Kollajdy jasaǵan Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Aqparat taratpaýǵa buıryq bergen be?
Eldi mekenderdi sý basý qaýpi bary jónindegi derek kóptegen buqaralyq aqparat quraldarynyń jańalyqtarynda, áleýmettik jelilerde taqyrypqa shyǵarylyp, sý qoımasy aýmaǵyndaǵy eldi mekender turǵyndaryn úreılendirgeni anyq. Qaýiptiń qanshalyqty ras ekenin jáne aldyn alý baǵytynda qandaı jumys atqarylýǵa tıis ekenin anyqtamaq maqsatta jaýapty mekemelerge habarlasyp, naqty da shynaıy málimetter alýǵa tyrysqan edik. Alaıda sý qoımalaryna qatysty derekter «qupııa» bolyp shyqty, ıaǵnı qandaı da bir málimet Astana arqyly beriledi eken.
«Qazsýshar» RMK Túrkistan fılıalynyń dırektory Qazybek Bedebaevqa qońyraý shalyp, sálemdesken soń qaı gazetten habarlasyp turǵanymyzdy, aty-jónimizdi aıtyp, sý qoımalarynyń qazirgi jaǵdaıy boıynsha málimet suraǵanbyz. Dırektordyń jaýaby qysqa boldy. «Kim kóringenge aqparat berilmeıtinin» aıtqan respýblıkalyq memlekettik kásiporynnyń jergilikti jerdegi ókili joǵarydaǵy basshylarynyń ruqsatynsyz aýyz ashpaıtynyn ańǵartty. Iаǵnı Ekologııa, geologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrligi Sý resýrstary komıtetiniń tóraǵasy Nurlan Aldamjarov óńirlerdegi ókilderine jýrnalısterge qandaı da bir aqparat berýge tyıym salǵan bolyp tur. Aqparat bermeıtinin dóreki jetkizgen, jýrnalısterdi «kim kóringenge» teńegen dırektor Qazybek Bedebaev «Buqaralyq aqparat quraldary týraly» zańdy bilmeıtinin, Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń «Halyq únine qulaq asatyn memleket» tujyrymdamasynyń tolyq júzege asyrylýyna múlde qulyqsyzdyǵyn da ańǵartty.
Saladaǵy jaǵdaıdy biletin, jaýapty mamannyń málimet berýden bas tartýy, ıaǵnı BAQ-tyń resmı aqparat ala almaýy jalǵan derekterdiń nemese qaýesettiń taralýyna sebep bolatynyn Nurlan Aldamjarov ta, oǵan baǵynyshty dırektorlar da bilmeıdi dep aıta almaspyz. Degenmen Memleket basshysynan bastap, memlekettik organdar jalǵan aqparat taratýdyń arty jaqsylyqqa aparmaıtynyn, dúrbeleń týǵyzatyndar jaýapkershilikke tartylatynyn jıi eskertip jatqanda N.Aldamjarovtyń aýzyn baǵyp, ózdiginshe áreket ete almaıtyn dırektor Q.Bedebaev qaýesettiń taraýyna múmkindik jasap otyr. Já, Bedebaev bermedi dep jurt bilýge tıis aqparatty taýyp jarııa etpeý jýrnalıst atymyzǵa min bolar. Túrkistan oblysy aýmaǵyndaǵy sý qoımalaryndaǵy jaǵdaıdy oblys ákiminiń orynbasarlarynan surap bildik.
Aldyn ala aıta ketelik, búginde Shardara aýdanynyń ákimi Qaırat Joldybaı eldi mekenderdi sý basyp qalý qaýpi joqtyǵyn málim etti. «Sý basý qaýpin boldyrmaý maqsatynda barlyq is-shara atqarylyp jatyr. Dabyl qaǵyp, turǵyndar arasynda dúrbeleń týǵyzatyndaı qaýip joq. Sý qoımasyndaǵy jaǵdaı baqylaýda», deıdi aýdan ákimi. Qazirgi tańda «Shardara» sý qoımasynda 4 091 mln tekshe metr sý bar, ıaǵnı tolýy – 79 %. Bul 2022 jyldyń tıisti kezeńimen salystyrǵanda 1 671 mln tekshe metrge artyq. Syrdarııa ózeninen sý qoımasyna sekýndyna 1 095 tekshe metr sý kelip, sý qoımanyń tómengi aǵysyna sekýndyna 1 011 tekshe metr sý bosatylýda. «Syrdarııa ózeniniń joǵary aǵysynan kelgen sýdyń kóbeıýi, «Shardara» sý qoımasynyń merziminen buryn tolýyna ákelip soǵýda. Bul jaǵdaı óz kezeginde kóktemgi tasqyn sý apattyq jaǵdaıynyń oryn alý táýekeldiligin arttyrýda. Sondyqtan 2023 jyldyń 1 naýryzyna deıin «Shardara» sý qoımasynyń tolýyn 70 %-dan (3 600 mln tekshe metr) asyrmaý, memleketaralyq kelissózder arqyly Syrdarııa ózeni joǵarǵy aǵysy arqyly keletin sýdyń kólemin azaıtý (Qyrǵyzstan Respýblıkasy «Toqtaǵul» sý qoımasy jáne Tájikstan Respýblıkasy «Qaıraqum» sý qoımasy), «Arnasaı» bógeti arqyly О́zbekstan Respýblıkasynda ornalasqan «Aıdarkól» oıpatyna sý tastaý, «Syrdarııa» ózeniniń tómengi aǵysynda qatqan muzdy jaryp, sý aǵysyn qalpyna keltirý (sekýndyna 600 tekshe metrden 900 tekshe metrge deıin kóterý), sý qaýipsizdigin qamtamasyz etý jáne apattyq jaǵdaı men qaýip-qaterlerdiń aldyn alý jóninde Úkimet deńgeıinde shtab qurý boıynsha Premer-mınıstr Á.Smaıylovqa qańtarda eki ret hat joldandy. Respýblıkalyq teńgerimdegi «Shardara» sý qoımadan Arnasaı sý tarabyn qosa eseptegende jıyntyǵy 2 570 tekshe metr sekýndyna sý tastaı alady», dedi oblys ákiminiń orynbasary Ermek Kenjehanuly.
Sý qashyrtqy qashan salynady?
Iá, 2020 jyly 1 mamyrda kórshi О́zbekstandaǵy Sardoba sý qoımasynyń bógeti buzylyp, saldarynan Maqtaaral aýdanynyń 5 eldi mekeninde tótenshe jaǵdaı oryn alǵany, myńnan astam turǵyn úı, mektepter men balabaqshalar, densaýlyq saqtaý, saýda nysandary, avtomobıl joldary, kópir, 5 695 gektar egistik pen jaıylym jerler sý astynda qalǵany el esinde. Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev qatań baqylaýyna alyp, búkil el kómek qolyn sozǵanyn ońtústik jurty umyta qoıǵan joq. О́tken kúndi eske salyp otyrǵanymyzdyń ózindik sebebi de joq emes. Aıtyp kelmegen apattan úreılenip qalǵan halyqqa «Shardara sý qoımasynda apattyq jaǵdaı oryn alsa, darııanyń tómengi bóligindegi 34 myń turǵyny bar 22 eldi mekendi sý basyp qalý qaýpi bar» degen aqparattyń ońaı tımegeni anyq. Sol Sardoba oqıǵasynan keıin «Qazaqstannyń sý qaýipsizdigi: qazirgi kezdegi qaýip-qaterler jáne olardy sheshý perspektıvalary» taqyrybyna arnalǵan Senattaǵy Úkimet saǵatynda Túrkistan oblysynyń sol kezdegi ákimi О́mirzaq Shókeev baıandama jasap, birqatar derekti keltire otyryp, ózekti másele kótergen bolatyn. Oblys ákimi jarty ǵasyr buryn, ıaǵnı 1969 jyly ótimi sekýndyna 4 210 tekshe metr sý kelip apatty jaǵdaı oryn alǵanyn eske salǵan-dy. «Osyndaı jaǵdaı qaıtalansa Shardara, Otyrar aýdandary men Arys qalasynyń Syrdarııa ózeniniń sol jaǵalaýyndaǵy eldi mekenderdi, ıaǵnı Túrkistan oblysynda turatyn 60 myńnan astam turǵyn men Qyzylorda oblysynyń 200 myńnan astam turǵyny tirshilik etip jatqan eldi mekenderdi sý basyp qalý qaýpi týyndaıdy. Sondyqtan shuǵyl túrde Shardara sý qoımasynyń oń jaq jaǵalaýynan ótimdiligi sekýndyna 1 500 tekshe metr bolatyn apatty sý qashyrtqy salý qajet. Bul kezek kúttirmeıtin máseleniń zardaby eki oblystyń áleýmettik-ekonomıkalyq jaǵdaıynyń nasharlaýyna alyp kelýi ábden múmkin», degen-di baıandamasynda eks-ákim. Úsh jylǵa jýyq buryn ýaqytta Senatta kóterilgen osy másele boıynsha búginde qandaı sharýa atqarylyp jatyr.
Oblys ákimdiginiń málimetine júginsek, sý qashyrtqy salý boıynsha Ekologııa, geologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrligine usynystar engizilgen. Qazirgi tańda, «Kazgıprovodhoz» ınstıtýty tarapynan jobaǵa aldyn ala jobalyq izdestirý jumystary júrgizilýde. Osy jyldyń naýryz aıynda Sý resýrstary komıtetine usynystar engizilip, mınıstrlik deńgeıinde qaralatyn bolady. Jobaǵa oń qorytyndy alynǵan jaǵdaıda, jobalyq-smetalyq qujattama ázirleý júrgiziledi.
Al Kóksaraı sý rettegishiniń tolýy búginde 26% nemese 775,81 mln tekshe metr bolyp otyr. Búginde qoımaǵa sekýndyna 400 tekshe metr sý jınalýda. Qyzylorda oblysyna sekýndyna 600 tekshe metr jiberilýde. Oblys ákimi orynbasarynyń málimetinshe, Shardara jáne Kóksaraı sý qoımalarynda 2 mlrd-qa jýyq sý kólemin qabyldaýǵa bos qor bar. Syrdarııa ózeni boıynda jalpy sý tasqynyna qarsy turǵyzylǵan 97,5 shaqyrym qorǵanys dambalary bar, barlyǵy qalypty jaǵdaıda. О́tken jyly 158 mln teńge jumsalyp, Shardara aýdany, Sútkent eldi mekeni tusyndaǵy qorǵanys dambasy kúrdeli jóndeýden ótkizildi. Syrdarııa ózeninen bastaý alatyn kanaldardyń tospalary bekitilip, topyraqpen nyǵaıtyldy. О́zen boıyndaǵy eldi mekenderde ornatylǵan «Úlken sý» lokaldy qulaqtandyrý júıesi daıyndyqqa keltirilgen. Iаǵnı oblys ákimdigi boıynda 22 eldi meken, 3 658 turǵyn úı, 25 812 halyq ornalasqan Syrdarııa ózeniniń jaǵdaıy qatań baqylaýǵa alynǵanyn, qazirgi tańda alańdaıtyn jaǵdaı joq ekenin málimdedi.
Jalpy, oblys aýmaǵynda 42 sý qoımasy bar. Onyń ishinde 16 sý qoımasy respýblıkalyq teńgerimde. Aqylbeksaı, Qapshaǵaı sý qoımalary jóndeýdi qajet etedi. Sondaı-aq kommýnaldyq teńgerimdegi 20 sý qoımasynyń 11-in jóndeý qajet. Al 6 sý qoıma jeke menshik teńgeriminde. Oblystaǵy sý qoımalardyń jalpy syıymdylyǵy – 8,8 mlrd tekshe metr. 1982 jyly paıdalanýǵa berilgennen beri jóndelmegen Qapshaǵaı sý qoımasynda júrgizilip jatqan kúrdeli jóndeý jumystaryn bıyl aıaqtaý josparlanǵan. Sonymen qatar Yrmaq-О́zen, Maıdantal sý qoımalarynda bıyl aǵymdaǵy jóndeý jumystary júrgiziletin bolady. Qoshqorǵan, Bógen sý qoımalarynda kúrdeli jóndeý jumystaryna jobalyq-smetalyq qujattar ázirlenýde. Oblys ákiminiń birinshi orynbasary Arman Jetpisbaı sý qoımalarynda bolýy múmkin apatty jaǵdaılardyń aldyn alý boıynsha sý rejimine kúndelikti monıtorıng júrgizilip, táýlik boıyna kezekshilik uıymdastyrylǵanyn aıtty. Oblystyq teńgerimdegi Qosqorǵan, Bógen sý qoımalary men «Qaraspan» sý toraby boıynsha apattyq jaǵdaılardyń aldyn alý boıynsha is-sharalar júrgizilip, tıisti kerek quraldarmen (600 tekshe metr qoı tas, 150 tekshe metr qum, topyraq jáne 7 900 dana qap) jáne 34 birlik arnaıy tehnıkamen qamtamasyz etilgen.
Túrkistan oblysy
