orys shovınıstik saıasatynyń ádiletsiz ústemdigine ashý-yzasy ábden qaınaǵan, ultynyń bolashaqta jutylý qaýpi bar ekenin aıqyn sezingen sanaly jas bolatyn. Sondyqtan da ol Qazaqstanǵa birinshi basshy bolyp orys ultynyń ókili kelgenine jan-tánimen qarsy bolyp, Gorbachev basqarǵan ókimettiń ádilet­sizdigine qatty shıryǵyp, basqa fakýltetter men jataqhanalarǵa baryp, jastardy qarsylyq aksııasyna shaqyrǵandardyń biri bolady.

Alaıda... kótergen urandaryn, qarsy­lyq transparanttaryn birge jazysqan tabansyz, borkemik joldastarynyń satqyn­dyǵymen Ermuhanbet ustalyp, 5 jylǵa bas bostandyǵynan aıyrýǵa úkim kesiledi. Kýáger bolyp sotqa kelgen 15 adamnyń ishinen eki adam ǵana ony qorǵap, kýálik beredi. Olar – sol kezde zań fakýltetiniń 1-kýrsynda oqyǵan tarazdyq Jeksen Oshanov (marqum) men tarıh fakýlteti «KPSS tarıhy» bóliminiń 5-kýrs stýdenti petropavldyq Baǵdat Muqanova edi...

Ermuhanbetti óziniń alǵashqy áıeli de satyp, eki balasyn alyp, syrtynan ajyrasyp ketedi. «Jyǵylǵanǵa judyryq» degendeı ákesi de túrmede júrgende qaıtys bolady.

Alaıda Ermuhanbet Qýandyq qaıǵyǵa qarsy tura almaıtyn borkemik emes, qaı­ratty jigit. Onyń ústine óz isiniń durys­tyǵyna kózi jetken jan. Isi qazaq hal­qynyń adal uldary men qyzdary, kór­shiles respýblıkalardyń sanaly aza­mat­tary, tipti sheteldik ádiletti jan­dardyń bári ózderin qoldap sóılep, aqtap jat­qandarynyń shet jaǵasyn ol bilip júredi. Onyń ústine kesilgen 5 jyldyń 2 jyly qysqartylady. Eldegi demokratııalyq dúmpý, sheteldik ádiletti uıymdar men jeke adamdardyń talaptary repressııalyq mashınanyń kúsh-qýatyn álsiretip, ol bostandyqqa 3 jyldan da erte ýaqytta shyǵady. Ermuhanbettiń qapasta otyrǵan barlyq merzimi – 1 jyl 11 aı 3 kún.

Túrmeden kelgen soń Ermuhanbet kóp azap kórse de, aqyn Oljas Súleımenov­tiń tegeýrinimen qaıtadan sol oqýyna qabyl­danady. Bul iste Oljekeńniń tapsyr­masymen zyr júgirgen onyń senimdi ókili Talǵat Omashevtiń eńbegi de az bolma­ǵa­nyn aıta ketý kerek...

Ermuhanbet óziniń ǵana aqtalǵanymen qoımaı, Jeltoqsan partııasynyń qatary­na enip, basqa azamattardyń aqtalýyna da kóp eńbek sińirgen. Qazir ol bıznespen aınalysady. Úı-ishi, bala-shaǵasy, súıgen jary bári de din aman. Erekeń Jeltoqsan kóterilisinde bastan keshkeniniń bárin jýyrda shyqqan «1 jyl. 11 aı. 3 kún» atty kitabynda baıandady. Kitap óte tar­tymdy, sol kúnderdiń oqıǵalaryn kóz aldyńa boıamasyz túrde ákelgen derekti dúnıe. Jaqynda Qyzyljardaǵy S.Muqanov atyndaǵy oblystyq kitapha­nada onyń tusaýkeser rásimi boldy. Oǵan Soltústik Qazaqstan óńirindegi Jeltoq­san kóterilisine qatysqandar, zııaly qaýym ókilderi, ǵalymdar men jýrnalıs­ter qa­tysty. Eń bastysy, kitaptyń bir keıip­keri, Erekeńdi Jeltoqsan sotyn­da qorǵap sóılegen ekeýdiń biri, qazir oblys­tyq ákimdikte qyzmet isteıtin Baǵ­dat Muqanova da qatysyp, sóz sóıledi. Kitap­tyń tusaýkeseriniń Qyzyljarda bolǵan sebebi de sol – Baǵdattyń Qyzyljar tur­ǵyny bolǵandyǵy edi.

QYZYLJAR