Atajurtym degen jas órken

Jylda 22-26 maýsym araly­ǵynda Qazaqstannyń bir óńirinde (oblysta) «Qazaqstan – atajurtym, qasıetim – ana tilim» atalatyn halyqaralyq oqýshylar olımpıadasy ótip kele jatqanyna bıyl on ekinshi jyl. Bul ne qylǵan olımpıada? Shet elde turatyn qazaq dıas­porasynyń perzentterine arnalǵan pándik olımpıada. Taqyrybynan aıqulaqtanyp turǵandaı bas­ty ólshem – qazaq tili, tarıhy, ádebıeti. Basta dup-durys uıym­dastyrylǵan áreket. Obaly ne, olımpıada áýelde – ultty súıgen azamattardyń oılasyp-aq jasaǵan jaqsy dúnıesi. Qazaq keleshegine degen janashyrlyq bar. Bul janashyrlyqtyń týý bas­taýynda N.Á.Nazarbaevtyń 1996 jylǵy syrtta júrgen qazaq dıas­porasy týraly ókimi jatady. Keleshekti oılaı berilgen ókim edi. 1998 jyly Qazaqstan Res­pýblıkasy úkimeti Prezıdent N.Á.Nazarbaevtyń ókimin júzege asyrý maqsatynda arnaıy qaýly aldy. Jalpaq qazaq tilimen aıtqanda, bul ıgi shara kezinde tarydaı shashyrap ketip, elge jete almaı, saǵynyshtan sartap bolyp syrttap tirshilik keship júrgen baýyrlarymyzdyń balalaryn jylda jazǵa salym Qazaqstanǵa shaqyryp «Qazaqstan – atajurtym, qasıetim – ana tilim» atalatyn halyqaralyq olımpıadaǵa qatystyrý. Shet eldegi qazaq balalary úshin problema emes nárse joq. Aqyr aıaǵy ana tilinde sóıleserlik orta da bola bermeıdi olarda. О́ıtkeni, búgingi shet eldegi qazaq balalary – shet elge taǵdyr aıdaýymen aýdaryla tóńkerilip kóship ketken bir kezdegi qazaqtardyń beri salǵanda shóberesi, áıtpese, shópshek, tipti odan da ári záý-zaty... Ana tilinde aýyzsha áńgimelesse áńgimeleser, áıtpese qazaq tilinde mektep baǵ­dar­lamasy boıynsha oqý oqyp, bilim alarlyq jaǵdaı olarda joq. Baǵdarlama joq, oqýlyq joq, sabaq bererlik oqytýshy joq. Árıne, biz bulaı degende shet eldegi jaǵdaıdy sypyra synaýdan aýlaqpyz. Jalpy, shet eldegi qazaqtyń jaıy synnan syrtqary tur. Synaýǵa ar-uıatyń barmaıdy. Qaıta olarǵa jaǵdaı jasaı al­maı otyrǵan búgingi úkimetti, úki­­mettik salalyq mınıstrlikti kinálaýymyz kerek, olarǵa jaǵdaı jasap baýyrymyzǵa tarta almaı otyrǵanymyz úshin. Bir sózben aıtqanda, shet eldegi qazaqtarǵa, onyń ishinde qazaq balalaryna jaǵdaı jasaı almaı otyrǵanymyz aıdaı aqıqat. Oǵan denemiz qyzyp jalǵan namysqa berilip jatý artyq. Mine, sondaı jaǵdaıda «Qazaqstan – atajurtym, qasıetim – ana tilim» atalatyn halyqaralyq oqýshylar olımpıadasy shet eldegi qazaq bala­laryn atamekenge saǵynyshyn arttyryp, maýqyn bastyryp, qazaq tiline, qazaq eline perzenttik mahabbatyn oıatatyn bir jeteli shara der edik. Árıne, shet eldegi qazaqtardyń báriniń jaǵdaıy bir qalypqa salǵandaı desek, ol da jón bolmas edi. Biraq, shet eldegi qazaqtardyń jaǵdaıy bara-bara bir qalypqa túsip, tarynyń qaýyzyna syı­ǵandaı tarylyp keledi. Biz bulaı degende neni meńzep otyrmyz? Buryn О́zbekstanda qazaq mektebi júzdep sanalatyn. Nızamı atyn­daǵy joǵary oqý ornynda qazaqtarǵa tıesili nesibe meılinshe mol boldy. Mektepte qazaqsha oqy, ári qaraı joǵary oqý ornynda qazaqsha bilimińdi mamandyǵyńa saı jalǵap júre ber. Mońǵolııada da jaǵdaı jap-jaqsy bolatyn. Tarıhı tamyry bir О́zbekstanǵa bara-bar jaǵdaı Mońǵolııada da qazaq balalaryna ólgeı-ólgeıde jasalyp jatar edi. Oqýlyq, oqý quraldaryn Qazaq KSR-i jetkizip beretin. Mamandardy shaqyryp alyp oqytyp, toqytyp jiberetin. Alyp Qytaıda da qazaqtarǵa jap-jaqsy jaǵdaı bar-dy bilim alýǵa. Bala sany az respýblıka, avtonomııalarda (Qaraqalpaqstan, t.b.) tıisinshe, múmkindiginshe jasalar edi jaǵdaı. Búginde osynyń bári qýsyrylyp, jasalar jaǵdaı tarylyp kele jatqany jasyryn emes. Osyndaı jaǵdaıda atalmysh Olımpıada – shalqar teńizge jan-jaqtan syldyraı aǵyp jylǵa qosylardaı bir ǵanıbet shara. Birinshiden, atalmysh olımpıa­daǵa shet qazaq balalary qatysady. Olardyń árqaısysy ártúrli bilim baǵdarlamasymen oqıdy (tipti qazaqsha oqymaıtyndary da jeterlik). Sodan da bilimderi árkelki. Keıbir elderde tipti, qazaq tili men ádebıeti pán raıynda oqytylmaıdy da. Shet eldiń aty – shet el. Ár elge óz ana tili­niń óziniń memlekettik tiliniń mártebesi qymbat. Aldymen soǵan nazar aýdarady, aldymen salmaq­ty soǵan salady, jaǵdaıdy mem­lekettik tildiń damýyna, ushta­lýyna jasaıdy (tipti keıbir elder ózderiniń tiliniń syrt elderde ósip, órkendeýin qadaǵalap, ony pán retinde ótetin mamanǵa jaǵdaı jasap, kabınet jasaqtap berip otyraryn qaıtersiń?!). Azǵantaı dıaspora ókili úshin qazaq tilin memlekettik baǵdarlama túzip oqytyp qaıtsin olar? Biz ǵoı ol – jalpaq shesheı... Qazaqstanda qandaı da bir dıasporaǵa bar múmkindik jasalǵan. Kerek bolsa Qazaqstanda turatyn ózge ult ókilderine ózimiz memleketten qarjy bólip ana tilimizdi úıretip álekke túsip alaókpe bolyp jatamyz (sonyń ózinde olar qazaq tilin bilmeıdi. Keıbiri aqsha tólep orys tilin úırenip namysyńdy keltiretinin qaıtersiń?! Basqasyn bylaı qoıǵanda, baýyrlas Túrkııadan kelgen azamattar sondaı tyrashtyq jasaıdy ǵoı, masqara). Durysynda, olar qarajat tólep, bizdiń memlekettik tilimizdi úırenýi kerek qoı. Egerde qazaq tiline shet elde qyzyǵýshylyq tanytatyn jandar bolsa, olardy Qazaqstanǵa shaqyryp alyp, qazaq tilin ıgerýdi jetildirip jiberse túsiner edim. О́ıtkeni, olar óz elderine barǵan soń qazaq tilin eldesterine úıretýi múmkin ǵoı. Ana tiliniń órisi osyndaı ister arqyly keńeıe túsedi emes pe?! Aıtalyq, nemister solaı isteıdi. Qazaqstanda nemis tilinen sabaq beretin mamandardy Almanııaǵa shaqyryp syı-sııapat jasap, arnaıy kýrstan ótkizip turady. Muǵalimniń kabınetin jaraqtap, jasaqtap berý olar úshin eń alǵy shart, qalypty jaǵdaı! Shet elde qazaq tili men ádebıeti qazaq dıasporasy shoǵyrlanǵan jerdiń ózinde memlekettik baǵdarlama boıynsha oqytylmaıdy. Oqýlyq jetkizilip berilmeıdi. Tipti, baqylaý joq. Baqylaý bolmaǵan soń, ondaı qamqorlyq ta joq. Sodan da qazaq tilin shet elge nasıhattaý óz aldyna, ózimizdiń shet elde turatyn qandastarymyzdyń qazaqshasy nashar. «Súıemin týǵan tildi – anam tilin, Besikte jatqanda bergen bilim» dep Sultanmahmut aıtqandaı otbasyndaǵy alym-berim aýyzeki áńgime, qazaq qaýymdastyǵyna aralasa júrip alar bilim ol da jetkiliksiz. Sodan da aýyzeki tilde táp-táýir sóılegenine qaramastan qazaq tilinde júıeli bilimi bolmaıdy. Bolmaýy zańdy da. О́ıtkeni, jaǵdaı álgindeı. Olar shet eldiń ár qıyrynan úmit jetelep, arman arqalap kelgen jandar. «Qazaqstan – atajurtym, qasıetim – ana tilim» atalatyn halyqaralyq olımpıadaǵa álemniń ár shalǵaıynan kelip qatysyp, júldeger atanyp joǵary, orta arnaýly oqý oryndaryna túsken 100-den astam bala búgingi tańda oqýyn sátti aıaqtap, oıdaǵydaı bilim alyp, Qazaqstanda ómir súrip jatyr. Úıli-barandy. Olardyń birsypyrasy atamekenge shet eldegi ata-analaryn, baýyrlaryn da kóshirip aldy birtindep. Ádette, shet eldegi baýyrlardyń aldymen ata-anasy kelip, bala-shaǵasyn birtindep kóshirip alar edi. Bizde kerisinshe bolyp shyqty: olımpıada jeńimpazy atanyp oqýǵa ornalasqan bala syrttaǵy ata-anaǵa qamqor qolyn sozdy, ornyǵyp alǵan soń olardy birtindep kóshirip aldy. Ǵanıbet emes pe? Elge el qosylsa – qut! «Qazaqstan – atajurtym, qasıetim – ana tilim» halyqaralyq olımpıadasyna alǵashqy kezde Qytaı, Mońǵolııa, О́zbekstan, Qyrǵyzstan degendeı qazaq tili mektepterde oqytylatyn elderdiń qazaq balalary qatysatyn bolsa, sońǵy kezde Fransııa, Almanııa, Túrkııa, Reseı balalary qosyla kelip, baq synap báıgege qatar túsip qyzyqqa keneltip júr. Munyń ózi olımpıadanyń halyqaralyq órede ózin-ózi aqtap otyrǵanyn, jyldan-jylǵa tynysy ashylyp, órisi keńeıe túskenin kórsetedi. Bul is tún uıqysyn tórt bólip, jan tartyp jaqsy kórgen kóńilden, syrttaǵy qazaq dıasporasyna degen adamı ystyq mahabbatpen uıymdastyrýshy azamattardyń ilkimdi is-áreketiniń arqasy ekeninde daý joq. Atalǵan olımpıada atamekenge degen sartap saǵynysh pen syrttaǵy qazaq baýyrlarǵa degen ystyq yqylastyń úılesim, birligine qurylǵan baıqaý. Basqasha aıtsaq, tek mahabbatqa ǵana baılanyp turǵan is-shara. Maqtana bastap, taýsyla sóılep kettik pe? Sebep bar oǵan. J.Qulekeev, B.Áıtimova syndy syndarly azamattar bilim salasyn basqaryp turǵanda jaqsy qarqyn alǵan olımpıada jumysy sońǵy jyldary tyǵyryqqa tirelip, tirelip baryp áýpirim-táńirmen shyǵyp júzege asyp keledi. Sońǵy jyldardaǵy keıbir mınıstrler «Qazaq tili qaıdan halyqaralyq til bolady? Qazaq tili halyqaralyq til bolmasa – qazaq tili páni arqyly júzege asatyn «Qazaqstan – ata-jurtym, qasıetim – ana tilim» olımpıadasy qalaı halyqaralyq olımpıada bolmaq?»-degen ana tilimizge, syrttaǵy qazaq dıasporasyna tıimsiz suraq qoıyp ádemi is-sharanyń tynysyn taryltyp jiberdi. «Olımpıada jeńimpazdary joǵary oqý ornyna túsý úshin arnaıy test tapsyrsa qaıtedi?» – dep te oılanady olar. «Áp ádemi án edi, pushyq shirkin qor qyldynyń» keri kelip barady. Olımpıada jeńimpazdarynyń joǵary oqý ornyna qabyldaný, qabyldanbaýy – joǵary mekteptiń basshysynyń adamı kisilik, qunty-peıiline qarap qaldy. Qalasa alady, qalamasa qabyldamaıdy. Shet elderden kelip, «Qazaqstan – atajurtym, qasıetim – ana tilim» halyqaralyq olımpıadasyna qatysyp jeńimpaz ataný – bir syn bolsa, olımpıada sharty boıynsha – joǵary, orta arnaýly oqý oryndaryna qabyldaný-qabyldanbaýy mindetti emes, jeke tulǵalardyń erkindegi sharaǵa aınaldy. Joǵary, arnaıy orta oqý oryndary basshylarynyń bárinde birdeı uly Abaı aıtqan «adamzatty súı, baýyrym dep» deıtin júrek baryna, tipti, olardyń ol orynda adal da, iskerlik beıilmen laıyqty otyrǵanyna kúmándanasyń. Já, taýsyla bermeıik. Taǵy da mınıstr aýysty. Endi sharapat sol azamattyń qolynda. Jas kelse iske degen. Jas mınıstr atamekendi saǵynyp kelgen talapker balalardyń basynan sıpar! О́ıtkeni, olar da eldiń – erteńi ulttyń keleshegi, demografııamyzdyń demikpeýine úles qosady. Ultshyl Ahań – týa aǵartýshy (tuńǵysh aǵartý narkomy) Ahmet Baıtursynuly aıtqandaı, búgin: «Balam deıtin el bolmasa, elim deıtin bala qaıdan bolady?». Sonymen maısa kóktemniń jazǵa salym maýjyraǵan shaǵynda «Qazaqstan – atajurtym, qasıetim – ana tilim» atalatyn halyqaralyq olımpıada óz jumysyn taǵy da bastaıdy. Bul jolǵy álem qazaq balalary jınalatyn aımaq – ata dástúrden aınymaǵan Mańǵystaý oblysy. Shet eldegi qazaq dıasporasynyń talapker balalarynyń mańdaıy jarqyrap ozyp keler márede jolyǵysýǵa jazsyn taǵdyr. О́z isine «Bar qazaq – meniń jalǵyzym» (Sabyr Adaı) dep iske sát deıik. «Aınalaıyn atameken» dep álemniń ár shalǵaıy­nan armandaı aryndaı jetken jelkildegen aımańdaı jas órken qazaq tili týyn tikken birden-bir el – Qazaqstanǵa kelip, arandamaı, aldanbaı – armanyna jetsin! Qaıyrly sapar deıik olarǵa! Qulbek ERGО́BEK, Q.A.Iаsaýı atyndaǵy halyqaralyq qazaq-túrik ýnıversıtetiniń professory. TÚRKISTAN.