«Nur» qaıyrymdylyq otbasylyq balalar úıi
ulttyq baıqaýda birinshi orynǵa ıe boldy
Meıirim shýaǵy
Adamzattyń bir artyqshylyǵy – aınalasyna júrek jylýyn sezintip, meıirim shýaǵyn tóge bilýinde emes pe?! Osynaý qudirettiń alapat ta, tym názik te kúshi kimge, qashan, qalaı áser etip, yqpalyn júrgizetinin uǵyný da bir ǵanıbet. «Oıymda eshteńe joq. Qaladaǵy bazarda kúndelikti turmysqa qajetti zatymdy alyp turǵanmyn. Kenet etegimnen tartqan kishkene qyz bala alaqanyn jaıyp, qaıyr surap turǵanyn kórdim. Qapelimde abdyrap, ańtaryla qarap qalǵanym da aqıqat. Sol bir qas qaǵym sátte et júregim ezile ádettegiden bólekshe qaqqandaı ma, bilmeımin, áıteýir basqasha bir kúıge endim. Lezde es jıyp, balapandy qolynan jetelep oqshaý jerge shyqtym. Basynan sıpap, jón suraǵanymda uqqanym, áke-sheshesi ishimdiktiń saldarynan bir-birine qastandyq jasap, balalar qaraýsyz qalǵan eken. Bazar jaǵalap, qaıyr surap, tapqan tamaǵyn baýyrlaryna, odan qalsa aýrýhanadaǵy anasyna aparatyn kórinedi quıtaqandaı qyz. Bul oqıǵa meni beıjaı qaldyrmady. Beıkúná búldirshinniń beınesi aýyq-aýyq kóz aldyma elestep, tipti túsime de kiretin boldy. Ne isteımin, panasyz balalarǵa qalaı kómektesemin degen syndy san saýaldy ishteı ózime ózim qoıyp, jaýap izdeımin. Mine, sol kezde otaǵasy men balalarym meni jete túsinip, qashanda kómektesýge daıyn ekendikterin ashyq aıtty. Sol sáttegi qýanyshymda shek bolmady. Ana baqyty degen sol shyǵar sirá» deıdi Almaty oblysy, Talǵar aýdanyndaǵy «Nur» qaıyrymdylyq otbasylyq balalar úıiniń otanasy Tuıaq Eshojına. Ákesi soǵystan qaıtpaı qalǵandyqtan, anasy esimin Tuıaq dep atapty. Ol taǵdyrdyń jazýymen anasynan da aıyrylyp jetim qalyp, 17 jasynan ustazdyq eńbek etip, bala tárbıesine ómirin arnaǵan abzal ana. Otbasymen kelisip, sheshimge kelgen Tuıaq apaı bastapqyda úsh bólmeli páterinde balalardy qamqorlyǵyna alyp, qaraı bastaıdy. Balalar sany kóbeıgen saıyn úsh bólmeli úı tarlyq etip, aýdan ákiminiń qaraılasýymen 1998 jyly Talǵar qalasyndaǵy bos turǵan mektep-ınternatqa ornalasty. Kezinde malshylardyń balalary jatyp bilim alǵan mektep-ınternattyń tonalýdan qalǵan qańqasyn, úsh bólmeli páterin satyp, sonyń qarjysymen qalpyna keltiredi. Alǵashynda on-on bes bala sany kóp uzamaı júzden asady. Bastapqy jumysyn aýdandyq gazetke jarnama berýden bastaǵan jeke jetimhananyń ıegeri jumysyn shırata kele aýyl-aýyldy aralap, qaraýsyz qalǵan jetimderdi jınap, turmysy tómen otbasylardyń jaı-kúıimen tanysyp, olarǵa da óziniń qaıyrymdylyq qolyn sozady.
Osyndaı tynymsyz izdenistiń nátıjesinde jylý qubyrlarynyń túbin, kópirdiń astyn meken etken qańǵybastar tabylyp, qatarǵa qosylady. Áýel basta qolynan ustatqan nannan aıyrylyp qalmasam eken degendeı qorqynyshty keıippen nandy qarbyta soǵatyn balalar otbasynyń jyly qamqorlyǵyn kórip, aıaly alaqan jylýyn sezine bastaǵan soń, birte-birte osy úıde qalyptasqan tártip-tárbıege úırenisedi. Alǵashqyda ata-ananyń aıaly alaqanyn umytqan baladan mekenjaı, tipti aty-jónin bilýdiń ózi qıyn edi. Sondyqtan olardyń túp-tamyryn anyqtap, qujattar toltyrý ońaı bite qoıatyn sharýa emesi túsinikti. Osyny oılaǵanda kúrmeýi kóp túıinniń sheshilýine de tózim kerek-aq deısiń ishteı. Al, sol kezderi alpysty alqymdap qalǵan Tuıaq apanyń bul oraıdaǵy isi shynymen jankeshtilik emes pe?! Balalardyń tirshiligi de árkimdi qyzyqtyrary anyq. Onyń ádettegi otbasynan aıtarlyqtaı aıyrmashylyǵy joq. Munda da balalardyń bal kúlkisin estip, bir-birimen qulyn-taıdaı tebisip oınap, birigip sabaq oqyp otyrǵan sátterin jıi kóresiz. Tańerteń balalar mektepke asyǵady, odan úı sharýasyna kómektesedi. Kópbalaly otbasynda tirshilik az ba? Olar da basqalar syndy úı tirligine bala jastan beıimdeledi. Ara-tura qamqor qolyn sozatyn qaıyrymdy jandardyń ıgilikti isinen ónege alyp, eń bastysy ózderin qanatynyń astyna alǵan Tuıaq ana men Ánýarbek ákege uqsap-baǵýǵa talpynady. Talǵar aýdandyq ákimdigi tarapynan kórsetken kómektiń arqasynda Altynsarın kóshesindegi burynǵy balabaqshaǵa qonys aýdarǵan «Nur» qaıyrymdylyq otbasylyq balalar úıiniń búginde tynysy keńip, turmysy túzelgen. Mundaǵy 73 balanyń birazy tul jetim bolsa, kóbisiniń áke-sheshesi bar bolǵanymen, ishkilikke salynǵan. Ata-ana jaýapsyzdyǵy saldarynan bala qańǵybastyqqa salynbaǵanda qaıtsin? Qaraýsyz qalǵan jetkinshekter kóshe kezedi, qalaıda qozy qarnyn bir toıdyrýdyń qamyn oılaıdy. Mine, osyndaı jetkinshekterge pana bolǵan Tuıaq ana men Ánýarbek áke olardy ultyna, násiline qarap bólip jatqan joq. Qaı ult balasy bolmasyn baýyryna basty. Úsh qabatty tórt qorpýstan turatyn eńseli úıdegi balalar bilimi de kenjelep qalmaǵan. Sabaq oqyp, bilimin ushtaýǵa múmkindik jasalǵan. Mektep jasyndaǵy balalarǵa ártúrli pánder boıynsha muǵalimder úı tapsyrmasyn oryndatyp, bilimin ushtasa, tárbıeshiler tártibin qadaǵalaıdy. Tuıaq ana kúndelikti sharýadan qoly qalt etse, árqaısysyn aınalyp-tolǵanyp, bastarynan sıpap, aqylyn, úlgi-ónegesin aıtady. Munda balalardyń bos ýaqyttarynda kitaphanada kitap oqyp, sport zalynda boı jazýlaryna da jaǵdaı jasalǵan. Densaýlyqtaryn qadaǵalaý da nazardan tys qalmaǵan. «Nur» qaıyrymdylyq otbasylyq balalar úıinde búginde 73 bala tárbıelenip otyr. Buǵan deıin 340 jetkinshekti qatarǵa qosqany óz aldyna. Osynaý meıirim shýaǵy tógilgen otbasy «Mereıli otbasy» ulttyq baıqaýynyń oblystyq synynda birinshi oryndy jeńip alyp, 1 mln. teńge qarajat pen búkil otbasy múshelerine arnalǵan demalys joldamasyn taǵy aldy. Shańyraqtyń otanasy Tuıaq Eshojına men otaǵasy Ánýarbek Baısarın ekeýi óz kindikterinen taraǵan Baqyt, Erjan, Azamat esimdi úsh ul tárbıelep, ósirip, qatarǵa qosýmen qatar ata-ana meıirimine shólirkegen, qamqorlyǵyna zárý jetim balalardy baýyrlaryna basýǵa táýekel etkeni kópke úlgi-ónege emes pe?!
Talǵar aýdany.
«Mereıli otbasy» ulttyq baıqaýynda
Raıymbekovter áýleti ekinshi oryndy enshiledi
Baqyt baǵy
Álimǵazy Raıymbekov «Taqııaly perishte» kınofılmi arqyly elge etene tanys. Búginde Almaty oblysy, Kóksý aýdanynda turady. «Alla kóp kórmesin, 10 baladan 18 nemere, 4 shóbere súıdim. Minekı, Gúljaýhar ekeýmizdiń qosylǵanymyzǵa 56 jyl bolady. Balalar ósti. Bir jaqsy jeri ul-qyzym aýyrtpalyq salǵan joq. О́z kúnderin ózderi kórip júr, bizge de kómektesedi» – deıdi táýbeshil qart Jaratqannyń bergenine rızashylyq bildirip. Balalarynyń barlyǵy ómirden óz oryndaryn tapqan. Nartaı, Musa, Ertaı, Eldor esimdi tórt uly tótenshe jaǵdaı salasynda qyzmet etedi. Muhtar, Ǵalııa, Maıra Sýrııal jeke kásipkerlikpen aınalysady. Janary temirjolda kassır, al Gýlvırasy halyqqa qyzmet kórsetý ortalyǵynda kópshilikpen jumys isteıdi. «Baqyt qaıda barasyń» degende, «Bereke-birligi bar elge baramyn» degen emes pe!? Álimǵazy ata men Gúljaýhar ana eńbekpen eseıgen jandar. Mańdaıdan ashy ter aǵyzyp tapqan astyń dámdi bolatynyn balalary da jaqsy biledi. Bul jaıynda «Taǵylym men taǵzym» atty otbasylyq kitapta Raıymbekov áýletiniń toǵyzynshy uly Eldordyń «Ákem – seńgir asqarym, Anam – zeńgir aspanym» degen ata-anasyna súıispenshilikke toly maqalasynda «Ákemniń balalyq bal dáýreni sum soǵystyń bastalǵan shaǵymen birge kelipti. Sondyqtan ol eńbekke erte aralasypty. Sol soǵys atty tajaldyń kesirinen ákemiz bir otbasynan jalǵyz qalǵan. Ata-ananyń birinshi paryzy – balaǵa jaqsy esim berý.
Bul oraıda, toǵyzynshy balanyń esimi tanymal rejısser Eldor Orazbaevtyń esimimen baılanysty eken. Osydan birneshe jyl buryn ulaǵatty otbasynyń otaǵasy Álimǵazy Raıymbekovke Kóksý aýdanynyń qurmetti azamaty ataǵy berildi. Álimǵazy Raıymbekovtiń ónerge kelýi de bir hıkaıa. Ony osy jolǵa jetelegen kúres. Iаǵnı, ónerdegi baqytynyń bastaýy – bozkilem. Onyń jastyq shaǵynda aýylsharýashylyq mamandary arasynda sporttan jarys jıi uıymdastyrylatyn. Ondaı jarystarda qarsylasyn jyqpaı qoımaıtyn Álimǵazy Shymkent oblysy, Temirlan aýdanynda Qajymuqan Muńaıtpasovtyń júldesine arnalǵan jarysqa qatysyp, aýyr salmaqtaǵylar arasynda birinishi oryn alyp, sport sheberi ataǵyn ıelenip qaıtady. Biraq týmysynan qarapaıym jigit oǵan maldanbaı qaıtadan aýylyna baryp burynǵy avtokólik júrgizýshiligi kásibin jalǵastyrady. Kólik júrgizýshi jigit jarystan kelgen soń shóp shabý, mal azyǵyn daıyndaý sııaqty sharýalarmen júrip jarysqa barǵanyn umyta bastaıdy. Bir kúni kolhoz basshysy shaqyryp, jarysqa barǵanda ne «búldirgenin» suraıdy. Batyr ańǵal keledi emes pe, sasqalaqtaǵan ol: – Jeńiske jetkendigim úshin bergenderi mine, – dep ózimen kólikte birge alyp júretin «Harkov» degen elektroustarasyn ústel ústine qoıa salady. Sosyn bastyq: «Tezdetip jolǵa jınal, «Án qanatynda» atty kınofılmge irikteýge barasyń»,– deıdi. Aıtylǵan tapsyrmany buljytpaı oryndap úırengen elgezek jigit tez jınalyp, kınostýdııaǵa barady. Ázirbaıjan Mámbetov: «Osy kúnge deıin qaıda júrgensiń? Naǵyz Qajymuqannyń ózisiń ǵoı» dep balasha qýanady. Mine, aýyl sharýashylyǵynda júrip sportta tanylǵan, sport arqyly kınoónerine aıaq basqan Álimǵazy Raıymbekovtiń tanymaldyǵy osylaı bastalady. Biraq, ol qansha kınoǵa túsip, tanymaldyǵy artqanymen, qalada qalýǵa árekettenbeıdi. Túsirilim bitisimen balalary men jan jaryna tartyp otyrady. Maǵan osynsha kúsh-qaıratty jaratqan bosqa bermegen shyǵar. Aýylǵa baryp egin egip, mal-jan asyraıyn deıtin kórinedi. «Adal adam – aınymas» degendeı, ol ákelik boryshyn negizgi orynǵa qoıady. Eger ol sol kezde ónerdiń sońyna túsip, jastyqtyń jeligine eltip kete barsa, búgingideı otbasy baqytyna qol jetkize almas pa edi. Kim bilsin. Qazir Gúljaýhar ana ekeýi urpaǵynyń óskenine kóńili tolyp, baqýatty ǵumyr keshýde.
Kóksý aýdany.
Talaı saıystarda top jaryp úzdikter qatarynan kórinip júrgen Sıdehmenovter áýleti baıqaýda úshinshi oryndy ıelendi.
Yntymaq uıytqysy
Bul áýlette dárigerlik atadan balaǵa mıras bolyp keledi. Otbasynyń qos shynary, bolǵan Aleksandr Sıdehmenov pen Tamara Sıdehmenovany da osy qasterli mamandyq tabystyrǵan bolatyn. Semeı memlekettik medısına ınstıtýtyn 1976 jyly pedıatr mamandyǵy boıynsha támamdap, qol ustasyp Tekelige kelgen qos dárigerdiń qalalyq aýrýhanada eńbek etip jatqanyna da mine, tabany kúrekteı qyryq jyl. Jarty ǵasyrǵa jýyq ýaqytta olardyń halyqqa qanshama sharapaty tıdi deseńizshi. Otaǵasy Aleksandr Vladımırovıch Tekeli qalalyq aýrýhanasynyń balalar dárigeri, pedıatrııa bólimshesiniń meńgerýshisi bolyp qyzmet atqarsa, onyń jary Tamara Aleksandrovna da atalmysh aýrýhananyń meńgerýshisi, bala saýlyǵynyń saqshysy mindetin uzaq jyl boıyna abyroımen atqara bildi. Al maqalaǵa arqaý etken qos dárigerimizdiń tárbıesin kórgen balalary Oksana men Vladımır de áýlettiń jolynan taımaı, taǵdyryn dárigerlik mamandyqqa arnaǵan. Ekeýi de búginde osynaý qıyndyǵy men qyzyǵy qatar júretin mamandyqty meńgerip, bir kisideı úlesin qosyp keledi. Oksana Semeı medısınalyq ýnıversıtetiniń pedıatrııa fakýlteti dekanynyń orynbasary. Jastarǵa dárigerlik bilim bere otyryp, ol bolashaq balalar dárigerleriniń kásibı sheberligin arttyrýǵa aıtarlyqtaı úles qosýda. Al Vladımır Semeı qalasyndaǵy búırek ortalyǵynda hırýrg-ýrolog, birinshi dárejeli kásibı dáriger bolyp qyzmet atqarýda. Vladımır de Semeı medısınalyq akademııasynda óz salasy boıynsha dáris berip, bolashaq mamandardy daıarlaýǵa kóp eńbek sińirýde. Sondaı-aq, Sıdehmenovter áýletinde keıingi býynnyń da adam janynyń arashashysy bolýǵa qyzyǵýshylar joq emes. Dálirek aıtsaq, nemereleri dáriger bolýdy armandap, áýlet týyn jyqpaýdy oılaıdy eken. «Sıdehmenovterdiń mereıli otbasyn qandaı da bıik qurmet pen alǵysqa laıyq dep shynaıy áriptestik, dostyq peıilmen aıta alamyn. Árıne, eseli eńbek baǵalanbaı qalmaıdy emes pe? Bul otbasynyń 2009 jyly Almaty oblystyq «Otbasylyq áýlet» baıqaýynyń jeńimpazy atanyp, «Lýchshıe lıýdı Kazahstana» ensıklopedııasyna engenin ujymymyz úlken maqtanyshpen aıta alady. Júrgen jerimizde mereılenip aıtyp júremiz. Aleksandr Sıdehmenov «Úzdik dáriger» baıqaýynyń da jeńimpazy. Budan bólek, birneshe mereıtoılyq medaldardyń, «QR Densaýlyq saqtaý isiniń úzdigi» tósbelgisiniń qurmetti ıegeri», – dedi Tekeli qalalyq aýrýhanasy MQK dırektor – bas dárigeri Láılá Tóleýhanova. Otbasynyń tiregi, ujymynyń betke ustary Aleksandr Vladımırovıch Almaty oblystyq máslıhatynyń depýtaty bola júrip, halyqtyń rızashylyǵyna bólenip, Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń Alǵys hatymen marapattalǵan.
Tekeli qalasy.
Maqalalar toptamasyn ázirlegen «Egemen Qazaqstan» gazetiniń
Almaty oblysyndaǵy menshikti tilshisi Nurbol ÁLDIBAEV.
