Kollajdy jasaǵan Amangeldi Qııas, «EQ»
Aýdan tarıhy tereń. 1928 jyly Qyzyljar okrýginiń quramynda Qyzyltý aýdany bolyp qurylyp, tikeleı Qazaq AKSR-nyń ortalyǵy Almatyǵa baǵynǵan. Ortalyǵy Qýlykól aýyly bolǵan. 1932 jyly Qaraǵandy oblysy qurylǵanda aýdan osy ákimshilikke baǵyndyrylyp, aýdan ortalyǵy Kishkenekólge aýystyrylady. Kishkenekóldiń ózi keıin «Qyzyltý» ataýyna ıe bolady. Al 1997 jyly Qyzyltý aty qaıtadan ózgertilip, burynǵy Kishkenekólge aýystyryldy. Sol jyly aýdanǵa Shoqan Ýálıhanov esimi berildi.
Aýdannyń 15 myńdaı halqy birtekti, 90 paıyzy qazaqtar. Basqa ulttardyń árqaısysy 1 myńǵa jetpeıdi. Aýdan ortalyǵy Kishkenekól oblys ortalyǵynan 340 shaqyrym jerde ornalasqan. Bul oblystaǵy eń shalǵaı aýdandardyń biri sanalady.
Jýyrda jazylym naýqanyna baılanysty osy aýdannyń qazirgi ákimi Qaırat Pishenbaevpen kezdesip, áńgime-suhbat qurǵan edik. «Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń «Ádiletti memleket. Birtutas ult. Berekeli qoǵam» atty Joldaýynda memleketti damytýdyń strategııalyq baǵyttary aıqyndalǵan. Biz osynda aıtylǵan tapsyrmalardy iske asyrý baǵytynda qoldan kelgen sharalardy atqaryp jatyrmyz», dep bastady ol óziniń sózin.
Aýdan ekonomıkasynyń draıveri – aýyl sharýashylyǵy. 2021 jyldyń qazan aıyndaǵy kórsetkishpen salystyrǵanda bul salanyń ósimi byltyr 3 paıyzǵa artyp, jalpy kólemi 39 mlrd teńgeniń ónimi alynǵan. Osy kezeńde aldyńǵy jylmen salystyrǵanda salaǵa tartylǵan ınvestısııa kólemi de 11 paıyzǵa kóbeıgen.
Byltyr jaz aýdan aýmaǵynda ystyq ári qurǵaq bolyp, astyq shyǵymdylyǵy aldyńǵy jylǵydan sál tómendedi. Gektar berekeligi 10 sentnerden aınalyp, barlyǵy 144 myń tonna astyq jınalǵan. «Árıne, gektar berekeligin arttyrýǵa agrotehnıkalyq is-sharalardyń tolyq kólemde júrgizilmegendigi de kesirin tıgizdi. Ony jasyrýǵa bolmaıdy. Al byltyr sol keleńsizdikterdi joıýmen kúresip, bıyl molyraq ónim alýǵa tyrysamyz», deıdi Qaırat Sákenuly.
Jeri úlken, jaıylymy mol bolǵandyqtan, bul aýdan mal sharýashylyǵyna kóbirek nazar aýdarady. Byltyr osy salanyń barlyq túri boıynsha 2021 jylmen salystyrǵanda ósimge qol jetkizilgen. Atap aıtqanda, 4 myń tonna et óndirilip, byltyrǵydan 2 paıyzǵa, 44 myń tonna sút óndirilip byltyrǵydan 1 paıyzǵa artty.
Byltyr aýdan sharýalary 3 myń bas asyl tuqymdy mal satyp alýǵa qol jetkizgen. Bul aldyńǵy jylmen salystyrǵanda 11 paıyzǵa artyq. Aýdanda quny 2 mlrd teńge bolatyn 3 jańa taýarly sút fermasy iske qosylǵan. Sonyń ishinde Kishkenekól aýylyndaǵy «Joldasbaı-Agro» fermerlik sharýashylyǵy 1 224 bas sıyrǵa arnalǵan fermany iske qosty. Bul kásiporynnyń jalpy quny 5,2 mlrd teńge, jyldyq qýaty 6 myń tonna sút óndirýge jetedi. Sondaı-aq Aqbulaq aýylyndaǵy «Olja Atameken» jáne «JALAYR agrofoods» JShS árbiri 1 300 basqa arnalǵan taýarly sút fermasynyń qurylysyn bastap ketti. Jobalardyń quny – 5,6 mlrd teńge. Bulardyń qýattylyǵy da jylyna 6 myń tonnadan sút óndirýge shaqtalǵan. Fermalar paıdalanýǵa berilgende jańadan 78 jumys orny ashylmaq.
Aýdanda ıgerilmeı bos jatqan jerlerdi memleket meshigine qaıtarý týraly Prezıdent tapsyrmasy jiti oryndalýda. Byltyr 54,5 myń ga jer aýdannyń jer qoryna qaıtaryldy. Egistik jerlerdi sıfrlandyrý búginde 67%-ǵa oryndalǵan. «Bul jumys jalǵastyrylady», dedi ákim.
Aýdannyń tas joldary barlyq basqa jerdegi sııaqty kúrdeli jóndeýdi qajet etedi. Avtomobıl joldarynyń uzyndyǵy 704 shaqyrym bolsa, sonyń 74 shaqyrymy ǵana respýblıkalyq mańyzy bar jolǵa jatady. Oblystyq mańyzy bary – 223, al aýdandyq mańyzdaǵy joldar 407 shaqyrym. Sońǵy eki jylda osy joldardy jóndeýge qyrýar qarajat quıyldy. Máselen, Kishkenekól aýylynyń ishindegi 16 shaqyrym joldy jóndeýge 500 mln teńge qarajat bólindi. Bıyl taǵy 22 shaqyrymyn jóndeýge 598 mln teńge qarastyrylyp otyr. 2023 jyly jolyn jóndeý josparlanǵan aýyldardyń biri – Bıdaıyq. Bul Reseımen shekaralas óńirde ornalasqan meken, onyń 5 shaqyrymdyq ishki joldaryn jóndeýge 389 mln teńge qarastyrylyp otyr.
Bıyl Aqjar aýdanyndaǵy Dáýit stansasynan Kishkenekólge deıin keletin respýblıkalyq mańyzy bar joldy jóndeýge jobalyq-smetalyq qujattar daıyndalǵan, memlekettik saraptamadan ótkizilgen, endi tek qarjylandyrý qarastyrylsa, jóndeý jumystary bastalyp ketpek. Mine, osy jumystar atqarylsa, aýdan joldarynyń 65 paıyzy qanaǵattanarlyq dárejege jetkiziledi.
Aýdanda medısınalyq uıymdardyń materıaldyq-tehnıkalyq bazasyn jaqsartý boıynsha jumys jalǵasyp jatyr. Stomatologııalyq qondyrǵy, elektrokardıograf, defıbrıllıator, akýstıkalyq emıssııalardan jalpy somasy 16 mln teńgeden astam tirkeý júıesi satyp alynbaq. О́kinishke qaraı, aýdanda dáriger tapshylyǵy eńserilmeı otyr. Bıyl 8 dáriger, 4 orta deńgeıli medısınalyq maman kelgenimen kardıolog, onkolog, dermatolog, stomatolog, akýsher-gınekolog sııaqty mamandar aýadaı qajet.
Aýdan kóleminde 24 jalpy bilim beretin, 23 mektepke deıingi oqý mekemesi bar. Byltyr 2 mektepke 12,5 mln teńgege arnaıy kabınetter ornatylǵan. Buryn jylýǵa qosylmaǵan 6 mektepke bıyl jylytý qazandyqtary salynyp, barlyq mektep 100% qazandyqtarǵa aýystyrylǵan.
Alys aýdan bolsa da mundaǵy bilimniń sapasy eshkimnen kem emes, jyl saıyn UBT-da jaqsy nátıje kórsetip keledi. Byltyr da oblys boıynsha joǵary kórsetkishke ıe bolyp, ortasha 81 baldy alǵan. Sońǵy 3 jylda aýdanda 4 jańa klýb jáne 1 kitaphana ashylyp, mádenıet salasy nysandarynyń jalpy sany 36-ǵa jetti. Byltyr Qýlykól aýylyndaǵy klýbqa kúrdeli jóndeý jumystaryn jasaýǵa 52 mln teńge bólinip, tolyǵymen ıgerildi. Aýyldyq eldi mekenderdi damytý maqsatyna sáıkes Kishkenekól aýylyndaǵy saıabaqtyń aýmaǵyn abattandyrý jobasyna 569 mln teńge bólingen.
Soltústik Qazaqstan oblysy
