Resmı túrde merekelik forým dep baǵa berilgen bul jıynǵa Armenııa úkimetiniń basshysy Nıkol Pashınıan, Belarýs úkimetiniń basshysy Roman Golovchenko, Qazaqstan Premer-mınıstri Álıhan Smaıylov, Qyrǵyzstan úkimetiniń basshysy Aqylbek Japarov, Reseı úkimetiniń tóraǵasy Mıhaıl Mıshýstın jáne О́zbekstan úkimetiniń basshysy Abdýlla Arıpov qatysty.
Premer-mınıstr Álıhan Smaıylov quttyqtaý sózinde Qazaqstan Úkimeti jyl saıyn elimizdiń IJО́-degi jańa tehnologııalardyń úlesin ulǵaıtý úshin barlyq qajetti sharany iske asyryp jatqanyn atap ótti. Olardyń bári sıfrlyq transformasııaǵa, IT salasyna qolaıly jaǵdaı jasaýǵa jáne adamı kapıtaldy damytýǵa qatysty. EAEO elderiniń IT-naryqtaryn damytýǵa mýltıplıkatıvtik áser berý úshin senimdi platforma qajet ekeni Premer-mınıstr nazarynan tys qalmady. Sonymen qatar ol «Innovasııalyq tehnologııalar parki» derbes klasterlik qory búginde Qazaqstannyń ónerkásiptik kásiporyndary men IT-naryǵyn biriktiretin ekojúıe qurǵanyna toqtaldy. Qor iske kirisken jyldardan bastap Indýstrııa 4.0, geologııa, metallýrgııa jáne taǵy basqa da jobalardy qarjylandyrǵan. Qazaq Premeri Úkimettiń memlekettik basqarýdy sıfrlandyrýdyń Invisible Government sapaly jańa tujyrymdamasyna kóship jatqanyn aıtyp ótti. Onda memlekettik saıasat adamnyń jáne onyń qajettilikteri men múddelerin eskeredi. «Bul – qyzmet kórsetýdiń mýltıplatformalyq qaǵıdaty. Memleket «tar jer» úlgisinen alystap, bızneske memlekettik qyzmetterdi óz platformalary men sıfrlyq ekojúıelerine ıntegrasııalaýǵa múmkindik beredi. Mundaı tásildiń paıdasy zor», dedi Premer-mınıstr.
Á.Smaıylov baılanystyń qoljetimdiligi men sapasyn arttyrý, sondaı-aq transshekaralyq elektrondyq qujat aınalymyn damytý taqyryptaryna toqtaldy, logıstıkalyq kompanııalar úshin qolaıly jaǵdaılar jasaý maqsatynda Qazaqstan elektrondy kólik qujattaryna kóshý jumystaryn júrgizip jatqanyn atap ótti. Mundaı tájirıbeni EAEO aýmaǵynda engizýge múmkindik bar. Atap aıtqanda, barlyq sheteldik ruqsat blankilerin elektrondy formatqa aýystyrýǵa bolady. «Qaǵazbastylyqty alyp tastaý sybaılas jemqorlyq táýekelderin azaıtady, ózara saýdanyń ashyqtyǵyn arttyrady jáne eń bastysy, bızneske shyǵyndaryn ońtaılandyrýǵa múmkindik beredi», dedi Á.Smaıylov.
Premer-mınıstrdiń aıtýynsha, EAEO elderiniń ózara saýda salasyndaǵy elektrondy is-áreketin damytý taǵy bir mańyzdy taqyryp bolyp qala beredi. EAEO keńistiginde ortaq energetıkalyq naryq qurý týraly másele 2022 jylǵy 20-21 qazanda Armenııa astanasynda Eýrazııalyq úkimetaralyq keńes otyrysynda jan-jaqty pysyqtaldy. Premer-mınıstrdiń aıtýynsha, ortaq qarjy jáne energetıkalyq naryqtardyń jumysynyń quqyqtyq bazasyn qalyptastyrý kerek. Bul baǵyttar elderimizdiń ózara is-qımylynyń mańyzdy salalary bolyp qala beredi. Osy máselege qaıyra soqqan Reseı Premer-mınıstri Mıhaıl Mıshýstın energetıkalyq naryqty reformalaý eýrazııalyq ıntegrasııany damytatynyn taǵy da eske túsirý qajet dep sanaıdy.
«Ortaq energetıkalyq naryqtardy qalyptastyrý boıynsha ustanymdardyń jaqyndasýy mańyzdy. Biz muny eýrazııalyq ıntegrasııany damytýdyń negizgi elementi dep sanaımyz. Ásirese qazir – jahandyq týrbýlenttilik aıasynda kóptegen el energııa resýrsynyń tapshylyǵyna ushyraǵan kezde. Biz múshe memleketterdiń ishki qajettilikterin qanaǵattandyryp qana qoımaı, sonymen birge múddeler tepe-teńdigine negizdelgen dos elderge kómektese alamyz», dep atap ótti M.Mıshýstın.
Reseı Premer-mınıstri elektr energııasyn jetkizý qyzmetine qoljetimdilik erejeleri bekitilgenin atap ótti. Bul ereje EAEO sheńberinde elektr energııasyn saýdalaý kezinde ortaq naryqqa qatysýshylardyń memleketaralyq elektr energııasyn tasymaldaý kezinde jalpyǵa ortaq qoljetimdilikti qamtamasyz etedi.
Sondaı-aq M.Mıshýstın odaqqa múshe elderdiń ekonomıkasyn sıfrlandyrý boıynsha jumys jalǵasyp jatqanyn da aıtyp ótti. Bul baǵytqa basymdyq berý bıznes úshin qosymsha múmkindikter ashady, syrtqy ekonomıkalyq ortada qajetsiz bıýrokratııanyń jolyn kesedi.
«Bul másele boıynsha halyqaralyq sıfrlyq forýmda pikir almastyq. Úkimetaralyq keńes otyrysy barysynda odaqtyń ıntegrasııalanǵan aqparattyq júıesi boıynsha osyndaı jumysty jandandyrý týraly kelisimge keldik. Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq elderin óndiriske ozyq tehnologııalardy engizý úshin kúsh biriktirýi mańyzdy. Qazir jańa mindetter alǵa shyǵyp otyr: aldaǵy yntymaqtastyqtyń kontýryn belgileý úshin tez jáne qazirdiń ózinde jaýap berý kerek», dedi ol.
Reseı Premer-mınıstri Eýrazııalyq komıssııa tıisti jumystardy uıymdastyrýy kerek dep esepteıdi. Onyń aıtýynsha, EAEO elderiniń tehnologııalyq áleýetin ashýǵa tezirek berik negiz qalaý úshin ekonomıkanyń jetekshi salalaryna ozyq ǵylymı-tehnıkalyq sheshimderdi engizýde kúsh biriktirý mańyzdy. Mundaı birlesken jumystardy mınıstrlikter men vedomstvolar, sondaı-aq ǵylymı-zertteý ınstıtýttary men sarapshylar qaýymdastyǵy arqyly da júrgizý kerek. M.Mıshýstın sıfrlyq baǵyttaǵy ıntegrasııa taqyrybyna basymdyq berdi. Aldaǵy mindetterdiń biri tehnologııalyq táýelsizdik ekenin aıtty. Sıfrlyq transformasııa ortaq qaǵıdattarǵa negizdelgen óz tehnologııalarymyzdy qoldaný arqyly júrý kerektigin, mundaı tásilderdi birlese ázirlep, Eýrazııalyq úkimetaralyq keńes deńgeıinde qabyldaý qajettigin eskertýdi umytpady.
«Biz áriptesterimizdi EAEO ıntegrasııalanǵan aqparattyq júıesi aıasynda ózara is-qımyldy belsendi damytýǵa, osy biryńǵaı platformada ýákiletti vedomstvolar arasynda aqparat almasýdy jolǵa qoıýǵa shaqyramyz. Ártúrli salada ortaq sıfrlyq sheshimderdi engizý óte mańyzdy. Bul jobalardy iske qosýdy keıinge qaldyrmaý týraly tıisti mınıstrlikterge tapsyrma berip qoıdyq», dep atap ótti Reseı Premer-mınıstri.
Sıfrlyq, tehnologııalyq derbestik máselesiniń RF Premer-mınıstri tarapynan aıtylǵany jıynǵa qatysyp otyrǵan ózge premer-mınıstrlerdi tolqytyp jibergenin monıtordyń arǵy jaǵynan baqylap otyrǵan biz de baıqap qaldyq. Sıfrlyq forýmnyń plenarlyq otyrysynda sóz sóılegen Belarýs Premer-mınıstri Roman Golovchenkonyń aıtýynsha, EAEO elderi sıfrlyq damýda ózderiniń táýelsizdigin qamtamasyz etý úshin qoldan kelgenniń bárin jasaýy, EAEO elderiniń jetistikteri men ǵylymı áleýetin jınaqtap, ózderiniń ázirlemelerine, tehnologııalaryna jáne ınfraqurylymdaryna negizdelgen jańa «sıfrlyq shyndyqqa» óz sharttaryna kóshýdi qamtamasyz etý qajet. Jasandy ıntellekt tehnologııalaryna, úlken derekterge, robottehnıkaǵa, vırtýaldy jáne tolyqtyrylǵan shyndyqqa negizdelgen jańa óndiristik prosesterdi, materıaldar men jabdyqtardy qurý mańyzdy. «Forým alańy iskerlik jáne sarapshylyq toptarǵa, EAEO elderiniń memlekettik sektorynyń ókilderine eýrazııalyq sıfrlyq naryqty qurý máselelerin talqylaýǵa jáne óńirlik sıfrlyq yntymaqtastyqtyń ózekti máselelerin sheshý tásilderin birlesip ázirleýge jaqsy múmkindik beredi», dedi R.Golovchenko.
Osyǵan deıingi ótken III-IV forýmdarda sıfrlyq táýelsizdik máselesin Nıkol Pashınıan jıi aıtatyn, osy máseleni pysyqtamasaq, túsinbestik osy tustan bastalatynyn eskertetin. Armenııa Premer-mınıstri osy joly Eýrazııalyq odaqtyń tehnologııalyq táýelsizdigin qamtamasyz etý úshin odaqtyń joǵary tehnologııalyq salalarǵa qoldaý kórsetýin jedeldetý qajettigin málimdedi. Ol EAEO elderi arasyndaǵy ónerkásiptik kooperasııa jobalaryn qarjylyq qoldaý týraly aktilerdi erterek qabyldaýdyń mańyzdylyǵyn atap ótti. Onyń pikirine qaraǵanda, bul ónerkásipshilerdiń kúsh-jigerin mashına jasaý, radıoelektronıka, ushaq jasaý, farmasevtıka salalaryna shoǵyrlandyrýǵa múmkindik beredi. Bul jańa tehnologııalyq tártipke kóshý kezinde mańyzdyraq. N.Pashınıan aıtyp ótkendeı, jahandyq úderiske ilesý úshin joǵary tehnologııalardyń keleshegi zor tendensııalaryn boljaý júıesin qurý, onyń ishinde eń úzdik qoljetimdi tehnologııalardyń derekter bazasyn qurý qajet. Azyq-túlik qaýipsizdigi úshin de ujymdyq aqparattyq júıe qajet. Mundaı júıe qolda bar resýrstardy tıimdi paıdalanyp, azyq-túlik ınflıasııasyn tejeýge múmkindik beredi.
Sıfrlyq álemge enbegen tilder jazý tańbasy joq bolǵandyqtan joǵalyp ketken tilderdiń taǵdyryna tap bolady.
Qyrǵyzstan Mınıstrler kabınetiniń tóraǵasy Aqylbek Japarov forýmnyń plenarlyq otyrysynda sóılegen sózin daıyndaýǵa ChatGPT jasandy ıntellekti aralasqanyn, jasandy ıntellekt jaqyn arada densaýlyq saqtaý, bilim berý jáne basqa da mańyzdy salalarda tóńkeris jasaıtynyn atap ótti.
«Brıtandyq ǵalymdar jasandy ıntellekt arqyly 30 kún ishinde baýyr obyryn emdeýdiń yqtımal ádisin taba aldy degen habar tarady. Densaýlyq saqtaýda jasandy ıntellekt algorıtmderi aýrýlardy erte dıagnostıkalaýǵa, emdeýdi josparlaýǵa jáne dári-dármekterdi jasaýǵa kómektesedi. ChatGPT qazirdiń ózinde mektepterge emtıhandardy sátti tapsyryp, onlaın suhbattan ótip, jumys taýyp jatyr. Meniń búgingi sózimde ishinara jasandy ıntellektiń kómegimen jasaldy», dep atap ótti A.Japarov.
Bıýdjet qarjysyna ótetin kez kelgen is-sharalardyń memlekettik tilde ótýin talap etetin normany «Sıfrly Qazaqstan» memlekettik baǵdarlamasyna engizý kerek.
A.Japarovtyń osyǵan deıin «Alısa men Siri jasandy ıntelekteri qyrǵyz-qazaq tilderinde sóılemeıdi», degen pikiri bizge de jetken. Onyń aıtýynsha, sıfrlyq álemge enbegen tilder jazý tańbasy joq bolǵandyqtan joǵalyp ketken tilderdiń taǵdyryna tap bolady. Qyrǵyz premeri EAEO-ǵa múshe elder bas qosqan jıyn minberinen osy pikirdi qaıtalap aıtqanda, ishten tyna kúrsingen qazaq tildi jýrnalısterdiń demi sezildi. Osymen besinshi ret ótip jatqan forýmda memlekettiń tildiń qoldanys aıasynyń qandaı deńgeıde bolǵanyn bilemiz. Baǵdat Mýsın myrza bastaǵan mınıstrlik memlekettik tildi damytý jáne qoldaý isine sonshalyqty mán bere qoımaıtynyn bıyl da ańǵartyp qoıdy. Tipti qarapaıym forýmda memlekettik tildiń qoldanysyn qamtamasyz ete almaǵanyn kórdik.
Forýmǵa Reseıdiń «Iventıshes» kompanııasy aqparattyq-tehnologııalyq qoldaý kórsetti degen pikir alǵashqy kúni tarap ketti. Atalǵan kompanııanyń saıtynda halyqaralyq deńgeıde ótetin forýmdardy aqparattyq-tehnologııalyq jaraqtandyrý qyzmetin kórsetetini aıtylǵan. Demek forýmdy ótkizýge jumsalǵan qarajattyń qomaqty bir bóligi reseılik kompanııanyń qaltasynda ketti. Osy jıynǵa qatysqan qazaqstandyq IT mamandary mundaı jıyndardy sıfrly tehnologııamen jabdyqtandyrýǵa ózimizdiń de múmkindigimiz jetetinin aıtady. Demek bıýdjet qarjysyna ótetin kez kelgen is-sharalardyń memlekettik tilde ótýin talap etetin normany «Sıfrly Qazaqstan» memlekettik baǵdarlamasyna engizý kerek.
О́zbekstan úkimetiniń basshysy Abdýlla Arıpov Almatyda ótken úkimetaralyq keńes jumysyna baqylaýshy retinde qatysty. О́zbek jaǵynyń EEK aýylyn syrttaı zerdelep júretini osyǵan deıin aıtylǵan. О́tken jyldyń 30 tamyz kúni EEK pen О́zbekstan úkimeti arasyndaǵy ózara is-qımyl jónindegi birlesken jumys tobynyń 2-otyrysy barysynda Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq pen О́zbekstan arasyndaǵy saýda-ekonomıkalyq ózara is-qımyldy qaryshty damytý jónindegi usynystar jobasy aıtylǵan. Bul jıyn EEK shtab-páterinde Integrasııa jáne makroekonomıka jónindegi mınıstri Sergeı Glazev pen О́zbekstannyń Investısııalar jáne syrtqy saýda mınıstriniń orynbasary Badrıddın Abıdovtiń teń tóraǵalyǵymen ótken. Keńes jumysyna baqylaýshy el deńgeıinde qatysyp otyrǵan A.Arıpov ónerkásiptik kooperasııada, ásirese, avtomobıl ónerkásibinde oń tájirıbe jınaqtalǵanyn atap ótti. Munaı-gaz, hımııa, energetıka, metallýrgııa jáne basqa da salalardaǵy perspektıvalyq jobalardy zerdeleý bastaldy.
«Aýyl sharýashylyǵy men kólik-logıstıkalyq sektordaǵy, ásirese jańa kólik dálizderin damytýdaǵy tyǵyz yntymaqtastyqty bólek atap ótý qajet. Biz sondaı-aq baýyrlas halyqtarymyz arasyndaǵy yntymaqtastyq áleýetin tolyq iske asyrýǵa múmkindik beretin elderimizdiń óńirleri arasyndaǵy tikeleı baılanystardy joǵary baǵalaımyz», dep atap ótti О́zbekstannyń Premer-mınıstri.
Qazaqstan Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqqa múshe elderdiń kólik, avıasııalyq qurylys jáne agrotehnıkalyq salalarǵa qatysty birqatar iri birlesken jobasyna qatysqany osyǵan deıin habarlanǵan. EEK resmı ókili Iıa Malkınanyń aıtýynsha. ónerkásiptik kooperasııa jobalaryn jeńildetilgen qarjylandyrýdyń ázirlengen jańa formaty 2024 jyldan bastap jumys isteı bastaýy kerek edi. «Bul – memleket pen úkimet basshylarynyń qoldaýyna ıe bolǵan óte jańashyl usynystar. Biz barlyq múshe-memleket usynatyn bastamalar boıynsha óte tyǵyz jumys istep jatyrmyz. Sonyń ishinde qazaqstandyq taraptyń bastamalary da bar», dedi Iıa Malkına.
Sondaı-aq ol Qazaqstannyń qatysýymen ónerkásiptik kooperasııanyń naqty jobalary týraly da aıtty. 2022 jyly «Azamattyq avıasııa ónerkásibi» jańa tehnologııalyq platformasy iske qosylypty. Onyń teń quryltaıshysy qazaqstandyq «Qazaqstan avıasııa ónerkásibi» kompanııasy boldy. Sonymen qatar EEK kún tártibinde Qazaqstannyń qatysýymen júzege asyrylýǵa tıis basqa da kooperatıvtik jobalar bar. «Atap aıtqanda, Qazaqstan agroınnovasııalyq korporasııasynyń aýyl sharýashylyǵy tehnıkasynyń ónerkásiptik óndirisin keńeıtý. Bul joba Reseı Federasııasy, Belarýs Respýblıkasy, Qyrǵyz Respýblıkasynyń qatysýymen jumys isteıdi dep josparlanyp otyr. Sondaı-aq «Qostanaı traktor zaýyty» seriktestiginiń «Kıroves» markaly energııaǵa qanyqqan traktorlarynyń ónerkásiptik óndirisin keńeıtý jobalary týraly aıtqym kelip otyr. Tyńaıtqyshtar óndirisin jolǵa qoıý máselesi qarastyrylýda. Bul jobanyń qatysýshylary Qyrǵyzstan men Reseı Federasııasy bolýy ábden múmkin», dep túıindedi sózin Iıa Malkına.
Ortaq qarjy naryǵyn qalyptastyrý máselesi odaqtyq kelisimnen týyndap otyr. 2018 jyly qazan aıynda EAEO keńistiginde Qarjy naryǵyndaǵy zańnamalardy ýnıfıkasııalaý týraly kelisimge Erevanda qol qoıyldy. 2025 jylǵa qaraı Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqqa múshe elder ortaq qarjy naryǵyn qurady. Sodan beri osy odaqta ortaq valıýta týraly máseleni Reseı sarapshylary jıirek aıtyp júr.
EEK Ekonomıka jáne qarjy saıasaty mınıstri Baqytjan Saǵyntaev Eýrazııalyq ekonomıkalyq komıssııanyń kún tártibinde bul máseleniń talqylanbaıtynyn aıtty. «Bizdiń barlyq negizgi qujattarymyzda bul talqylanbaıdy. Biz tek qarjy naryǵyndaǵy zańnamany úılestirý máselesin pysyqtap jatyrmyz. Al Eýrazııalyq ekonomıkalyq komıssııanyń jumysy aıasynda biryńǵaı valıýtany engizý máselesi qarastyrylmaǵan», dedi B.Saǵyntaev.
Onyń aıtýynsha, ortaq qarjy naryǵy bank, bırja jáne saqtandyrý salalarynda birkelki erejelerdi qalyptastyrýdy bildiredi. Jumys 2012 jyly Eýrazııalyq ekonomıkalyq komıssııa qurylǵannan beri júrgizilip keledi.
«Ortaq qarjy naryǵyn qalyptastyrý máselesi odaqtyq kelisimnen týyndap otyr, soǵan sáıkes biz 2025 jylǵa deıin EAEO elderiniń ortaq qarjy naryǵyn qalyptastyrýymyz kerek», dedi B.Saǵyntaev.
Atalǵan sheshim aıasynda múshe memleketterdiń qarjy naryǵyndaǵy (bankter, baǵaly qaǵazdar, saqtandyrý naryǵy) zańnamasyn úılestirý boıynsha kelisimder qabyldanýǵa tıis. Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqty qurýdyń 2019 jylǵy tujyrymdamasy da – kúshinde. Kelisimge sáıkes 2025 jylǵa qaraı EAEO elderiniń ulttyqtan joǵary qarjylyq retteýshisi qurylýǵa tıis. Eýrazııalyq ekonomıkalyq komıssııanyń habarlaýynsha, Eýrazııalyq úkimetaralyq keńesi otyrysynyń qorytyndysy shyǵaryldy. Bul EAEO-da turaqty ekonomıkalyq damýdy qamtamasyz etý jónindegi maquldanǵan usynystardy qamtıdy.
Almatyda Eýrazııalyq úkimetaralyq keńestiń keńeıtilgen otyrysynyń qorytyndysy boıynsha elektr energııasyn berýdiń memleketaralyq qyzmetterine qol jetkizý erejeleri bekitildi. Bul memleketaralyq baǵdarlamalar men jobalardy ázirleý, qarjylandyrý jáne iske asyrý máseleleri boıynsha erejege ózgerister engizýdi qamtıdy. Sondaı-aq «Eýrazııalyq Agroekspress» birlesken jobasy «Soltústik-Ońtústik» halyqaralyq kólik dálizi boıynsha tasymaldaýdy qamtý máseleleri, EAEO keńistiginde ıntegrasııalanǵan aqparattyq júıeni qalyptastyrý, ındıkatıvti balanstary jasalatyn taýarlar tizbesine ózgerister engizý de osy jolǵy kelisimder tizbesinen oryn aldy.
Eýrazııalyq ekonomıkalyq komıssııa men TMD Atqarý komıteti yntymaqtastyqty tereńdetý jónindegi memorandýmdy júzege asyrý boıynsha 2023-2025 jyldarǵa arnalǵan birlesken is-sharalar josparyna qol qoıdy.
ALMATY
