EL BAǴYNA TÝǴAN, ELDIK JOLYN QÝǴAN
Búgingi tańda tarıhı ýaqyttyń adam aıtqysyz jyldamdyqpen jyljyp kele jatqany – daý týǵyzbaıtyn shyndyq. Ol, ásirese, aqparat-kommýnıkasııa tehnologııalarynyń óte tez ári úzdiksiz jańarýynan aıqyn sezilýde. Bul qubylys revolıýsııalyq sıpatqa ıe bıotehnologııa, ınformatıka jáne nanotehnologııa sıntezinen týyndap jatqan sony ǵylymı nátıjelerden de baıqalyp otyr. Sóz etkeli otyrǵan úrdis, sonymen qatar, alǵashqy ındýstrııalyq revolıýsııalardyń qozǵaýshy kúshi bolǵan kómir men býdyń birtindep yǵysyp, aldymen munaı men gazǵa, odan soń atom qýatyna, endi mine, kókjıekten qulaǵy qyltııa bastaǵan úshinshi ındýstrııalyq revolıýsııanyń energııa ıirimine aınala bastaǵan balama qýat kózderine oryn bere bastaǵanynan da anyq kórinip tur. Sosyn qaıta qalpyna keletin ári tek qorshaǵan ortadan ǵana óndiriletin taza energııa qorlarynyń múlde jańa tehnologııalyq deńgeıde óndirilip, jańasha saqtalyp, alys-jaqyn aımaqtarǵa o basta danyshpan Nıkola Tesla oılap tapqan asa tıimdi onlaın tásilimen tasymaldaný múmkindigi de qazirgi adamzat sanasyna qona bastady.
О́z kezeginde atalmysh qubylystardyń geosaıasatqa da, memleketaralyq qarym-qatynastar men naryqtarǵa da, sol sııaqty azamattyq qoǵamdardyń jańasha qalyptasyp, jańasha damýyna da tikeleı áser ete bastaǵany kúmán týdyrmaıdy. О́ıtkeni, megaózgerister tolqyny qazirdiń ózinde-aq aıqyn syr berip, planeta tynysynyń bolashaq bolmysyn boljaıtyn fýtýrıst-fılosoftardy da, fızıkterdi de, ekologtar men bıologtardy da, makroekonomıster men mıkroekonomısterdi de, memleket tizginin ustaǵan saıasatkerlerdi de jappaı oılandyra bastaǵany shyndyqtan alys emes.
О́zge elder sekildi damýdyń turaqty jolyn tańdaǵan bizdiń jas memleketimiz de joǵaryda atalǵan megaózgerister aǵynynan tys qalyp otyrǵan joq. HIH ǵasyrda ómir súrgen qazaq oıshyly Ybyraı Altynsarın armandaǵan qııal-ǵajaıyp dúnıeler búgingi elimizdiń kúndelikti bolmysyna qalaı tez enip ketkenin de baıqamaı qaldyq. Tastan saraı da saldyryp, aıshylyq alys jerlerden jyldam habar da alǵyzyp, sáıgúlik tulparlardy avtokólik pen ushaqtar, hat pen habardy SMS, telefon stansalary men poshta qyzmetin uıaly telefondar, sııa men qalamdy kompıýterler, kitaphanalardy ınternet-portaldar, baspahanalardy prınterler, kınoteatrlardy televızor men vıdeotekalar almastyryp otyrǵanyna da etimiz áldeqashan úırenip ketti. Ony bylaı qoıǵanda, búginde tutynýshylardyń qolynda júrgen alaqandaı ǵana aıfondar men planshetter búkil aqparat-kommýnıkasııa tehnologııalarynyń kómegimen iske asyrylatyn qyzmet túrlerin túgel atqaratyn ámbebap quralǵa aınalǵany da úırenshikti jaı bolyp qaldy.
Munyń syrtynda Google, Yahoo, Baidu, Bing jáne Yandex sekildi aqparat izdeý júıeleriniń kómegimen kez kelgen izdenýshi búkil adamzat órkenıetiniń rýhanı qundylyqtarynyń ǵalamtor jelilerinde jınaqtalǵan ushan-teńiz qoımalaryna súńgip ketip, ǵylym men bilimniń, óner men ilimniń ár salasyna qatysty uǵymdar men termınderdiń kez kelgenin qas-qaǵym sátte sýyryp alyp, keregine jaratyp jatyr. Demek, búgingi bolmystaǵy “joq” degen uǵym birjolata kelmeske ketip, búkilálemdik aqparat muhıtynan sýsyndaý kúlli adamzattyń sheksiz ıgiligine aınalyp otyr. Máselen, Google izdeý júıesiniń bir ózi ǵana aı saıyn 41 mıllıard 345 mıllıonnan astam tutynýshynyń suranystaryn tirkep, olardy lezde óńdep, osy saladaǵy álem naryǵynyń 62,4 %-y qanaǵattandyrady eken.
Qazirgi tańda qalyptasyp otyrǵan álemdik geosaıasat kartasynan bizdiń elimiz de shet qalyp otyrǵan joq. Táýelsizdik tizginine ıe bolǵan qysqa merzim ishinde Qazaqstan áýel basta qolbaılaý bolǵan ekonomıkalyq qıyndyqtardy artqa tastap, damýdyń turaqty jolyna túsip qana qoımaı, bul kúnde búkil planetaǵa tanylyp, álemdegi ekonomıkasy tez damyp kele jatqan sanaýly memleketterdiń sanatyna qosyldy.
Alaıda, táýelsizdiktiń bastapqy jyldarynda bizdiń elimizge qyzyǵa da qyzǵana qarap, suqtanǵandar az bolǵan joq. Olaı deýge tolyq negiz bar. Mysaly, ulan-baıtaq jerimizdi kórshi eldiń baýyr etine balaǵan kórshiles eldiń “danyshpan jazýshysyn” da óz qulaǵymyzben estigenimiz bar. Sosyn HHI ǵasyrdyń saıası-ekonomıkalyq kartasy men geosaıası bolmysyna qatysty ótken ǵasyrdyń sońǵy onjyldyǵy men ústimizdegi ǵasyrdyń bastapqy kezeńinde qalyptasa bastaǵan batys álemi saıasatkerleriniń fýtýrıstik saraptamalar toptamasynan bizdiń eldiń keleshegine tikeleı qatysy bar alypqashpa málimetterdiń jarııa etilýi de pikirimizdiń negizsiz emes ekenin dáleldeı túsedi.
Máselen, sáýegeı fılosof Samıýel Hantıngtonnyń “О́rkenıetter qaqtyǵysy” (“The Clash of Civilizations”) atty maqalasy alǵash ret 1993 jyly jaryq kórse de, onyń jeke kitapqa júk bolǵan tolyq nusqasy Batystyń kitap sórelerine 1996 jyly túse bastaǵan-dy. Atalmysh eńbeginde S.Hantıngton órkenıetaralyq shıelenister men qaqtyǵystardyń mindetti túrde oryn alatynyn óz kózimen kórip, qolymen ustaǵan balgerdeı ýaǵyzdap, álgi qaqtyǵystardyń sebepterin álem bolmysyndaǵy ıdeologııalyq alshaqtyqtar men ekonomıkalyq aıyrmashylyqtardan izdeýden góri dinderdiń, onyń ishinde, ásirese, ıslam dininiń “ózegine órilgen syn-qaterlerden” tabýǵa tyrysqany qaıran qaldyrady. Sosyn álgi pikirdi avtor gıpoteza retinde emes, kerisinshe, Batys áleminiń jahandyq múddelerin negizdeýge laıyqty, birjolata dáleldengen ámbebap teorııa retinde usynady.
Sáýegeı ǵalym, sonymen qatar, bolashaq geosaıası bıliktiń kóppolıýsti bolatynyn tilge tıek ete otyryp, ekonomıkalyq basymdyqtar men áskerı kúsh-qýattyń bolashaqta Batys áleminen Shyǵys álemine qaraı oıysatynyn kóldeneń tartady jáne eń bastysy, búgingi musylman álemine tán demografııalyq dúmpýdi álemge qaýip tóndiretin negizgi syn-qater dep túıindeıdi. Sondyqtan da bolar, bul kúnde demokratııalyq qundylyqtardy jeleý etip, dinaralyq shıelenisterdi qasaqana qozdyryp, jasandy órtpen musylman álemin bólshekteýge tyrysyp júrgen qanypezer toptar álgi “teorııany” taptyrmas irgetas nemese búrkenshik dáıek retinde ashyq maldanyp otyrǵany jasyryn emes.
Bul turǵydan kelgende, S.Hantıngton jalǵyz emes. Mysaly, álemdegi eń alpaýyt eldiń syrtqy saıasat kóshbasshylarynyń biri emes, biregeıi ári kezinde antıkommýnızm strategııasynyń negizin qalaǵan Zbıgnev Bzejınskıı 1997, 2004, 2007 jyldary aralyǵynda jaryqqa shyqqan “Uly shahmat taqtasy”, “Ekinshi múmkindik”, “Tańdaý” (Zbigniew Brzezinski. “The Grand Chessboard”, “The Choice”, “Second Chance”) atty alpaýyt eldiń jahandyq múddesi turǵysynan jazylǵan eńbekterinde joǵaryda atalǵan teorııany odan beter órbitip, álemdik geosaıasattyń endigi alańynyń taıaý bolashaqta Eýrazııa qurylyǵy bolatynyna tıtteı de kúmán keltirmeıdi. Sáýegeı saıasatkerdiń “Uly shahmat taqtasy” degen eńbeginiń ataýyna mán bergen oqyrman álgi metaforalyq teńeýde de tereń astar jatqanyn birden uǵady. Sebebi, kitap avtory planeta betindegi eń alyp keńistik bolyp sanalatyn Eýrazııany alpaýyt AQSh-tyń geosaıası júldesi dep, taıǵa tańba basqandaı, kesip aıtady. Demek, júldege balanǵan Eýrazııaǵa taıaý bolashaqta kim ıelik etetinine Z.Bzejınskıı tıtteı de kúmán keltirmeıtin sııaqty jáne bul pikirin eshbir búkpesiz aıtýdan da taısalmaıdy.
Sosyn “Uly shahmat taqtasyndaǵy” sharshy alańdardyń biriniń “Eýrazıııalyq Balqandar” nemese “Etnostyq qaıshylyqtardyń qazany” degen qos aıdarmen aıshyqtalýynda da jymysqy astar jatqanyn túsiný qıyn emes. О́ıtkeni, “boıaýshy-boıaýshy dese, saqalyn boıaıdy” demekshi, álgi “qazanǵa” sáýegeı avtor óziniń kitaby jaryq kórgen kezde egemendigin alǵanyna alty-aq jyl tolǵan bizdiń jas memleketimizdi de toǵytyp jibergen. Ol ol ma, azýyn aıǵa bilegen “kóripkel” tý syrtymyzdan ton piship, ótken ǵasyrdyń sońynda Balqandaǵy Iýgoslavııany bólshektegen etnosaralyq órttiń kelesi oshaǵynyń bizdiń el bolatynyna da bal ashyp qoıǵan. Al shyndap kelgende, Iýgoslavııadaǵy tragedııanyń basty sebebi, álgi elden múlde jyraqta jatqan syrtqy geosaıası kúshterdiń múddelerinen týyndaǵan arandatýshylyqtyń qanquıly saldary ekenin bul kúnde búkil adamzat anyq biledi.
Osyndaıda babalarymyzdan jetken “jaý joq deme, jar astynda, bóri joq deme, bórik astynda” deıtin tereń túıindi naqyl eriksiz oıǵa oralady. О́ıtkeni, álgi naqyldyń ózeginde taǵdyr tálkeginiń saldarynan myń ólip, myń tirilgen halqymyzdyń bolashaq urpaqtaryn saqtyqqa úndeıtin amanat-ósıeti jatqany kúmán týdyrmaıdy.
Mine, dál osy tarıhı taǵylym turǵysynan keletin bolsaq, Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń el ishindegi etnosaralyq tatýlyq pen dinaralyq toleranttyqqa baǵyttalǵan syndarly ishki saıasaty men kópvektorly syrtqy saıasatynyń alys-jaqyn shetelderdiń sáýegeı “baqsy-balgerleriniń” aýzymen qasaqana tóndirip otyrǵan syn-qaterleri men jat pıǵyldarynyń jolyn kesip, olarǵa tegeýrindi tosqaýyl bolatyn megajobalarynyń tolassyz ári úlken tabandylyqpen iske asyrylyp kele jatqanyna erekshe mán bergen jón.
Birden atap aıtý kerek, 1991 jyly halqymyzdyń mańdaıyna baq bolyp qonǵan egemendik pen búgingi tańdaǵy elimiz ben ulan-baıtaq jerimizdiń tutastyǵyn saqtap qalýdyń birden-bir kepili ári, sol kezderdegi ekonomıkalyq qıyndyqtarǵa qaramastan, Elbasy qolǵa alǵan megajobalardyń alǵashqysy da, aıbyndysy da Astana bolǵany daý týǵyzbaıtyn shyndyq. Elimizdiń júregi men kúretamyryna aınalǵan Saryarqa tósindegi Astana búgingi tańda ár azamatymyzdyń at baılaıtyn altyn qazyǵy ǵana emes, sonymen qatar, búkilálemdik máni bar, iri-iri halyqaralyq forýmdar ótetin alyp únqatysý alańyna aınalyp otyr.
Kópetnosty memleketimizdiń tutastyǵy men birliginiń myzǵymas kepiline aınalǵan Qazaqstan halqy Assambleıasy da Elbasynyń jasampaz megajobalarynyń biregeıi. О́ıtkeni, konstıtýsııalyq statýsy bar ári etnosaralyq tatýlyq pen toleranttyqtyń sımvolyna aınalǵan bul joba – búgingi tańda óz elimizdiń ǵana qundylyǵy emes, sonymen qatar, álemniń kópetnosty ózge memleketteri de úlgi tutatyn ómirsheń ınstıtýt. Sondyqtan da kelesi jyldyń Qazaqstan halqy Assambleıasy men Konstıtýsııa jyly bolyp jarııalanýyn sol irgetas qundylyqtarǵa berilgen ádil baǵa deý ábden laıyq.
Elimiz ben Elbasynyń búkilálemdik máni bar iri jobalarynyń jáne biri – Álemdik jáne dástúrli dinder kóshbasshylarynyń sezi. 2003 jyldan bastap, ár úsh jyl saıyn úzbeı ótkizilip kele jatqan bul shara álemdegi beıbitshilik pen konfessııaaralyq tatýlyqty ulyqtaıtyn turaqty únqatysý alańyna aınalyp, álemdik jáne aımaqtyq qaýipsizdikke súbeli úles qosyp otyrǵan iri halyqaralyq ınstıtýt statýsyna ıe boldy. Jyldar ótken saıyn bul forýmnyń buǵanasy bekı túsip, qabyrǵasy qataıyp, abyroıy artyp keledi.
Birikken Ulttar Uıymynyń tarapynan kezinde tolyq qoldaý taýyp, búginde irgeli halyqaralyq uıym bolýǵa sál-aq qalyp turǵan Azııadaǵy ózara is-qımyl jáne senim sharalary keńesi de o basta Elbasynyń tól usynysynan týyndap, búginde tek Qazaqstannyń múddesinen ǵana emes, álemdik údeden de shyǵatyn halyqaralyq forýmdardyń birine aınaldy. Syrt kóz synshy demekshi, aýzy dýaly shetel saıasatkerleri bul keńesti Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uıymynyń Azııadaǵy balamasy dep júr. Aıtsa, aıtqandaı-aq kópjaqty osy halyqaralyq birlikke múshe 26 memlekettiń halqy men geografııalyq kólemi turǵysynan keletin bolsaq, álemdik jáne aımaqtyq beıbitshilik pen qaýipsizdikti qamtamasyz etetin qaýharly da bedeldi uıymdardyń eń irisi osy forým bolmaq. Búgingi tańda buǵan eshbir kúmán joq.
Jýyrda ǵana Astanada úlken abyroımen túıindelgen Elbasynyń 20 jyl boıy ter tókken, álemdik mánge ıe ıntegrasııalyq jobalarynyń biri emes, biregeıi – Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq dúnıege keldi. Bul odaqtyń bastapqy ıdeıasyn da Elbasy 1994 jyly Máskeýdiń M.V.Lomonosov atyndaǵy memlekettik ýnıversıtetinde jarııa etken bolatyn. Endi mine, araǵa 20 jyl salyp, Qazaqstan, Reseı jáne Belarýs memleketteriniń úkimetteri men sarapshylary ǵana emes, prezıdentteriniń de sonshama jyl boıy tolassyz júrgizgen úshjaqty kezdesýleri men saraptamalyq kelissózderiniń nátıjesi tııanaqtaldy. Úsh eldiń egemendigi men terrıtorııalyq tutastyǵyna qylaý túsirmeıtin, taza ekonomıkalyq múddelerdi ǵana kózdeıtin, tarıhı kelisimshartqa negizdelgen Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq quryldy. Eń bastysy, bul Odaqtyń erejeleri men sharttary Búkilálemdik saýda uıymynyń qaǵıdalaryna da saı keledi. Demek, ol qaǵıdalar úsh eldiń de burynnan kalyptasyp qalǵan ekijaqty nemese kópvektorly ekonomıkalyq baılanystaryna eshbir qaıshy kelmeıdi jáne munyń naqty dálelderin alystan izdeýdiń de qajeti joq.
Máselen, Elbasynyń bastamasymen tabandy iske asyrylyp kele jatqan aýqymdy jobalardyń biri ári búgingi tańda dástúrli halyqaralyq únqatysý alańyna aınalyp, eýrazııalyq Davos atanyp úlgergen Astana ekonomıkalyq forýmynyń aıasynda Qazaqstan jyl saıyn birneshe shetelmen ınvestısııalyq kelisimderge qol jetkizip keledi. Nemese jaqynda ǵana Býrabaıda ótken Shetel ınvestorlary keńesi aıasynda Elbasy birneshe transulttyq korporasııalar men álemdik qarjy ınstıtýttarynyń jetekshilerimen kezdesip, qomaqty ınvestısııalyq ýaǵdalastyqtarǵa qol jetkizdi. Demek, Qazaqstannyń ekijaqty nemese kópjaqty ekonomıkalyq baılanystary budan bylaı da jalǵasa beretinine esh tosqaýyl joq.
Bul aıtylǵannyń naqty dálelderiniń jáne bir kórinisi – kezinde Elbasynyń bastamasymen ómirge kelgen Túrkitildes memleketterdiń yntymaqtastyq keńesi. Ústimizdegi jyly Túrkııanyń Bodrým qalasynda ótken Keńestiń IV sammıtine Qazaqstan, Túrkııa, Ázerbaıjan, Qyrǵyzstan jáne Túrikmenstan memleketteriniń prezıdentteri belsene atsalysyp, ekonomıkaǵa paıdasy mol týrızm taqyrybyn kún tártibiniń ózekti máselesi retinde talqylady. Osy Keńestiń quramdas bóligi bolyp tabylatyn TúrikPA, TÚRKSOI, Túrik akademııasy jáne Aqsaqaldar keńesi de belsendi jumys atqaryp otyr. Kelesi jyly Astanada ótetin V sammıttiń kún tártibi de anyqtaldy. Elbasy usynǵan nysanaly taqyryp túrkitildes memleketterdiń ortaq aqparat keńistigin qalyptastyrýǵa baǵyshtalmaq. Eń bastysy, Elbasy bul Keńestiń de tolyqqandy halyqaralyq uıymǵa aınalatynyna shúbá keltirmeıdi.
Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń “Qazaqstan-2050” Strategııasy – qalyptasqan memlekettiń jańa saıası baǵyty” atty 2012 jyly halyqqa jarııalaǵan Joldaýy da elimizdiń HHI ǵasyrdyń birinshi jartysynyń sońyna deıingi turaqty damýyna baǵyttalǵan alyp jobalardyń biregeıi. Endi mine, sol strategııalyq, saıası-ekonomıkalyq jáne áleýmettik máni bar uzaq merzimdi qamtıtyn jol kartasynyń aıasynda qyrýar sharalar tolassyz iske asyrylyp jatyr. Olardyń ishindegi eń súbelisi de ózektisi – elimizdi jappaı ındýstrııalandyrýǵa baǵyttalǵan memlekettik ınnovasııalyq baǵdarlamanyń ekinshi besjyldyǵy men sol besjyldyqtyń ózegine órilgen Astanada ótetin álemniń bolashaq energııa kózderine baǵyshtalǵan “EXPO – 2017 Future Energy” kórmesi.
Qoryta aıtqanda, joǵaryda tilge tıek bolǵan elimiz ben Elbasy jobalarynyń qaı-qaısysy da álemdik megaózgerister zamanyndaǵy Qazaqstannyń HHI ǵasyrdaǵy syn-qaterlerge tótep berip, álemniń oza damyǵan 30 memleketiniń qataryna enýin qamtamasyz etetin, syndarly ishki-syrtqy saıasat pen ekonomıkalyq pragmatızmge negizdelgen nysanaly baǵdarlamalar ekeni kúmán keltirmeıdi jáne olar kezeń-kezeńimen sátti iske asyrylyp ta jatyr.
Árıne, atalǵan megajobalar men nysanaly baǵdarlamalardyń keıbiri elimizdiń ishki resýrstarymen qatar shetel ınvestısııalaryn da qajet etetini túsinikti. Sondyqtan, osy qajettilikti eskere otyryp, Elbasy ústimizdegi jyldyń maýsym aıynda Býrabaıda ótken Shetel ınvestorlarynyń keńesinde elimizdiń ınvestısııalyq ahýalyn kúrt jaqsartatyn ári ınvestorlardy óte yntalandyratyn jańa zańǵa qol qoıdy. Bul zańǵa salyqtarmen qatar jumys kúshi men lısenzııalarǵa qatysty buryn-sońdy bolmaǵan uzaq merzimdi jeńildikter beretin arnaıy baptar engizildi jáne Qazaqstanmen ekonomıkalyq baılanystary myqty jolǵa qoıylǵan 10 ınvestor memlekettiń azamattaryna elimizge vızasyz emin-erkin enýge múmkindik beretin jańa bap ta qosa engizildi. Prezıdenttiń bul qadamy Keńestiń jumysyna qatysqan sheteldik iri bıznes ókilderiniń tarapynan qyzý qoldaý tapty.
Endeshe, Elbasy megajobalary men elimiz áleýetine sáttilik tileıik, otandastar!
Ádil AHMETOV,
Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri.
ASTANA.
Eldi oılaǵan er
Búgin ótken shaq týraly aıtqanda, biraz nárseni eske túsirýge týra keledi. О́z aldyna shańyraq kótergen Qazaqstan úshin áskerı salany tikteý negizgi baǵyttardyń biri boldy, ári úlken jumysty, jaýapkershilikti talap etti. Asa mańyzdy bul sharýanyń basynda Memleket basshysy turdy. Elbasynyń Qarýly Kúshterdi áýede, sýda jáne qurlyqta áreket ete alatyn úsh jaqty qurylym jasaý tapsyrmasy bizge úlken mindet júktedi. Memleket basshysy nusqaýymen Qarýly Kúshterge, onyń ishinde Áskerı-teńiz kúshterin nyǵaıtýǵa bólinetin qarjy kólemi jyl saıyn arttyryldy. Elbasy Aqtaýda shaǵyn Qorǵanys mınıstrligin qurǵysy keldi, osy maqsatta munda Áskerı-teńiz kúshteri, teńiz jaıaý áskerleri jáne Batys áskerı aımaǵy, avıasııalyq baza, Áskerı-teńiz ınstıtýty ashyldy.
Nursultan Ábishuly Nazarbaevpen alǵash ret 1996 jyly Aqtaýda júzdestim. Jasalyp jatqan jumystar barysymen tanysqan Prezıdent maǵan: «Qane, 1-shi rangaly kapıtan myrza! Endi bir kezderi ózińiz qyzmet etken Tynyq muhıty, Sahalın araldary emes, myna óz teńizimizdi Kaspııdi qolyńa al», dedi. Men árkez osy sózdiń údesinen shyǵýǵa umtyldym. Jańa qurylymnyń jańa bazasy maǵan amanat etilgendeı sezindim de sol amanatqa adal bolýǵa tyrystym. Elbasy bul saladaǵy eńbegimdi eskerip, 1998 jyly maǵan kontr-admıral ataǵyn berdi. О́stip, elimizdiń teńizdegi tuńǵysh joǵary áskerı shendi adamy atandym.
Kaspıı teńizinen munaı ken oryndarynyń tabylýy jáne ony óndirýge qadam jasala bastaýy bizge keme qurastyrý baǵdarlamasyn jasaý qajettigin uqtyrdy. Elbasy osynyń bárine zor qoldaý kórsetip otyrdy. Nursultan Ábishuly teńizshi bolmasa da, osy salany tabıǵı ıntýısııasymen jete biletin myqty strateg ekenin ańǵartty. Qazaqstan Prezıdentiniń atom qarýynan bas tartýy álem elderiniń yqylasyn týǵyzdy. Elbasymyz buǵan atom qarýyn qazaqstandyqtar qoldana almaıtyndyqtan nemese odan ári damyta almaıtyndyqtan emes, beıbitshilikti súıgendikten osy qadamǵa bardy. AQSh, Qytaı, Reseı sekildi alpaýyt eldermen dostyq qarym-qatynasty damytyp, óz táýelsizdigimizdi baıandy etý jolyndaǵy jansebil isterimen sarabdal saıasatker retinde tanylǵan Memleket basshysynyń Qazaqstanda Áskerı-teńiz kúshterin damytý, sý akvatorııasymen ótetin irgeni bekitý baǵytyndaǵy jumystary da kóńilge qonymdy. Men Aqtaý bazasynyń komandıri, respýblıka Áskerı-teńiz kúshteriniń qolbasshysy bolyp júrgen kezimde oǵan talaı ret kýá boldym. Elbasy teńizshilerge: «Sizderdi qalaı tamaqtandyrady? Kıimderińiz jyly ma, yńǵaıly ma? Qane, ne kıip júrsizder?» dep suraıtyn. Oqý bólmelerin, synyptardy aralap kórip, kazarmaǵa bas suqsa, tipti jýynatyn bólmedegi sý aǵatyn shúmekterdiń durys istep-istemeıtindigine deıin mán beretin. Bul qamqorlyq emes pe? Qarjy jetpeı qınalǵan sátterde: «Shydańdar, bári bolady», degeni áli esimizde. Qazir qarańyz, ózim biletin 20 jylda bizde materıaldyq jaǵdaı aıtarlyqtaı jaqsardy. Nursultan Ábishulynyń Qazaqstanǵa, Qarýly Kúshterge, Áskerı-teńiz kúshterine, osy salanyń qalyptasyp-damýyna tikeleı qoldaýy óte kóp boldy, salany únemi jiti nazarynda ustady.
Elbasynyń adamgershiligi, izdenimpazdyǵy týraly da kózben kórip, kýá bolǵan jaıttardy aıta ketýim kerek dep oılaımyn. Birde biz Elbasymen arnaıy issaparmen Kıevke bardyq. Túngi saǵat 2-3-ke deıin Nursultan Ábishulynyń bólmesiniń jaryǵy sónbedi. Sóıtsek, Ýkraına Radasyndaǵy kezdesý úshin kitaphanadan sol eldiń kitaptaryn aldyryp, qajetti sózderdi, maqal-mátelderdi, derekterdi erteńgi júzdesýde paıdalaný úshin túrtip alyp otyrypty. Qanshama kómekshisi, nesheme keńesshisi bolsa da, jumysynyń aýyrlyǵyna qaramaı, uıyqtamastan túni boıy izdený, kitapqa úńilý degen keremet tabandylyq qoı!
Qazaqstannyń álemniń damyǵan sanaýly elderiniń qatarynan oryn alyp, Máńgilik El bolýǵa umtylǵan talabynan izdenimpaz, tabandy, ózgelerge syıly Elbasymyzdy, onyń elimdi órge súıresem degen asqaq muratyn kóremiz. Mundaı murat barda senim de bar. Biz elimizdi jaqsy bolashaqtar shaqyryp turǵanyna kámilmiz.
Ratmır KOMRATOV,
kontr-admıral,
Aqtaý «Keme jóndeý» zaýyty JShS bas dırektory.
Mańǵystaý oblysy.
Jarqyn jetistikter men aldaǵy aıqyn mindetter
Kishkentaı sábı dúnıege kelgende ana sútinen qýat, ana tilinen nár alyp ósedi. Osydan bolmaq shyǵar, qazaq – qanynan, ata tamyrynan el degende egilip, jer degende janyn qııýǵa daıyn halyq. El úshin de, er úshin de táýelsizdikten asqan baqyt joq. Neshe ǵasyrdyń synyna shyńdalyp, qıyndyǵyna qaısarlyǵymen qarsy tura alǵan elimiz táýelsizdigine qol jetkizip, azattyqty ańsaǵan arly halqymyzdyń bolashaǵyna dańǵyl jol ashyldy. Dúnıejúzi tanyǵan, mándi de sándi táýelsiz elge aınaldy.
Qazaq eli bul kúnde álem moıyndaǵan bıik jetistikterge jetti, talaı shyńdardan shyńdalyp ótip, eldiń kóshin bastaǵan Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń teńdesi joq talpynystary men jańa júıeli el basqarýynyń ereksheligimen álemde turaqtylyq pen tynyshtyqtyń sımvolyna qol jetkizgen, aıbarly eldermen tize qaǵysqan aıdyndy memleketke aınaldy. Búginde saıası ustanymdarymyz berik, álemdegi asa damyǵan ozyq 30 elmen úzeńgiles, kók baıraǵy jelbiregen Qazaq eliniń ataq-abyroıy asqaqtap tur.
Tarıhty halyq jasaıdy demekshi, el taǵdyryn óz qolyna alǵan, kúsh-qaıraty berik, aqyl-oıy men parasaty tereń, jańashyldyǵy men alysty boljaıtyn kóregen basshyny qudaı bizge buıyrtypty. Ol – halqynyń baǵyna týǵan Elbasymyz Nursultan Ábishuly Nazarbaev.
«Kúshimiz – jaýapkershilikte. Birligimiz – ár alýandylyqta. Erkindigimiz – kelisimde. Abyroıymyz – ıgilikte. Qaýipsizdigimiz – ashyqtyqta. Táýelsizdigimiz – seriktestikte. Bolashaǵymyz – búginde», dep jeti evolıýsııalyq tirekke súıengen Tuńǵysh Prezıdent.
Elin álemge tanytqan Elbasy búkil túrki eliniń jaryq juldyzy dep tegin aıtylmaıtyn shyǵar, eldi biriktirgen, dushpandy bitistirgen, daý-damaıdy bir aýyz ataly sózben aýyzdyqtap, adamgershilik, parasattylyqtyń úlgisi bolǵan danagóı bı-sultandarymyzdyń ótken zamandaǵy ónegeli dástúrin jete bilgen ári jalǵastyrýshy Elbasy óziniń ushqyr oılary men ótkir sheshimderi arqyly qazaq ultynyń mańyna júzdegen ulttar men ulystardy toptastyryp, tatýlyq tórin kórsetýde birliktiń teńizin qurǵan kósem desek, artyq aıtqandyq bolmas
Halyqtyń úni, ulttyń tili men dili, Máńgilik Eldiń bastaýy – azattyq, teńdik, bostandyq, bereke, birlik, baqyt, táýbeshilik, rızashylyq syndy aıaýly sezimder jetelegen Elbasynyń búgingi negizgi ustanymy osyndaı. «Táýelsizdik – Táńirdiń bizdiń urpaqqa bergen úlken baqyty, halqymyzdyń máńgilik qundylyǵy» dep atap kórsetti Elbasy. Shyn máninde elimizdiń basty baılyǵy, baǵa jetpes jetistigi – Táýelsizdik.
2010 jyly jeltoqsan aıynyń ortasynda Elbasy Qazaqstandaǵy barlyq aımaqtardyń ınvestorlarymen Astanada basqosyp, ashyq, tartymdy áńgime qozǵap, naqty tapsyrmalar berdi. Negizgi maqsat – barlyq ınvestorlarǵa ózderiniń óndiris aımaqtarynda 2011 jyldan bastap tek shıkizat emes, taza ónim óndirýge bet burý kerek ekenin shegelep turyp eskertti. Búginde tek qana munaıdyń shıkizatynan onnan astam ónim óndirýge bolatyny, al túrli metaldardan da kóptegen ónim túrlerin shyǵarýǵa bolatyny belgili. Sondaı-aq, Qazaqstannyń tyń jáne tyńaıǵan aımaqtarynan jınalatyn qatty sortty bıdaıdy tikeleı satpaı unǵa aınaldyrsa, tek sonyń ózinen qanshama azyq-túlik túrlerin, nan-toqash ónimderin daıyndap, syrtqy jáne ishki naryqqa shyǵarýǵa bolar edi, sonda olar elimizdiń basty tabys kózderiniń birine aınalar edi. Sonymen qosa, ýran, altyn óndirisinde jańa tehnologııalardy qoldansaq, baılyǵymyz eselene túser edi. Sony uqsatý jaǵy kemshin soǵyp jatyr. Naryqtyq álemde Qazaqstannyń barlyq aımaqtarynyń ónimderine suranys óte joǵary, bul el ekonomıkasynyń tıimdi kózderi, áleýmettik ómirdiń órleýi bolmaq. Baıybyna bara bilsek, bul, kóńil shyny – ómir syny.
Al jańa Strategııa – Táýelsizdigi nyǵaıa bastaǵan jańa eldiń nyǵymeti, ulttyq ıdeıasy, batyl baǵyty, alǵa umtylysy. Kórigi qyzǵan ystyq ıdeıa – bilim men ǵylymda. Sebebi, jarqyn ıdeıa jaıdaq jerden týmaıdy, júıeli qalyptasqan ınnovasııalyq, ıntellektýaldy ortada ómirge kelmek. Bul saladaǵy eńbektiń qandaı túri bolsa da elenýi ári baǵalanýy kerek. Qaı kezeńderde de bilim men ǵylymı shyǵarmashylyq ıdeıalar qandaı azappen, jankeshtilikpen týatyny kópke málim. Sondyqtan da, bilimdi ustazdardy, ǵylymı belgili ǵalymdardy tyńdaý, oıyna oı qosý shúkirshilik bolmaq. Bilimde de, ǵylymda da jarasymdy bap, áleýmettik jaǵdaı, báıekti kúı kerek. Jańa, jalyndy sózden góri jigerli is eń utymdy baǵyt.
Elbasy «Qazaqstan-2050» Strategııasynda jańa ekonomıkalyq saıasattyń basym mindetterin eń jańa tehnologııalyq standarttarǵa sáıkes belgilep, óndiristik aktıvterdi jańǵyrtý qajettigin jáne básekege qabiletti salalarǵa otandyq óndiris kúshin salý kerektigin atap kórsetti. Búginde ınnovasııalyq-tehnıkalyq retteý otandyq ónimdi tıimdi naryqqa jyljytýdyń eń ońqaı tásili, bul úshin ne qajet: adam ómiri men densaýlyǵynyń qaýipsizdigi; eldiń ekonomıkalyq damýynyń turaqtylyǵy; ınnovasııalyq óndiristi retteýde olqylyqty, osaldyqty jibermeý; zań normalaryn túsinikti, tıimdi jazý; jaýapkershilik tanytý; baqylaýdy kúsheıtý jáne t.b. Táýelsizdik zamanynda taýarlardyń sapaly bolýy – memleket úshin orny erekshe zor mańyzdy másele.
Elbasy «Nur Otannyń» HHI ǵasyrdaǵy mıssııasyn júzege asyrýdaǵy basty maqsat demokratııalyq, órkendegen, básekege qabiletti jáne áleýmetti júıeli memleket qurý bolyp tabylady degen. Doktrınada atap kórsetilgendeı, bilim men ǵylym, birlik pen kelisim, tól mádenıet pen rýhanılyq, qýatty jańa ekonomıka, ádiletti áleýmettik saıasat, zııatkerlik ult pen júıeli memleket Qazaqstandy órkendetý ıdeıasynyń mańyzdy quramdasy. Memleket basshysy eldigimizdi nyǵaıtýda eńbek ónimdiligin eseleı arttyryp, aýyl sharýashylyǵy ónimine ósip otyrǵan jahandyq suranys jaǵdaıynda bul salany aýqymdy jańǵyrtý qajet ekenin basa kórsetti, álemdik azyq-túlik naryǵynyń kóshbasshysy bolý mindetin qoıdy. Bul úshin aýylsharýashylyq ónimderden qaıta óńdeý, sapaly taýar shyǵarý men satý júıelerin jetildirý, shaǵyn jáne orta bıznesti jańasha damytý, jer óńdeý mádenıetin jańartý, jańa jahandyq ǵylymı-tehnologııalyq jetistikterdi paıdalanyp, mal sharýashylyǵynda ulttyq dástúrlerdi jańǵyrtý kerek.
«Adamnyń sanasy ne nársege sense, adam soǵan qol jetkize alady» degen álemdik qaǵıda bar. Osy sezim qazaqstandyqtardyń boıynan qalaı kórinis tabatynyn Elbasy memlekettiń jańa saıası baǵytynda kórsetkendeı, joǵary álemdik standarttarǵa baǵyttalǵan elimizdiń bilim berý júıesin dáıekti jáne júıeli damytý kózdeledi.
Sondaı-aq, halyqtyń rýhanı-mádenı deńgeıin jaqsartýǵa baǵyttalǵan sharalarǵa basty nazar aýdarýymyz kerek dedi Prezıdent. Bul jaǵdaıda básekege qabilettilik bilimnen bastalatynyn esten shyǵarmaǵan jón bolmaq. Ǵylym men bilimniń damýy – adamzat órkenıetiniń ólshemi. Álemdik básekeniń basty sharty – kúshti rýh pen bilim. Qashanda bilimi kúshti el ozady, bilimi álsiz el tozady. Bul – zańdylyq.
Elbasy N.Nazarbaevtyń tól týyndysy – Astana qalasy da kún sanap ósip-órkendep keledi. Nursultan Ábishulynyń astanany Almatydan Aqmolaǵa kóshirý týraly bastama kótergenine de 20 jyl tolyp otyr. Sol tusta bul suńǵyla ıdeıa júzege asa qoıady degenge kópshiliktiń kóńil qospaǵany da anyq. Endi, mine, munda 2017 jyly EKSPO kórmesi ótkiziletin bolyp sheshilgen. Bul qala kórkine kórik qosatyn ǵalamat jeńisimiz. Aldaǵy úsh jylda el aýzyn ashyp, kózin jumatyn úlgili «Qalashyq» salynbaq. Qazirgi aqparattarǵa súıensek, álemniń 100-den artyq memleketi Astana-EKSPO-2017 kórmesine qatysýǵa tilek bildirýde kórinedi. Osylaısha, Qazaqstannyń elordasy planetadaǵy juldyzy janǵan jańa qalaǵa aınalady desek, muny Elbasynyń jarqyn jeńisteriniń biri ǵana emes, biregeıi dep nyq senimmen aıtýǵa tolyq quqymyz bar.
Qoryta aıtqanda, Táýelsizdigimizdiń tuǵyryn nyqtaı túsýde Elbasynyń qaıratkerlik qasıeti aıqyn kórindi. Onyń óz bastamalary men ıdeıalaryn aıaǵyna deıin jetkizetin qaırat-jigeri Astanany qosa alǵanda Aqorda men Pıramıda turaqtylyqtyń nyshanyna aınalyp otyrsa, «Astana-Báıterek» monýmenti – ulttyq ıdeıanyń zamanaýı sıpattamasy, ómirde iske asqan oılar shyndyǵynyń belgisi. Bul – ulttyq sananyń jańasha órleýi!
Ahan DÚISENBAIULY,
ekonomıka ǵylymdarynyń doktory, professor.
Qaraǵandy.
