Kitap tuńǵysh qazaq dıplomaty, keńestik dıplomatııanyń qalyptasý kezeńindegi kórnekti memleket jáne qoǵam qaıratkeri Názir Tóreqululyna arnalǵan.
Kezinde Qazaqstannyń Reseıdegi elshisi bolyp 8 jyldan astam qyzmet etken kásibı dıplomat avtor bul taqyrypty birinshi ret qozǵap otyrǵan joq. Biraq bul kitap reseılik muraǵattardyń, eń aldymen Reseı Federasııasynyń Syrtqy saıasat muraǵatynyń, Reseı Federasııasynyń Federaldyq qaýipsizdik qyzmetiniń buryn jabylǵan Ortalyq muraǵatynyń jáne Reseı memlekettik muraǵatynyń kóptegen materıaldaryna negizdelgendikten erekshe mańyzdylyqqa ıe.
Bul kitaptyń mańyzy - qazirgi zamannyń kórnekti tulǵalarynyń oǵan degen qyzyǵýshylyq tanytýynda. Máselen, Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev basylymǵa alǵysóz jazdy. Ol Taır Mansurovqa Názir Tórequluly sııaqty iri saıası qaıratkerdi tarıhtan umytylýyna jol bermeı, qaıta tanýǵa múmkindik bergen úlken eńbegi úshin alǵys aıtýymyz kerek ekenin atap ótti.
Qazaqstan Prezıdenti bul kitap Názir Tórequluly qyzmetiniń ártúrli kezeńderi týraly buryn jarııalanbaǵan kóptegen qujattardyń ǵylymı aınalymǵa engizilýine múmkindik bergenin atap ótti.
«Kitap KSRO-nyń syrtqy saıasatynyń tarıhyn ǵana emes, sonymen birge KSRO ókiletti ókiliniń ómiriniń arab kezeńine qatysty materıaldar negizinde berilgen jalpy halyqaralyq qatynastardy da zertteýge múmkindik beredi», dep jazǵan Prezıdent.
Kitapta Reseıdiń belgili memleket qaıratkeri, akademık, shyǵystanýshy-arabtanýshysy Evgenıı Prımakovtyń oqyrmanǵa úndeýi bar. Ol KSRO-nyń Saýd Arabııasyndaǵy elshisi Názir Tóreqululynyń erekshe rólin joqqa shyǵarýǵa bolmaıtynyn atap kórsetedi. Dál osy jyldar ishinde arab álemi men Keńes úkimetin baılanystyrýshy Názir Tórequluly edi.
Kitapta sonaý 1928-1936 jyldardaǵy keńestik-saýdııalyq qarym-qatynastardyń qalyptasýy men damýynyń jáne osy proseske «zııaly da jigerli qazaq ókiletti ókiliniń» qatysýynyń keń panoramasy berilgen.
Kitapqa degen jyly sózderdi Memlekettik Ermıtaj murajaıynyń dırektory, akademık, shyǵystanýshy-arabtanýshy Mıhaıl Pıotrovskıı jazǵan.
«KSRO-nyń aty ańyzǵa aınalǵan ókiletti ókili, ishki parasatty saıası-uıymdastyrýshylyq tájirıbesimen ushtasatyn, bilimdiligimen, meıirimimen jurtty baýrap alǵan kórnekti tulǵa» dep jazdy Pıotrovskı Názir Tórequluly týraly.
Sondaı-aq kitapta Taır Mansurov Ishki ister halyq komıssarıaty muraǵatynan buryn belgisiz bolǵan qujattardy qosa berip, ol stalındik rejım tarapynan «memleketke opasyzdyq jasady» degen aıyppen atylyp jáne 1950 jyldary «qylmys quramynyń joqtyǵy úshin» aqtalǵan Názir Tóreqululynyń ómiriniń eń dramalyq betterin ashady.
Avtor N.Tóreqululynyń beınesin resmı is-qaǵazdar tilimen ǵana emes, arab jerindegi kúndelikti ómirin, adamı basynan keshkenderin, kúmándi sátteri men tabysty sheshimderin de tartymdy etip kórsete bilgen. Taıyr Mansurov N.Tóreqululynyń buryn qalyń jurtshylyqqa múldem beımálim bolǵan qyzmetin ashyp kórsetedi. Onyń Djıddadaǵy dıplomatııalyq korpýstyń dýaıeni retindegi qyzmetin mysal retinde keltirýge bolady. Onda Ulybrıtanııa, Fransııa, Italııa dıplomatııalyq mıssııalarynyń tájirıbeli áriptesteri, Korol Feısaldyń Reseıge alǵashqy saparynyń egjeı-tegjeıleri, Djıddaǵa keńes qarýyn jetkizý sharttarynyń qarastyrylýy týraly jazylǵan.
Reseı men Qazaqstandaǵy qoǵam ókilderiniń oılary men oń pikirleri T.Mansurovtyń oqyrmandardy N.Tóreqululynyń kóp qyrly tulǵasyna ǵana emes, sonymen qatar ol ómir súrgen dáýirge de shynaıy qyzyǵýshylyǵyn oıata alǵanyn kórsetedi. Avtor KSRO-nyń ókiletti ókili N.Tóreqululynyń jeke basynyń arqasynda elder arasynda jaqsy jáne turaqty qatynastar ornaǵanyn kórsetedi.
Osy oraıda Shyǵystyń tanymal bilgiri, akademık E.Prımakovtyń «Kitap avtorynyń basty eńbegi - bul qaıratkerdiń umytylýdan qaıta oralǵanynda ǵana emes, sonymen birge Taıaý Shyǵystaǵy KSRO dıplomatııasynyń tarıhy tolyq kóterilýinde» degen sózi maǵan tolyqtaı ashylyp turǵandaı sezildi.
Bizdiń elimizdiń qalyptasýy jáne Táýelsiz Qazaqstan dıplomattarynyń «birinshi tolqynyn» bildiretin sheteldegi elshilerdiń qyzmeti, olardyń qataryna jatatyn T.Mansurov dáýirlerdiń arasyndaǵy kózge kórinbeıtin baılanystyń jibin eske túsiredi.
Avtor Názir Tórequluly týraly 28 jyl boıy zertteý júrgizip keledi. Osy kezeńde ol elshi qazaq týraly 10-nan astam kitap shyǵardy. Olardyń biregeıligi qazaq, orys, aǵylshyn, arab tilderinde jaryq kórýinde de jatyr. Bul kitapta oqyrmandardyń qyzyǵýshylyǵyn týdyratyn buryn belgisiz kóptegen faktiler bar.
Qazaqstan Prezıdenti Qasym-Jomart Kemeluly Toqaev Jańa Qazaqstannyń qurylýy týraly habarlady. Taıyr Mansurovtyń bul kitaby Ádiletti Qazaqstandy qurýǵa qosylǵan laıyqty úles dep oılaımyn. Biz ulttyq batyrlarymyzdy umytpaı este saqtaýymyz qajet.
Edil MAMYTBEKOV,
Qazaqstan Respýblıkasy Parlament Senatynyń depýtaty,
Ekonomıkalyq saıasat, ınnovasııalyq damý jáne kásipkerlik komıtetiniń múshesi
