Halyqaralyq ekonomıkalyq trendter týyndatqan Eýrazııalyq ekonomıkalyq ıntegrasııa

2014 jylǵy 29 mamyrda Joǵary Eýrazııalyq ekonomıkalyq keńes otyrysynda Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq (EAEO) qurý týraly kelisimge qol qoıyldy, ol 2015 jylǵy 1 qańtardan bastap jumys isteı bastaıtyn bolady. EAEO-ǵa múshe elder taýarlardyń, qyzmetterdiń, kapıtaldar men jumys kúshiniń erkin qozǵalýyna kepildik beredi, sondaı-aq, ekonomıkanyń basty salalarynda saıasatty birlesip júrgizýge mindettemeler alady. Eń aldymen tutas alǵanda ıntegrasııalyq úderisterdiń, sondaı-aq Qazaqstan, Reseı, Belarýs elderi ıntegrasııalyq úderis­teri­niń qısyny men baǵyttaryn túsiný úshin buryn ıntegrasııalyq birlestikterdiń tarıhı aspektilerin jáne álemdik saýda qatynastarynyń trendterin bilý mańyzdy bolmaq. XX ǵasyrdyń basynda barlyq elder túgeldeı derlik óz naryǵyn qorǵaı otyryp, proteksıonıstik saýda saıasatyn júrgizdi. Álemdik ekonomıkanyń eksklıýzıvti saý­da bloktaryna bólinýi (keıbir elder jo­ǵary baj belgilep, saýdaǵa qatyssyz keder­gi­ler jasaýmen jabyq saýda saıasatyn júr­gizetin) HH ǵasyrdyń birinshi jartysynda Eýropany ekonomıkalyq kúızelis pen soǵysqa ákep soqtyrýdyń bir sebebi boldy. Ekinshi dúnıejúzilik soǵys aıaqtalǵan­nan keıin halyqaralyq saıası jáne eko­no­mıkalyq ortada birshama ashyq saýda saıa­satyn júrgizý qajettigi týraly konsensýsqa qol jetkizildi. О́zara paıdaly, eshqandaı shekteýsiz elaralyq saýda qatynastary memleketterdiń ekonomıkalyq ósýi men damýyna kóbirek paıda ákeletini aı­qyndala tústi. Tabys deńgeıi joǵary elderde saýda saıasaty tarıfterdi azaıtý jáne taýarlardyń, eńbek pen kapıtaldyń qozǵalysy úshin shekteýdi alyp tastaý qaǵıdattaryna negizdele bastady. Osydan kelip, 1947 jyly halyqaralyq saýda salasyndaǵy negizgi qujat – Dúnıejúzilik saýda uıymynyń (DSU) negizi bolǵan Tarıfter men saýda jónindegi bas kelisim (TSJBK) qabyldandy. Ashyq saýda saıasatyn júrgizýdiń mańyzyn túsine otyryp, HH ǵasyrdyń ortasynan bastap túrli óńirlik saýda birlestikteri qalyptasa bastady. 1957 jyly Eýropalyq ekonomıkalyq qaýym­dastyq, al 1968 jyly Keden odaǵy qalyp­tasty, ol birshama jetistikke jetip, qazirgi Eýropalyq odaqtyń negizin qalady. AQSh-ta saýda kedergileri men tarıf­terin azaıtyp, Soltústikamerıkalyq erkin saýda aımaǵyn qurdy. Avstralııa men Jańa Zelandııa da 1983 jyly tabysty ıntegrasııalyq birlestiktiń biri bolyp tabylatyn ózara saýda-sattyq týraly kelisimge qol qoıdy. Sońǵy 15 jylda óńirler arasynda ıntegrasııalyq birlestikter nyǵaıa bastady. Azııa-Tynyq muhıty aımaǵy jáne Qytaı ortaq ıntegrasııany kúsheıte túsýde. Bul óńirlik birlestikterdiń negizgi máni – óz taýarlary úshin ótkizý naryǵyn keńeıtý. Bul oraıda ıntegrasııanyń keıinnen álem­dik naryqqa birigý múmkindigi paıda bolady. О́ńirlik ıntegrasııalardyń tabysty tájirıbesi olardyń álemdik ekonomıkaǵa ıntegrasııalaný qajettigin kórsetip otyr. Tarıh jetistikke jetken, damyǵan memleket bolý úshin óńirlik ıntegrasııalyq birlestikterdiń bólshegi retinde ashyq saý­da saıasatyn júrgizý qajettigin kórsetip otyr. Olaı bolmaǵan jaǵdaıda ekonomıka toqyraýǵa ushyraıdy. Búgingi kúni Dúnıejúzilik ekonomıkalyq forýmnyń reıtıngine sáıkes damyǵan memleketterdiń 30-dyǵyna qarasaq, olar­dyń barlyǵy túrli ekonomıkalyq odaqtarǵa, erkin saýda týraly kelisimderge, ıntegrasııanyń basqa da formalaryna qatysady. Bular AQSh, Kanada, Eýropalyq odaq elderi, Japonııa, Koreıa, Avstralııa, Jańa Zelandııa, Sıngapýr jáne t.b. Bul elderdiń barlyǵy Dúnıejúzilik saýda uıymyna múshe bolyp tabylady jáne DSU-nyń álemde moıyndalǵan qaǵıdalaryna sáıkes ashyq saýda saıasatyn júrgizedi. Ǵalamdyq naryqta Qazaqstan oqshaý damı almaıdy. Eger elimiz 30 damyǵan eldiń qataryna kirýge umtylatyn bolsa, onda ıntegrasııa aldaǵy ekonomıkalyq ósý men damýdyń ajyramas sharty bolyp qarastyrylýy tıis. Sondaı-aq, ıntegrasııa tranzıttik áleýet­tiń damýyna septigin tıgizedi. Qaza­q­­stan teńizge shyǵatyn joly joq el bol­ǵandyqtan taýarlardy, qyzmetter men jumys kúshin tasymaldaý úshin kórshilerimen ózara is-qımylda bolýy kerek. Ortaq ınfra­qurylym, tehnıkalyq retteýdiń biryńǵaı aıasy, kedendik baqylaýdyń bolmaýy jáne biryńǵaı tarıfter bıznesti júrgizýdi jeńildetedi, ıntegrasııalyq odaq ishinde ǵana emes, sondaı-aq, odan syrtqary da shyǵyndardy azaıtady. Osy oraıda qurylyp jatqan Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq aıasynda logıstıkany damytý Qazaqstan basymdyqtarynyń biri bolmaq. Eger, Qazaqstannyń ekonomıkalyq ıntegrasııasynyń nusqalaryn (kimmen ıntegrasııalaný) qarastyrsaq, onda Reseımen jáne Belarýspen búgingi ıntegrasııalyq úde­rister el arasyndaǵy ózara saýdany te­reńdetýge múmkindik beretin tarıhı qalyp­­tasqan ortaq ınfraqurylym, mádenı orta, bıznesti júrgizýdiń uqsas jaǵdaılary, ózara baılanysqan eńbek naryǵy sózsiz qolaıly jaǵdaı bolyp tabylady. Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq tek qana ekonomıkalyq qatynasty tereńdetýge jáne birtutas naryqty qurýǵa baǵyttalǵan. Búgin Keden odaǵy elderiniń jalpy naryǵynyń kólemi 2,5 trln. AQSh dollaryn quraıdy, naryq kólemi – 170 mln. adam. Qazaqstan úshin bul asa mańyzdy, sebebi, ortaq naryq otandyq bızneske osy naryqta oryn alý úshin birshama múmkindikter beredi. Qazaqstannyń Reseımen jáne Bela­rýs­­pen birlestigi eshqandaı saıası alǵy­­sharttar júktemeıdi jáne saıası odaq­tyń elementterinen ada. Bul máselede Elbasymyzdyń qaǵıdaty paıdalanylady: «Aldymen ekonomıka, sodan keıin saıasat». Ýaǵdalastyqtar tek ekonomıkalyq máselelerge ǵana qatysty jáne odaqqa múshe memleketter arasynda taýarlardyń, qyzmet kórsetýlerdiń, kapıtaldar men jumys kúshiniń erkin qozǵalýyna baǵyttalǵan. Degenmen, ıntegrasııa jańa múmkin­dik­ter ashatyn, sondaı-aq, básekelestikti arttyratyn qıyn da, san-qyrly úderis ekenin umytpaý kerek. Mundaı jaǵdaı úıles­tirilgen is-qımyldy jáne memlekettiń de, bıznestiń de belsendi qatysýyn talap etedi. Bizdiń kásipkerler josyqsyz básekeniń jáne áriptes elderde bıznes qurylymdardy memlekettik organdardyń zańsyz qoldaýy­nyń qandaı da bir belgileri aıqyn bolǵan jaǵdaıda, jedel túrde áreket etýi qajet. Qazaqstandyq memlekettik organdar bolsa, qol jetkizgen kelisimderdiń oryndalmaýyna jol bermeý úshin bıznestiń shaǵymdary boıynsha barlyq qajetti sharalardy qabyldaýy tıis. Osylaısha, Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqty qurý kezinde biz álemdik tájirıbeni, halyqaralyq ekonomıkalyq trendterdi jáne ózimizdiń syndarly ekonomıkalyq múddelerimizdi basshylyqqa aldyq. Biz basty qaǵıdany– jahandyq ekono­­mıkaǵa jáne basqa birlestikterge «ashyq­tyq» qaǵıdasyn saqtaýymyz qajet. Son­dyq­tan, biz Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq­tyń basqa da memleketterge ashyqtyǵyn árdaıym atap kórsetemiz. Qazaqstan úshin óńirlik birlestikterge qatysý odan ári turaqty damýdyń negizi bolyp tabylady, sebebi, bizge saýda jáne jańa múmkindikter ashylý úshin ótkizý naryǵy men keńistiktiń keńeıýi qajet. Búgingi ýaqytta bul halyqaralyq saýda­nyń aksıomasy bolyp tabylady. Erbol ORYNBAEV, Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń kómekshisi.