Infografıkany jasaǵan Amangeldi Qııas, «EQ»
«2023-2025 jyldarǵa arnalǵan respýblıkalyq bıýdjet týraly zańǵa» sáıkes, bıylǵy aılyq eseptik kórsetkish (AEK) kólemi 3 450 teńge bolyp bekitildi. Eń tómengi jalaqy mólsheri – 70 myń teńge. Áleýmettik járdemaqy men ótemaqy, aıyppul men salyq, ózge de tólemder osy AEK arqyly esepteledi. Memlekettik bazalyq zeınetaqy tóleminiń mınımaldy mólsheri – 24 341, al zeınetaqynyń tómen mólsheri – 53 076 teńge. Bazalyq áleýmettik tólemderdiń mólsherin esepteý úshin eń tómengi kúnkóris deńgeıi – 40 567 teńge.
Byltyr syrtqy shoktarǵa birshama beıimdelsek, 2023 – eńsemizdi tiktep, áldeqaıda sergek qımyldaıtyn jyl bolýǵa tıis. Sarapshylardyń boljaýynsha, 2023 jyly álemdik ekonomıkanyń ósýi 3 paıyzdy quraıdy. Ulttyq ekonomıka mınıstrliginiń paıymdaýynsha, bıyl ishki jalpy ónim ósimi (IJО́) 4 paıyz kóleminde bolýǵa tıis.
«Bazalyq ssenarıı kezinde munaıdyń ortasha baǵasyn barreline 85 dollar deńgeıinde jáne AQSh dollarynyń eseptik baǵamyn 470 teńge deńgeıinde paıdalaný usynylady. Osy ssenarıı boıynsha jalpy ishki ónimniń ortasha jyldyq naqty ósýi 3,9 paıyzdy quraıdy, onyń ishinde 2023 jyly – 4 paıyz. Optımıstik ssenarıı kezinde munaıdyń boljamdy baǵasy barreline – 110 dollar, AQSh dollarynyń baǵamy 440 teńge deńgeıinde anyqtaldy. Ekonomıkanyń ortasha jyldyq ósýi 4,2 paıyz deńgeıinde boljanýda. Pessımıstik ssenarııde munaı baǵasy barreline 60 dollar jáne IJО́-niń boljamdy naqty ósýi orta eseppen 3,5 paıyzdy quraıdy», degen edi Ulttyq ekonomıka mınıstri Álibek Qýantyrov.
Munaı óndirý 2023 jyly 92,6 mln tonnany qurap, 2027 jyly 100 mln tonnaǵa deıin ulǵaıady. Ulttyq banktiń boljamy boıynsha eksport 81 mlrd-tan 84,6 mlrd dollarǵa deıin, ımport 45,7 mlrd-tan 53,5 mlrd dollarǵa deıin ósedi degen boljam bar.
«Qazaqstan Respýblıkasynyń Ulttyq qorynan 2023-2025 jyldarǵa arnalǵan kepildendirilgen transfert týraly» zań jobasyna sáıkes, osy jyly respýblıkalyq bıýdjetke kepildendirilgen transferttiń mólsheri 2,2 trln teńge bolyp bekidi. Tıisinshe, Ulttyq qordan 2024 jyly – 2 trln teńge, 2025 jyly 1,9 trln teńge alynbaq. Bul rette zań jobasynda munaıdyń kesimdi baǵasy 2023 jyly barreline – 48,9 dollar, 2024-2025 jyldary barreline 42,2-40,3 dollar deńgeıinde belgilendi.
Ekonomıkanyń naqty sektoryn damytýdy qoldaý maqsatynda 2023 jyly 2,1 trln teńge bóliný kózdeledi. Qarajat negizinen:
- О́ńdeý ónerkásibin damytý;
- Aımaqtarda ınfraqurylymdyq jobalardy iske asyrýdy jalǵastyrý;
- Kásipkerlikti, kishi jáne orta bıznesti damytý jáne qoldaý;
- Kólik jáne gaz tasymaldaý júıesin damytýǵa baǵyttalmaq.
Al Ulttyq bank tóraǵasy Ǵalymjan Pirmatovtyń aıtýynsha, ınflıasııa qazirgi deńgeıinen 7,5-9,5 paıyzǵa deıin baıaýlaıdy dep kútedi. Onyń sózine qaraǵanda, syrtqy ınflıasııalyq qysymnyń birtindep tómendeýi, aqsha-nesıe saıasaty aıasynda qabyldanyp jatqan sharalar qymbatshylyqty quryqtaýǵa sep bolmaq.
«Qaryshtap ushqan baǵalardy aýyzdyqtaý úshin Ulttyq bank aqsha-nesıe saıasatyn qatańdatýǵa májbúr boldy. Bazalyq mólsherleme byltyrǵy qańtardaǵy 10,25 paıyzdan jeltoqsan aıynda 16,75 paıyzǵa deıin artty. Bul sheshimder eldegi ınflıasııalyq úrdisterdi tejeýge baǵyttalǵan. Orta merzimde aqsha-nesıe saıasatynyń qatańdaýy baǵalardyń ósý qarqynyn tómendetýge jáne 2023 jyly ınflıasııalyq kútýlerdi báseńdetýge septigin tıgizedi. Osy maqsatta Ulttyq bank Úkimetpen birlesip, ınflıasııany baqylaý jáne tómendetý boıynsha 2022-2024 jyldarǵa arnalǵan sharalar keshenin ázirledi. Onda óndiris kólemin ulǵaıtý, taýarlar men kólik logıstıkasyn damytý, monopolııaǵa qarsy retteý jáne basqa da júıeli sharalar qarastyrylǵan», deıdi Ǵalymjan Pirmatov.
Eýrazııalyq damý bankiniń sarapshylary 2022 jyly Qazaqstan ekonomıkasy syrtqy jáne ishki qysymdarǵa ornyqty jaýap qatty, buǵan bıýdjet-salyq saıasaty jaqsy úles qosty dep esepteıdi.
«Bizdiń baǵalaýymyz boıynsha, bıyl ósim 2,8 paıyzdy quraıdy, bul – qazirgi syrtqy jaǵdaılardy esepke alsaq óte kúshti kórsetkish bolyp sanalady. Bazalyq ssenarıı jaǵdaıynda biz 2023 jyly ekonomıkalyq ósim 4,2 paıyzǵa deıin jedeldeıdi dep kútemiz», deıdi Eýrazııalyq damý banki analıtıkalyq jumys boıynsha dıreksııasynyń aǵa sarapshysy Aıgúl Berdiǵulova.
2023 jyldyń ortasha jyldyq teńge kýrsy 486 teńge shamasynda qalyptasýy múmkin. Bul óz kezeginde munaı baǵasynyń tómendeýimen, soǵan oraı eksporttan túsetin tabystyń azaıýymen baılanysty.
AERC sarapshylarynyń boljaýynsha, 2023 jyly Qazaqstan IJО́-siniń realdy ósimi 3,9 paıyzdy quraıdy. Kórsetkishtiń ósýine –
- Jańa jeńildetilgen ıpotekalyq baǵdarlamalardyń júzege asýy esebinen qurylys sektory (7,5 paıyz);
- Reseılik logıstıkalyq tizbekke balama marshrýttardy damytý arqyly transport jáne qoıma (5,7 paıyz);
- Reseılik mıgranttar tarapynan týyndaǵan qosymsha suranys arqasynda qalyptasqan kóterme jáne bólshek saýda (4 paıyz) salalary úlken úles qosady.
«Ekonomıkanyń birshama ósim kórsetýine respýblıkalyq bıýdjetke 13,6 trln teńge, 5,1 paıyzǵa deıin túsetin túsim de áser etedi. Bul rette jıyntyq eksport 1,2 paıyzǵa deıin ósip, munaı óndirisiniń kólemi 85 mln tonnaǵa jetedi», dep boljaıdy sarapshylar. Olardyń paıymdaýynsha, bul jerdegi basty kedergi – Kaspıı qubyr konsorsıýmynyń (KTK) úzdiksiz jumys isteýine qatysty týyndaıtyn Qazaqstan men Reseı arasyndaǵy saıası qarym-qatynas bolmaq.
«Qazaqstandaǵy eki iri munaı-gaz jobasynda reseılik kompanııalardyń úlesi bar ekenine qaramastan, KTK-nyń uzaq ýaqytqa isten shyǵyp qalmaıtyndyǵyna, jańa fors-majordyń týyndamaıtynyna 100 paıyz kepildik joq», delinedi AERC baıandamasynda. Eger eki el arasyndaǵy qarym-qatynas ýshyqqan jaǵdaıda 2023 jyly teńgeniń ortasha baǵamy 472,5 deńgeıinde qalyptasýy múmkin. Bul oraıda sarapshylar munaıdyń jyldyq ortasha baǵasy barreline 94,58 dollar bolýy múmkin deıdi. Munaı baǵasy aıtarlyqtaı quldyramasa teńge kýrsynda da asa qatty ózgeris bola qoımaıdy degen senim bar.
Qazaqstannyń basty eksporttyq kóziri – munaı, odan keıin basqa da qazba baılyqtar negizgi úlesti ıelenedi. Daıyn ónimdi eksporttaý jaǵyn áli jetildire almaı kelemiz. Ulttyq bank keler jyly da ımport úlesi joǵary bolaryn habarlaıdy. 2023 jyly Qazaqstannyń ózge elderden taýar satyp alý kólemi 2016 jylǵy deńgeıden eki ese asyp túsýi múmkin.
«Importtyq taýarlardyń qymbattaýyna qaramastan, oǵan degen suranys áli turaqty deńgeıde qalyp otyr. Sonyń kóp bóligin tutynýshylyq jáne aralyq taýarlar (taýarlar men qyzmetterdi óndirý úshin qoldanylatyn taýarlar – red.) quraıdy. Reeksporttyń ósýi de azyq-túlik emes tutyný taýarlaryna qatysty ımportqa qosymsha qysym jasaýda. Orta merzimdi perspektıvada fıskaldyq shyǵyndar aralyq taýarlar ımportynyń ósýine jol ashady», deıdi Ulttyq bank tóraǵasynyń orynbasary Aqyljan Baımaǵambetov.
2022 jylǵy geosaıası táýekelderden keıin Qazaqstannyń burynǵydaı Reseı taýarlaryna táýeldi bola bermeıtini, sonymen qatar syrtqa eksport jasaýda Reseı arqyly ótetin emes, basqa senimdi ári perspektıvasy joǵary marshrýttardy tańdaıtyny túsinikti boldy. Mamandardyń aıtýynsha, Eýropalyq odaq úshin endigi kezekte Reseı emes, Ortalyq Azııa, sonyń ishinde Qazaqstannyń róli bıik bola túsedi. Sondyqtan 2023 jyldy Qazaqstan úshin ekonomıkalyq baǵdarlaýdyń ózgeretin, Eýropa elderimen joǵary deńgeıdegi qarym-qatynastyń alǵashqy kezeńi bolatyn jyl dep qabyldaǵan jón sııaqty. 30 jyl ishinde elimizge Eýroodaq elderinen 160 mlrd dollardan astam ınvestısııa tartyldy. 2022 jyldyń 8 aıynda Qazaqstan men EO arasyndaǵy taýar aınalymynyń kólemi 26 mlrd dollar bolyp, 2021 jylmen salystyrǵanda 43 paıyzǵa artty.
Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev Eýropalyq keńes prezıdenti Sharl Mıshelmen kezdesýinde taýar jetkizýdiń jahandyq tizbegin qamtamasyz etý maqsatynda halyqaralyq kólik baǵyttaryn damytýdyń mańyzy joǵary, ásirese qazirgideı geosaıası jaǵdaıda degen edi. Memleket basshysynyń aıtýynsha, Qazaqstan EO-men birigip Transkaspıı halyqaralyq transport marshrýtyn paıdalanýdy da qarastyryp otyr.
Qazaq munaıynyń 90 paıyzǵa jýyǵyn tasymaldap otyrǵan KTK 2022 jyly birneshe ret «isten shyqqannan» keıin munaı eksporttaýda kóldeneń qaýiptiń kóp ekeni jáne onyń 2022 jylmen bite qoımaıtyny ańǵarylǵan. Byltyr jyl ortasynan bastap bılik balama marshrýttardy tabý jáne soǵan oraı basqa memlekettermen kelissóz júrgizýge belsene kirisken. Bul rette Transkaspıı dáliziniń múmkindigi men mańyzy zor bolyp tur. Endi atalǵan baǵytty EO-men birlesip qarastyrý biz úshin saýda qatynastarynyń jańa kezeńi bolyp sanalady.
