– Nursultan, boks jankúıerleri seni Jambyl oblysynyń ókili dep tanyǵanymen, Qaraqalpaqstanda dúnıege kelgenińdi kóbisi bile bermeýi múmkin. Áńgimemizdi dál osy týyp-ósken óńirińnen bastasaq.
– Iá, men Qaraqalpaqstan respýblıkasynyń soltústiginde ornalasqan, 53 myń halqy bar Qaraózek deıtin aýdanda dúnıege kelgenmin. Balǵyn balalyq shaǵym Ámýdarııa ózeniniń jaǵalaýynda ótti. Mektepti de sol jerde támamdap, bilimimdi ári qaraı sport kolledjinde jalǵastyrdym. Keıinirek otbasymyzben atamekenimizge qonys aýdaryp, Jambyl oblysyna kóship keldik.
– Boks qolǵabyn kıgendegi maqsatyń qandaı edi? Sol kezdegi arman-maqsatyń oryndaldy ma?
– Boksqa kelgendegi basty maqsatym – álem chempıony nemese Olımpıada chempıony bolý edi dep jalǵan sóılemeı-aq qoıaıyn. Sebebi men boksqa óte kesh kelgenmin. 2010 jyly mektep bitirgen soń sport kolledjine oqýǵa tústim dedim ǵoı. Sol kezde ózim úshin kúnde bokspen aınalysa bastadym. Jekpe-jek ónerine ıkemim bar ekenin oqý ornyndaǵy jattyqtyrýshy aǵaılarymyz baıqaǵan bolýy kerek, boks zalyna baryp júrgenime kóp ýaqyt bolmasa da meni oblystyq, elishilik jarystarǵa qatystyra bastady. Abyroı bolǵanda, barǵan jarysymnyń barlyǵynda júldeli oryndardan kórinip, boks mamandarynyń kózine tústim. Sóıtip birte-birte bul sportpen kásibı túrde aınalysa bastadym.
– Qaraqalpaqstanda týyp, Qazaqstanda dańqy shyqqan boksshylardyń qatary elimizde az emes. Besqala aımaǵynda biz bile bermeıtin, biz estimegen taǵy qandaı ataqty sportshylar bar?
– Qazir esimderin umytyp otyrmyn, biraq ol jaqta asa daryndy jerlesterimizdiń qatary óte kóp. Tek boks emes, basqa sport túrlerimen de ataq-dańqy shyqqan qandastarymyz jeterlik. Keıbiri keıinirekte Qazaqstanǵa oralyp, ári qaraı da sporttyq karerasyn jalǵastyryp jatyr. Olardyń qatarynda ulttyq qurama sapynda júrgen sportshylar da bar. Birqatary Qaraqalpaqstanda qalyp, О́zbekstan birinshilikterinde atoı salyp júr. Sonymen qatar ózderińiz biletindeı, Qazaqstan birinshiliginiń birneshe dúrkin jeńimpazy, 2005 jylǵy Azııa jáne álem chempıony Erdos Jańabergenov, Azııa birinshiliginiń (2013) jáne Azııa oıyndarynyń (2014) altyn medal ıegeri, eki birdeı Olımpıadanyń (London-2012, Rıo-2016) jáne álem chempıonatynyń (Baký-2011, Almaty-2013) kúmis júldegeri Ádilbek Nııazymbetov syndy aǵalarymyz da sol topyraqta týǵan.
– Atamekenge qonys aýdarǵanǵa deıin О́zbekstanda júrip qandaı nátıjelerge qol jetkizdiń?
– О́zbekstanda aýyz toltyryp aıtarlyqtaı jetistikke qol jetkizdim dep aıta almaımyn. О́ıtkeni boks qolǵabyn kıgennen keıin kóp ýaqyt ótpeı otbasymyzben atajurtqa qonys aýdardyq. Ol jaqta tek jastar arasyndaǵy birneshe respýblıkalyq jarystarǵa qatysyp kórdim. Al qazirgi tabystaryma Qazaqstanda júrip qol jetkizdim.
– Elge oralǵan soń, eresekter arasyndaǵy Qazaqstan chempıonatynda top jaryp, júldegerler qatarynan kórinip júrseń de, álem chempıonaty, Olımpııa oıyndary sııaqty baıraqty dodalarda el namysyn qorǵaý baqyty saǵan buıyrmady. О́kinish joq pa?
– Boksqa Olımpıadaǵa baramyn, álem chempıony bolamyn dep aldyma úlken maqsat qoıyp kelmegendikten be eken, qazir mende eshqandaı ókinish joq. Degenmen, general bolamyn dep armandamaǵan soldat soldat emes demeı me? Sol sııaqty Olımp shyńyn baǵyndyrý kez kelgen boksshynyń armany ekeni ótirik emes. Burynyraqta, ıaǵnı áýesqoı boksta úzdikter sanatynan kórinip, halyqaralyq jarystarda top jaryp júrgende «Olımpıadaǵa barsam ǵoı» deıtin oı bolatyn. Biraq óz basym buıyrmaǵan nársege ókinýdiń qajeti joq dep oılaımyn.
– Qazir ulttyq quramada aýyr salmaqta óner kórsetetin Qamshybek Qońqabevqa laıyqty qarsylas, jýyq arada onyń ornyn basar izbasar boksshy bolmaı tur. Eger Myrzaǵalı Aıtjanov quramaǵa qaıta shaqyrsa, kelesiń be?
– Ulttyq quramada júrgen boksshylardyń arasynda Qamshybek Qońqabaev – eń tájirıbeli jáne kóshbasshy jigitterdiń biri. Sondaı-aq aýyr salmaqta judyryqtasyp, baıraqty dodada top jaryp júrgen birneshe talantty jas boksshylarymyz bar. Sondyqtan ulttyq quramaǵa meniń kómegim asa qajet dep oılamaımyn. Onyń ústine maǵan áýesqoıda emes, kásipqoı boksta judyryqtasqan kóbirek unaıdy. О́zimniń tabıǵatym da soǵan keletin sııaqty. 2017 jyly eresekter arasynda Qazaqstan chempıony atanǵan soń men «Astana arlandary» deıtin jartylaı kásipqoı boks klýbyna shaqyryldym. Bir jyldan asa bes raýndtyq jekpe-jekter ótkizgen soń, ári qaraı kásipqoı boksta judyryqtasamyn degen sheshim qabyldadym.
– Jýyrda Tokıo Olımpıadasynyń chempıony ózbekstandyq Bahodır Jalolov bir suhbatynda «Qazir Qazaqstanǵa qaraǵanda О́zbekstan boksynyń aty ozyp tur» degen maǵynadaǵy pikirin aıtyp qaldy. Buǵan ne deısiń?
– Bul pikirmen kelisýge de, kelispeýge de bolady. Jalpy, sportta quldyraý men qaıta órleý kezeńi bar ekenin umytpaýymyz kerek. Bálkim, dál qazirgi ýaqytta Qazaqstan boksynda tejelý bar bolar. Biraq bul – qazaq boksynyń basynan baq taıdy degen sóz emes. Kóziqaraqty oqyrmandardyń esinde bolsa, kezinde Qazaqstan boks quramasy Olımpııa oıyndarynda, álem jáne Azııa chempıonattarynda qos-qostan altyn medal alyp jatqanda, ózbektiń qaı boksshysy tuǵyrdan kórinip edi? Sol sııaqty osydan 10-15 jyl buryn áýesqoı boks áleminde Ýkraına, Kýba boksshylarynyń dańqy aspandap turdy. Biraq keıingi kezde olardyń qarqyny báseńdep qaldy. Tipti Olımpııa oıyndarynda, álem chempıonattarynda altynsyz qaıtqan kezderi de boldy. Sondyqtan óz basym Qazaqstan quramasynyń qazirgi jaǵdaıynan úlken tragedııa jasaýdyń qajeti joq dep esepteımin.
– 2019 jyldan bastap kásipqoı boksta baq synap júrgenińdi bilemiz. Biraq sol tórt jylda nebári tórt márte sharshy alańǵa kóterilipsiń? Bul sen úshin az ba, kóp pe?
– Árıne, az. 2019 jyly kásipqoı boksqa qadam basyp, bul jaqtyń da qyr-syryna endi qanyǵa bastaǵanda koronavırýs indeti kelip, barlyq josparymyzdyń kúl-talqanyn shyǵardy emes pe? Sodan endi-endi es jıyp, aldaǵy ýaqytta bolatyn úlken jekpe-jekterge daıyndalyp jatyrmyz. Maqsatymyz aıqyn, sol jolda aıanbaı eńbek ete beremiz.
– Áleýmettik jelide aýyr salmaqtaǵy álemniń eks-absolıýtti chempıony ýkraınalyq Aleksandr Ýsık, brıtanııalyq Entonı Djoshýa sekildi dańqty boksshylarǵa sparrıng-seriktes bolyp júrgenińdi baıqap qaldyq. Usynys qalaı tústi?
– London Olımpıadasynyń chempıony, álem birinshiliginiń jeńimpazy, Ulybrıtanııanyń aýyr salmaqtaǵy maqtanyshy Entonı Djoshýa Tumandy Albıonnyń taǵy bir dańqty boksshysy Taıson Fıýrımen 2021 jyly jekpe-jek ótkizýdi josparlap, meni sparrıng-seriktesi bolýǵa shaqyrdy. Olımpıada chempıonynyń usynysyn qabyl alyp, Djoshýanyń Londondaǵy oqý-jattyǵý jıynyna qosyldym. Biraq bir aıdyń shamasynda ekeýiniń jekpe-jegi ótpeıtin bolǵan soń Qazaqstanǵa qaıta oraldym.
Sóıtip arada kóp ýaqyt ótpeı Entonı Djoshýa Aleksandr Ýsıkpen sharshy alańda aıqasatyn bolyp kelisti. Bul boks keshi resmı jarııalanardyń aldynda Ýsık meni óz komandasynda kórgisi keletinin, meniń sparrıng-seriktesi bolǵanymdy qalaıtynyn aıtyp, arnaıy shaqyrtý jiberdi. Sol aralyqta Djoshýadan da usynys tústi. Biraq men Aleksandrdyń usynysyn qabyldap qoıǵan bolatynmyn. Sodan kúni búginge deıin Ýsıktiń qasynda jattyǵyp kelemin.
– Osy oraıda, oqyrmandarǵa sparrıng-seriktestiń jattyǵý lagerindegi negizgi fýnksııasy qandaı ekenin aıtyp berseń.
– Negizinen sparrıng-seriktester kóp jaǵdaıda boksshynyń qarsylastaryna qaraı tańdalady. Máselen, men eki-úsh aıdan keıin boıy uzyn, salmaǵy aýyr, soqqysy joıqyn boksshymen jekpe-jek ótkizemin delik. Menedjerlerim maǵan kezdesýge deıin dál sondaı, ıaǵnı boıy men qoly uzyn, soqqysy myǵym sparrıng-seriktesterdi taýyp berýge tyrysady. Sóıtip men jekpe-jek ýaqytyna deıin dál sol qarsylasymnyń keıpindegi, sonyń judyryqtasý mánerine jaqyn keletin jigittermen sparrıng jattyǵý jasap, qarsylasyma daıyndalamyn. Al eger qarsylasym solaqaı bolsa, sol qolymen, ońqaı bolsa, oń qolymen judyryqtasatyn, boıy kishi bolsa, alasa boıly boksshylarmen daıyndalamyn. Sondyqtan bir komandada bir emes, úsh-tórt, keıde bes-alty sparrıng-serikteske deıin bolady. Árqaısysynyń ár túrli mindeti, qyzmeti bar.
– Sol boksshylardyń janynda eki-úsh aılap kómektesip, bir jekpe-jek ótkizetin ýaqytyńdy solarǵa arnaǵan soń bir aıqastyń qunyndaı gonorar beretin shyǵar?
– Árıne, kez kelgen jerde eńbegińe saı aqy tólenedi ǵoı. Biraq maǵan dál qazirgi ýaqytta aqsha emes, tájirıbe jınaý mańyzdy bolyp tur. Eger Ýsık maǵan «aqsha tóleı almaımyn, biraq menimen jattyǵýyńa bolady» dese de keliser edim. О́ıtkeni men onyń qasynda júrip, ózimdi de shyńdaý ústindemin. Buryn-sońdy istep kórmegen jattyǵýlardy jasap jatyrmyz.
– Áńgimeńe rahmet.
Áńgimelesken
Álı BITО́RE,
«Egemen Qazaqstan»
