Maman daıyndaý isine kirispek

Sońǵy kezde qarjylandyrý salasynda eldegi qarjylyq júıege balama jańa baǵyttardy engizý bas­tamasy jıi kóterilip júr. Bul tutynýshy qoǵamnyń kópten kútken jańalyǵy bolyp otyr. Atap aıtsaq, taıaý ýaqytta elimizde ıslamdyq qarjylandyrý mamandaryn daıyndaý qolǵa alynbaq. Elordada jyl saıyn óte­tin Astana ekonomıkalyq forým­darynyń birinde Qazaqstan men Islam damý banki arasynda ınvestısııa tartý jóninde kelisimshartqa qol qoıylǵan bolatyn. Kelisimshartta Qazaqstan ekonomıkasyna 2 mlrd. dollar ınvestısııa quıylatyny týraly kórsetilgen edi. Jýyrda Prezıdent janyndaǵy Ortalyq kommýnıkasııalar qyzmetinde ótken brıfıngterdiń birinde Ulttyq bank tóraǵasy Qaırat Kelimbetov sol aqparatty qaıta­laı kelip, Almaty qalasynyń Ortalyq Azııadaǵy ıslamdyq qarjylandyrýdyń aımaqtyq haby bolatyndyǵyn málimdedi. Sonymen qatar, ıslamdyq qarjy­landyrýǵa sáıkes, el zańnamasyna salyqtyq jáne quqyqtyq másele­lerge baılanysty ózgeris­ter engizý maqsatyna arnaıy grant bólinetindigi jóninde kelisim barlyǵyn jetkizdi. Bas bankırdiń málimdeýinshe, ıslamdyq qarjy­landyrýdy endirý barysynda negizgi máselelerdiń biri bilikti mamandar daıyndaý bolmaq. «О́ıtkeni, Islam damý banki ıslamdyq qarjylandyrý máselesi boıynsha álemdik deńgeıdegi kóptegen mamandardy daıyndaýǵa keńes bergen. Sol sebepti arnaıy mamandar daıarlaýǵa Ulttyq bank pen Úkimet arnaıy grant bóletin boldy», dedi ol. Qaırat Kelimbetovtiń aıtýynsha, arnaıy daıarlanǵan mamandar jýyqta daıyn bolmaq. «Álemniń kóptegen ýnıversıtetteri, onyń ishinde Taıaý Shyǵys elderi ǵana emes, Eýropa elderi men Reseıde de osy sala mamandaryn daıyndaýmen aınalysady. Osy baǵyttaǵy jumysty jalǵastyra beretin bolamyz», dedi Q.Kelimbetov brıfıng barysynda. Jalpy, álemdik dástúrli qar­jylandyrý saıasatyndaǵy olqy tustar kóp elderdiń «damyǵan» dep dáriptelgen ekonomıkalaryn turalatyp tastaǵanyna kýá bolǵanymyzǵa kóp ýaqyt óte qoıǵan joq. Ásirese, bank júıesi qatty zardap shekkeni aıan. Jalpy, bankterdiń is-áreketin úsh sózben sıpattaǵanda ol qarajat berý, qadaǵalaý, qarajatty ósimimen qaıtaryp alý bolsa, olardyń is-áreketiniń nátıjesin bergen qarajatyn qanshalyqty qaıtaryp ala alǵandyǵymen ólsheýge bolady. О́kinishke oraı, bankterdiń bul másele turǵysynan alǵanda jaǵdaıy máz emectigi jıi-jıi baspasóz betinde jarııalanýda. Degenmen, qaryzǵa qarajat alsań, «eselep» qaıtarý kerek bolatynyn árkim de túsinip boldy. «Eselengen» qarjy túbinde bireýdiń qaltasynan shyǵyn bolyp shyǵatynyn, onyń da shegi bolýy kerektigi jáne ol bir turaqty negizderge súıenýi qajettigin túsiný kópshilikti ıslam­dyq qarjylandyrý negizde­rin úırenýge alyp kelýde. Qaryzǵa negizdelgen qazirgi qarjy júıesinde qarama-qaıshylyq kóp. Islamdyq qarjylandyrý dinge negizdelgen qundylyqtar men normalar júıesine, sondaı-aq, ıslam álemindegi dástúrlerge arqa súıeıdi. Búginde ıslamdyq bank isiniń negizgi qaǵıdattary sharıǵat zańdaryn barlyq qarjylyq operasııalarǵa qoldaný bolyp tabylady. Islamdyq ǵalymdar ıslamdyq qarjylandyrý júıesin naqtylaıtyn zańdar jınaǵyn qurastyryp ta qoıdy. Onyń negizinde ssýdalyq ósimdi alýǵa tyıym, basqasha aıtqanda, nesıe úshin tólemge tyıym salynǵan. Riba (mysaly, dástúrli bankterdegi paıyz, aqsha ózdiginen óspeıdi, ol tek qundy anyqtaý úshin qajet qural retinde tanylatyndyqtan, «aqsha satyp» paıda tabý kúná), Gharar (anyq emes, belgisiz ne ekiudaı nárseler, mysaly, menshigińizde joq, ne bıligińiz júrmeıtin zatty satý nemese qashan bolary belgisiz jáne quny anyqtalmaǵan nárseni satý), Maisir/Qimar (bás tigý, qumar oıyn, ońaı jolmen tabys tabý: ádil qunyn tólemeı nemese balamaly eńbek etpeı nemese esh jaýapkershilik almaı baǵaly múlikke ıe bolý). Islamdyq qarjy shyn máninde jer betindegi barsha qaýymnyń ómir súrý deńgeıin kóterýge qyzmet etedi. Islamdyq qarjylandyrýdyń dástúrli qarjy júıesinen artyqshylyǵy osynda jatyr. Jalpy, ıslam qarjylandyrý júıesine degen jańa, jaqsy kózqaras álemdik ekonomıkalyq daǵdarys tolqynynan soń kúsheıe tústi. О́ıtkeni, ıslam qarjy ınstıtýttary daǵdarysqa qarsy tura alatyndyǵymen álem nazaryn aýdardy. Qaýpi joǵary aktıvterden, joǵary táýekeldilikti ıpoteka men alypsatarlyq derıvatıvterden saqtaǵandyqtan daǵdarystyń aıtýly 2008-2009 jyldary da ıslamdyq qarjylandyrý júıesi paıdamen shyqqan. Islamdyq qarjylandyrýda adamzattyń sanaly is-áreketine kóp kóńil bólinedi. Qazir sarapshylar ıslamdyq bankter óz kapıtaldaryn jedel damyp kele jatqan, tıimdi faktorlary bar elderge salǵysy keletinderin bildirýde deıdi. Tipti, Ońtústik-Shyǵys Azııa elderi Qazaqstandy qolaı kóretindikterin aıtyp qalýda. Sondyqtan bul máselede bizdiń de irkilip qalýymyzǵa bolmaıdy. Al ıslamdyq ekonomıkaǵa kóshý ekonomıkany «tazalandyrady» jáne turaqty damýǵa negiz salady. Batysta 1956, 1972 jyldardan bastap aıtylyp, keıingi jyldary sánge aınalyp júrgen «Sustainable development\Turaqty damý» tujyrymdamasy sharıǵatty moıyndaıtyndar úshin jańalyq emes: ózińe de, ózgege de, jalpy, jandy-jansyzǵa, janashyrlyqpen qarap, múmkindigińshe paıdańdy keltirý; adal maqsatqa eńbekpen, taza jolmen jetý; kez kelgen máselede shynaıylyq pen ádildikke súıený. Al jýyrda Májiliste ıslam­dyq saqtandyrý jáne lızıng júıesin endirýdi qarastyratyn zań jobasy maquldandy. Bul týraly Ulttyq bank tóraǵasynyń orynbasary Danııar Aqyshev habarlady. Osy jańalyqtardy tizbeleı kele uqqanymyz, ıslamdyq qarjylandyrý satyly túrde sózden iske kósher kúni jaqyn. О́ıtkeni, osy qarjy­landyrý júıesine mamandar daıyndaýǵa kirisý úlken istiń bastalǵanyn bildiredi. Venera TÚGELBAI, «Egemen Qazaqstan».