Gaz odaǵynan Qazaqstanǵa qandaı paıda bar?

Gaz qory jóninen álemde – 22, TMD elderi arasynda 3-orynda (Re­seı men Túrikmenstannan keıin) ekeni­miz­ge qaramastan, jaǵdaıymyz kisi qyzy­ǵar­lyqtaı emes – múshkilden joǵarylaý, jaqsydan tómenirek. Eldegi gaz baǵasy ózindik qunmen birdeı dese de bolǵandaı. Bul óndirýshilerdiń yntasyn oıatpaıdy. Soltústik pen shyǵysqa gaz jetken joq, ortalyq jáne ońtústikte de áli gaz barmaǵan óńirler jeterlik. Al suranys jyl sanap úlken qarqynmen ósip keledi.

Bizge gazdy, ásilinde, Reseıden tart­qan jón bolady degendi Energetıka mınıstri Bolat Aqsholaqov birazdan beri aıtyp júr.

Onyń sózinshe, soltústiktegi kórshi­miz­den bizge shamamen 7-10 mlrd tekshe metr gaz qajet. Árıne, soǵys, soǵan jal­ǵas sanksııa saldarynan Eýropa sekildi úlken naryqtan aıyrylǵan Reseı buǵan qýana kelisedi. Olar tek bizdi ǵana emes, biz arqyly birneshe eldi gazben jaryl­qaýǵa nıetti. Sol úshin byltyr qara­shada Vladımır Pýtın Qazaqstan men О́zbek­stanǵa qatysty «gaz odaǵy» ıdeıa­syn kóterdi. Munaı-gaz salasynyń sarap­shysy Abzal Narymbetov Reseı Qazaq­stan men О́zbekstandy tartý arqyly eki úl­ken baǵytty kózdep otyrǵanyn aıtady.

«Menińshe, Reseı eki baǵytty kóz­dep otyr, biri – Qytaı, ekinshisi – Úndis­tan men Pákistan baǵyty. О́ıtkeni atalǵan elderdiń naryǵy óte úlken, kem degende 2050 jylǵa deıin suranysty qamtamasyz ete alady. Úndistanda gaz tutynýshylar naryǵy 3 ese, Pákistanda 2 ese ósedi degen boljam bar», deıdi.

Onyń aıtýynsha, ázirge Reseı gazy Eýropa jarııalaǵan sanksııalar tizimi­ne kirip turǵan joq. Biraq sanksııa qyspa­ǵyn­daǵy munaı, munaı ónimderiniń qata­ryna gazdyń enbeı qalmasyna taǵy ke­pil­dik joq. Sondyqtan Reseı ótkizý na­ry­ǵyn izdep, táýekel menedjmentin py­syq­tap jatyr degen oı aıtady sarapshy.

«Reseı óz gazyn atalǵan naryqtarǵa Taıaý Shyǵystaǵy qubyrlary arqy­ly jiberse de bolar edi, alaıda ol baǵyttyń qýattylyǵy tómen. Ekinshi­den, alys. О́zbekstan arqyly tasymaldaý tıimdi, sebebi ol jaqta keńes zamanynan qalǵan gaz qubyrlary bar. Biz arqyly tasymaldaǵysy kelse, onda «Ortalyq Azııa – Ortalyq» degen gaz qubyry, odan ári Qytaıǵa gaz jetkizip beretin «Beıneý – Bozoı – Shymkent» qubyry daıyn. Ony qoldana berýge bolady. Eger Qazaqstannyń soltústik jáne shyǵysy arqyly jańa baǵytty josparlasa, onda jańa qubyr salýǵa týra keledi. Bul shema Energetıka mı­nıstr­ligi usynǵan kartada kórse­tilgen. Biraq onyń kelisimderi qalaı bolatynyn bilmeımiz», deıdi A.Narymbetov.

Gaz odaǵy qurylar-qurylmas, bıyl qańtarda Reseı men Qazaqstan gaz salasyndaǵy yntymaqtastyq boıynsha Jol kartasyna qol qoıdy. Qujat mátini esh jerde jarııa etilmedi. Qysqa aqparattan uqqanymyz – Orynbor GО́Z-inde qazaqstandyq gazdy óńdeý, reseılik gazdy Qazaqstanǵa jetkizý múmkindikteri pysyqtalǵan kórinedi.

«Reseı bizdiń elge gazdy Qazaq­stan­­nyń baǵasymen satady dep oılamaı­myn. О́ıtkeni olar óz tutyný­shylary­na bizden qymbat satady. Sonda orta­daǵy aıyrmashylyqty kim tóleıdi? Tuty­ný­shylar tóleı me, álde memleket sýb­sıdııa jasaı ma, munyń da basyn ashyp alǵan jón. Álde memleket keı­bir jeńildikterge barýy múm­kin be? «Gazprom» Qazaqstannyń ınfraqu­rylymyn ıelený máselesin kelisimshart ishine qosyp jatyr degendi estip qaldym. Bul – eshqashan kelisilmeýi tıis jaǵdaı. О́z múlkimizdi olardyń paıdalanýyna berýge bolmaıdy. Energetıka mınıstrligi Reseımen arada qandaı kelisim bolǵanyn egjeı-tegjeı jarııa etpeıinshe, ártúrli qaýeset taraı beredi. Bul óz kezeginde halyqtyń ashýyn, narazylyǵyn týǵyzady», deıdi A.Narymbetov.

Bul rette ol tutyný naryǵyn árta­rap­tandyra bilgen Eýropany mysalǵa keltiredi.

«Eýropanyń ózinde resýrs joq, biraq balamaly energetıka kózderi­ne kóbirek kóńil bólip jatyr. Esh­kim­ge táýeldi bolmas úshin gazdy da, atom energetıkasyn da, kún men jel energııasyn da keshendi túrde qoldanady. Olarda belgili bir deńgeıde ártaraptandyrý bar. Sondyqtan biz Reseıden gaz alýmen qatar ózimizdiń ken oryndarymyzdy ıgerýdi qatar júrgize berýimiz kerek. Kúnderdiń kúni gaz ımporty boıynsha problema týyndasa, óz gazymyzdy paıdalana beremiz. Reseı gazyn ǵana emes, Túrkimen gazyn da alýǵa bolady. Kelisim jasaý kezinde myqty mamandar qatystyrylyp, keń aýqymdy strategııa jasalýy kerek. Osy rette aıta keterlik bir jaǵdaı – bizdiń salalyq mınıstrlikte strategııalyq qujat joq. Negizi 5, 10, 20 jylda ne isteımiz degen qujat bolýy kerek. Ol árdaıym jańaryp turady. Mine, sondaı qujat joq eken bizde. Bylaı aıtqanda, biz qazir baǵdarsyz júzip bara jatqan keme sııaqtymyz», deıdi sarapshy.

Gazǵa degen tutynýshylyq jo­ǵary qarqynmen ósip barady. Byl­tyr bizde 27,8 mlrd tekshe metr taýarlyq gaz óndirilip, sonyń 19,3 mlrd-y ishki naryqqa jiberilgen, 4,6 mlrd-y eksporttalǵan. 2020 jylmen salystyrǵanda ishki tutyný 2 mlrd tekshe metrge kóbeıgen. Endi ishki suranys kóbeımese, azaıa qoımaıdy. Al oǵan Qazaqstan daıyn emes. Daıyn bolmaıtyn sebebi, birinshiden, óndiris joqqa tán. Bıyl 55 mlrd tekshe metr ilespe munaı gazy óndiriledi degen jos­par bar, sonyń 28 mlrd-y ǵana taýarlyq gazǵa aınalmaq. Byltyrǵydan bolmashy ǵana joǵary kórsetkish. Ishki naryqty qamtý bir túıtkil bolsa, ekinshi túıtkil – Qytaıǵa gaz eksporttaý máselesi. 2018 jyly «QazTransGaz» (qazirgi QazaqGaz) ben PetroChina arasynda jasalǵan kelisim boıynsha Qazaqstan Qytaıǵa jylyna 10 mlrd tekshe metr gaz jiberýge mindetti. Qazir osynyń jartysynyń ózi oryndalmaı tur. Sol úshin «Qazaqstan – Qytaı» magıstraldy gaz qubyry da salynǵan. Endi osy eki túıtkil (ishki naryq qajettiligi men Qytaı aldyndaǵy mindetteme) eki jaqtan qysqanda Qazaqstannyń Reseı gazyn almasqa amaly qalmaıdy. Birin­shiden, Reseı gazyn «Beıneý – Bozoı – Shymkent» arqyly tasymaldap, bir­den Qytaıǵa attandyryp salyp, mindet­teme­ni oryndaǵansıdy. Ekinshiden, tran­zıt­tik gaz esebinen soltústik jáne shyǵys oblys­­tardy kógildir otynǵa qosady.

«Keıingi 10-20 jyl kóleminde ken qor­lary­myzdy durys ıgermeýimiz sal­dary­nan óz gazymyz ózimizge jetpeı otyr. О́ndirilgen 55 mlrd tekshe metr gazdyń úshten birin keri aıdaı­myz. Osynyń ózi durys emes. Mem­leket osyǵan deıin gazdy keri aıdaý jobalarynyń barlyǵyn qol­dap keldi. Menińshe, bul – qate qadam. Dúnıe júzinde gazdy keri aıdaý degen túsinik azaıyp bara jatyr. Keri aıdaǵansha, ony halyqqa tutynýǵa jiberý kerek. Energetıka mınıstrliginiń josparyna qarasaq, 2025 jyly – 40 paıyz, 2050 jyly 50 paıyzyn aıdaıdy ekenbiz. Iаǵnı kóbeıe túsedi. Demek bizde jyl sanap gazǵa degen tapshylyq ta arta beredi», deıdi A.Narymbetov.

Energetıka mınıstri Bolat Aqsho­­laqovtyń aıtýynsha, qazir sol­tús­tik jáne shyǵys oblystardy gaz­dan­dyrýdyń birneshe nusqasy qarasty­ry­lyp otyr. Birinshisi – ońtústik pen elor­dany baılanystyryp turǵan «Saryarqa» magıstraldy gaz qubyry­nyń 2 jáne 3-kezeńiniń qury­lysyn jalǵastyrý. Ekinshi nusqa – Reseı gazy esebinen gaz tartý. Úshin­shisi – Barnaýl – Rýbsovsk – Semeı – О́skemen (Pavlodardy qosa otyra) ma­gıstraldy gaz qubyryn salý. Tór­tinshisi – Omby – Pavlodar – Semeı (О́skemendi qosa otyra) magıstraldy gaz qubyrynyń qurylysyn júrgizý.

Buǵan deıin Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev Úkimetke Teńiz ken orny­nyń aksıonerlerimen birlese oty­ryp 2 mlrd tekshe metr gazdy ishki naryq­qa qaıta baǵyttaý máselesin sheshý­di tapsyrǵan edi. Sondaı-aq Qasha­ǵan­daǵy qýattylyǵy 1 mlrd tekshe metr bolatyn gaz óńdeý zaýytynyń quryly­syn jedeldetýdi de tapsyrǵan. 55 mlrd tekshe metr gaz óndirip, 28 mlrd tekshe metr taýarlyq gaz tutynatyn el úshin 1 mlrd tekshe metr gaz óńdeıtin zaýyt degenińiz tamshydaı ǵana úles, deıdi sarapshylar. Qashaǵan aksıonerleri jaǵdaıǵa qaraı qýattylyqty birte-birte 6 mlrd-qa jetkizýi múmkin. Biraq áýeli 1 mlrd-tyń ózin ıgerip, rettep alý da ońaıǵa soqpaıtyn sııaqty.

Qazir elimizdegi gazdandyrý deńgeıi – 53,1 paıyz. Kógildir otyn ıgiligin 9,8 mln adam kórip otyr. 2030 jylǵa deıin gazǵa qosylǵan turǵyn sany 13 mln-ǵa jetýi tıis. Qazirgi bir jyldyq tutyný kólemi – 18,6 mlrd tekshe metr shamasynda. 2015-2021 jyldary ulttyq operatordyń ishki naryqta taýarlyq gazdy kóterme saýdada ótkizý shyǵyndarynyń somasy, shamamen 587 mlrd teńgeni quraǵan. Bul shyǵyndar gaz eksportynan túsken kirister esebinen ótelipti. Tap osy shyǵyn jyldar óte kele, naqtylaǵanda, 2022-2026 jyldar aralyǵynda 1 trln teńgege deıin ósýi múmkin. Biraq ótken men búgindi qorytyp qarar bolsaq, báribir gaz baǵasynyń ósetinin ańdaımyz. Bul tujyrymdy ekonomıst Maqsat Halyq keltirip otyr.

«Gazdyń baǵasy mindetti túrde óse­di. Áıtpese gaz kompanııalary shy­ǵyn­ǵa ushyraıdy. Ondaı jaǵdaı­da gaz óńdeý, gaz óndirý kompanııalaryndaǵy qyzmetkerler jumyssyz qalýy múm­kin. Bul da úlken áleýmettik shıeleniske alyp keledi. Bul rette gaz problemasy, onyń baǵa saıasaty halyq­qa jan-jaqty túsindirilýi kerek. Baǵanyń nelikten, qashan, qalaı ósetinin Úkimet durys jetkize almaıdy. Bul – Úkimettiń kommýnıkasııasyna syn. О́sirý kerek dep sharyqtatyp jiberýge taǵy bolmaıdy. Halyq gaz úshin úlken kólemde tólem jasaýǵa daıyn emes. Halyqtyń tabysyn arttyrmaı turyp, baǵany ósire almaımyz», deıdi sarapshy.

Gaz salasyn damytýdyń 2022-2026 jyl­­­darǵa arnalǵan keshendi jos­pa­­ry boıynsha, 2030 jylǵa qaraı elde shı­ki gaz óndirý 87 mlrd tekshe metr deń­geıinde bolady. Biraq sonyń 42 mlrd-y ǵana taýarlyq gaz bolyp óńdeledi. Qalǵany qabatqa keri aıdalady.