Yryzdyq mol, uqsatý jaǵy kemshin

«Qabyldanǵan sharalardyń tıimsiz ekeni anyq. Jyldar boıy elordanyń aınalasynda azyq-túlik beldeýin damytý týraly aıtyldy, biraq bul jumys oryndalmady», degen bolatyn Prezıdent.

Keıingi 8 jylda elordaǵa ákelinetin azyq-túlik ımporty 3 esege ulǵaıǵan. Kókónis saqtaıtyn qoımanyń jetispeýi saldarynan jaǵdaı qıyndap tur. Sondyqtan 2025 jylǵa deıin qalada 13 myń tonnadan asa kókónis saqtaıtyn qoımalar salý kerek ekenin de qadap aıtty Memleket basshysy. Aýyl sharýa­shylyǵy mınıstrligi Astana qalasy men Aqmola oblysy­nyń ákimdik­terimen birlesip, elor­danyń aınalasynda azyq-túlik beldeýin qalyptastyrý jónin­de pármendi sharalar qabyl­daý kerektigi týraly tapsyrma berdi.

Oblystyq aýyl sharýa­shyly­ǵy já­ne jer qatynastary basqar­masynyń deregine qaraǵanda, endigi Astana tur­ǵyn­darynyń aýzynan aq maı aǵyp otyrýy kerek edi. Azyq-túlik beldeýi­ne qashyqtyǵy 300 shaqyrymdy qu­raıtyn 17 aýdan túgel kiredi.  

Búgingi tańda óńirdiń 125 ká­siporny aýyl sharýashylyǵy ónimderin Astananyń saýda sórelerine jetkizýmen aı­na­­­lysa­dy. Onyń 68-i mal ónim­derin óndirse, 54-i – ósimdik sha­rýashylyǵyn uqsatatyn kásip­oryndar. Úsh birdeı qus fabrıkasy bar. О́ńirde óndirilgen ónim Astananyń 44 iri saýda oryndarynda úzdiksiz saty­lyp jatyr. О́tken jyly aýyl sharýa­shylyǵy qurylymdary 115,2 myń tonna sút ónimderin, 29,5 myń tonna et jáne et ónimderin, 251,2 mln dana jumyrtqa, 104,8 myń tonna kartop, 20 myń tonna kókónis satqan. Azyq-túliktiń bul túrleri Asta­na tur­ǵyndarynyń qajettiligin bir­shama óteıdi. Máselen, et já­ne et ónimderi tuty­nýshylar ti­le­giniń úshten birin jap­sa, ju­myrtqa – 80, kartop – 85, kókónis 18 paıyzyn qamtamasyz etip tur.

Endi osy arada úlken sura­nysqa ıe bolyp otyrǵan sapaly et ónimderi týraly aıta ketelik. Oblystaǵy malsaq qaýym osy jyldyń 1 qańtaryna deıingi esep boıynsha 455,1 myń bas qara mal baǵyp otyr, jylqy sany 232 myń basqa jetken. Qoı-eshki – 573,4 myń tóńireginde. О́tken jyly oblys­ta tirideı salmaǵy 190 myń tonna et óndirilipti. Sút te barshylyq. Jalpy kólemi 406,7 myń tonnany quraıdy. Jumyrtqa da – az emes, 736,9 mln dana.

Osy arada statıstıkalyq esep týraly aıta ketelik. Pyshaq kóteretin, satylyp jatqan qoń­dy mal az emes. Tek onyń qaıda, kimge satylyp jatqany kúmándi. Basqarma mamandary maldyń satylý kólemin aýyldyq okrýgten malsaq qaýymnyń alǵan anyqtamasyn esepteý arqyly ǵana shyǵarady. Al ol mal Asta­naǵa jetkizildi me, álde Qyrym men Qytaı asyp ketti me, belgisiz. Qońyr kúzde, mal semir­gen kezde malsaq qaýym ma­lyn satyp úlgerýge asyǵady. Oqýǵa baratyn bala-shaǵasy bar ári ózderi de maldyń qysqy jem-shóbin satyp alyp, qamdaný kerek. Dál osy ýaqytta Kókshetaý bazarlary­na ala taqııaly, aıyr qalpaqty aǵaıyn jemis-jıdegin ákelip jatady. Qaıtar jolda bos qaıtpaýy úshin ári sý tegin deýge bolarlyq qyrýar mal­dy artyp alyp ketedi. О́ńir­de mal sharýashylyǵyn da­mytýǵa 7,2 mlrd teńge qara­jat bólinip otyrǵanyn esker­sek, kóp qarjynyń biraz bó­li­gi alaqa­nymyzdan sýsyp shy­ǵyp, alystaǵy aǵaıyn­nyń das­tar­qanyn jaınatyp tur. Shal­­­ǵaıdaǵy shaǵyn aýyldarda mal ólsheı­tin tarazy emge tabylmaıdy. Keshegi keńestiń keńsharymen birge metall sy­nyǵy retinde Qytaı asyp ket­ken. Endigisi – kózben mólsherleý. Sapar saıyn keńpeıil qazaq­tyń qyrýar malyn alyp kózi úırengen alarmannyń jeline qoıýy ekitalaı. Mal ıesiniń qar­jydan qysylyp turǵanyn ishteri sezedi ári saýdanyń saltyn meńgergender emes pe, eki ortada jem bolatyn – malsaq qaýym.

Qolda bar maldyń ózi úlken beınetpen baǵylyp otyr. Bir kezde qoly jetken qýatty aǵa­ıyn baýyryna basyp alǵan ulan-ǵaıyr jerdiń aldy qaıta bastaǵanymen, áli de tórt túlik mal baǵyp otyrǵan malsaq qa­ýym jaıylym men shabyndyq­tyń joǵynan teperishti kórip keledi. Aqkól aýdanynyń Qyna aýylyndaǵy «Tabys» sharýa qoja­lyǵynyń basshysy Bota­jan Dáýeı jaıylymnyń da, sha­byndyqtyń da joqtyǵynan beı­netke belshesinen batyp otyr. Mal azyǵyn daıyndaıtyn sha­byndyq bolmaǵannan keıin satyp alýǵa májbúr. Qazir 250-300 kılolyq shóptiń bir býmasy – 10 myń teńgeniń tóńireginde. Bir qara malǵa bul shóp talǵajaý etýge bergen kúnniń ózinde jarty aıǵa jetedi delik. Sonda aıyna 20 myń teńgege shóp alýy kerek. Arpanyń qyryq kılolyq qaby – 5 myń teńge. Bizdiń jaqta qys uzaq. Osylaısha eseptegende, maldyń qysqy azyǵy óziniń qunynan qymbattap ketedi. Eń túsiniksiz jaı, aýyl irgesinde tórt myń gektar jer bos jatyr. Jer ıesi ne ózi paıdalanbaıdy, ne mal súmesimen kún kórip otyrǵan malsaq qaýymǵa bermeıdi.

Stepnogor qalasynyń irge­­sindegi Qyryqqudyq aýy­lynda Aldabergen Sagshan esimdi azamat 150 jylqy, 800-ge jýyq iri qara, bir otar qoı baǵyp otyr. Joǵaryda aıtylǵanyndaı, ja­ıylym men shabyndyq tap­shylyǵy munda da bar. Mundaı keleńsizdikti tizip, kóp-kóp mysal keltirýge bolady. Malsaq qa­ýymnyń alǵa basqan qadamyn keri ketirip otyrǵan jaı – osy.

Botajan Dáýeıdiń aıtýyna qaraǵanda, jazda sıyr sútiniń lıtrin 150 teńgeden tapsyratyn kórinedi. Eger sút satpasa, jalǵyz tólimen qoń jınaı almaıtyny belgili. Osy ara­da aýyl sharýashylyǵy koo­peratıvteri týraly aıta ketsek. Áýel bastaǵy oı durys edi. Koo­peratıvke birikse, mal tu­qy­myn asyldandyrýǵa da, súti men etin táýir baǵaǵa satýǵa da, mal ishindegi aýrý-syrqaýyn erterek anyqtap emdeýge de, ja­ıylym men shabyndyq jer alý­ǵa da múmkindik týar edi. Qazir oblysta birde-bir koope­ratıv joq. Árbir aýdanda birdi-ekili ashylǵan koo­peratıvter tegis jabylǵan. Ob­lys ortalyǵynan taıaqtastam jer­degi Zerendi aýdanyna qa­ras­ty Shaǵalaly aýylynda koo­peratıv uıymdastyrylǵan­da malsaq qaýym kóp-kórim ıgili­gin kórdi. Eń bastysy, tapsyr­ǵan sútterine tıisti sýbsıdııa bóli­nip turdy. Keıin áldebir sebeptermen kooperatıv tarap ketti de, árkim óz qotyryn ózi qasýǵa májbúr boldy. Joǵarydaǵy aıt­qanymyzdaı, sút jáne sút ónim­derimen oblystyń ishki qajet­tiligimen qosa Astana qala­synyń turǵyndaryn da molynan qamtýǵa ábden bolar edi.

– Bul úshin jańadan eshteńe oılap tabýdyń qajeti joq. Qa­tar qonystanǵan tórt-bes aýyl­dyń tańǵy súti men keshki sútin qosyp jınaıtyn tońazytqy­shy bar oryn daıyndasa boldy. Sonda sútti tasymaldaýǵa ja­nar-jaǵarmaı ketpeıdi de, ózindik quny arzanǵa túsedi. Ári qolyndaǵy birdi-ekili ma­ly­nyń sútin satý arqyly aýyl turǵyndarynyń tur­mys­tyq jaǵ­daıyn jaqsartýǵa bolady. Kooperatıv bolsa, sýbsıdııa bar. Al jeke sharýaǵa sýbsıdııa joq, – deıdi Zerendi aýdanynyń tur­ǵyny Jibek Alpysbaeva.

О́ńirde mal sharýashyly­ǵyn damytýǵa birshama talpynys jasalyp jatyr. Onyń ishinde súbelisi – ınvestısııalyq jobalar. Osy jobalar júzege assa, As­ta­nanyń azyq-túlik bel­deýindegi yrys kóbeıe túse me degen dáme bar. О́t­ken jyly jal­py quny 17,5 mlrd teń­geni qu­raıtyn 32 ınvestısııalyq joba júzege asyryldy. Onyń ishinde jalpy quny 3,2 mlrd teńge bolatyn 7 taýarly-sút fer­masynyń uıymdastyrylýy bul baǵyttaǵy isti azdap bol­sa da alǵa jyljytpaq. Astra­han aýdanyndaǵy «Kamy­shen­ka» seriktestiginiń 400 bas­qa la­ıyqtalǵan, Birjan sal aýda­nyn­daǵy 160 basqa laıyqtalǵan «Uıymshyl-1» fermalaryn aıta ketýge bolady. Shortan­dy aýdanynda da 300 basqa shaqtalǵan «Milk Produst» seriktestigi bar. Áli de nıet bildirip otyrǵandar qanshama. Etti baǵytta da jalpy quny 1,2 mlrd teńge bola­tyn 6 ınvestısııalyq joba jú­zege asyryldy. Biraq munyń bar­lyǵy – myń­ǵyrǵan mal baǵyp otyrǵan óńir úshin teńizge tam­ǵan tamshydaı ǵana. Uıym­das­­qan sharýashylyqtarmen bir­ge az ǵana malymen kúneltip otyr­ǵan jalpaq jurt­tyń qamyn da oılaý kerek. Ol úshin Aýyl sha­rýa­shylyǵy mınıstrligi jáne jergi­likti ákimdikter halyqtyń aqadal eńbegi­men ósirgen maly­nyń súti men etin satyp alyp óńdeýdi qolǵa alsa, mine, sonda shynaıy básekelestik paıda bolyp, kún saıyn quryq sal­dyrmaı ósip bara jatqan qym­batshylyqqa tejeý bolar ma edi.

Jalǵyz mal sharýashyly­ǵy ǵana emes, eginshilikte de birliktiń berekeni kóbeıtetini shyndyq. Máselen, 100-200 gektar alqapqa dán sińiretin qoja­lyqtardyń qaýmeti qym­bat tyńaıtqysh alýǵa, jerdi erozııadan saqtaýǵa, aram­shóp­ten qorǵaýǵa jete ber­meı­di. Jomart jerdiń jyl ótken saıyn sarańdanyp tozyp bara jatqany da – osydan. Demek aldaǵy ýaqytta sha­ǵyn qojalyqtardy aýyl sha­­rýashylyǵy kooperatıvteri tú­­rinde biriktirse qalaı bolar edi. Bálkim, sonda mańdaı termen ósirgen ónimderin laıyqty baǵaǵa satýdyń joly tabylyp qalar. О́tken jyly óńir dıqandary 4,6 mln gektar jerge dándi daqyldar tuqymyn sińirip, mol ónim jınady. Gek­tar berekesi 11,6 sentnerden aınaldy. Qambaǵa quıylǵan mol ónimniń 2,5-3 mln tonnasy kóktem kelip qalsa da áli satylmaı jatyr. Dıqan qa­ýym aldaǵy naýqanǵa qajetti qa­ra­jat tappaı qysylyp jatyr. Tyǵyryqtan shyǵar jalǵyz jol – mol astyqty tıimdi baǵamen «Azyq-túlik» korporasııasy­nyń satyp alýy. Erte kóktem­nen qońyr kúzge deıin shashetekten keletin shyǵynǵa batqan dıqandar endi astyqty elevatorlar men qoımalarda saqtaý úshin shyǵyndanýda. Sál uzasa, altyn astyqtyń árqıly aýrýǵa ushyrap, qurt túsýi de múmkin. Endi kesheýildeýge bolmaıdy.

О́ńirde kartop ósirýge mol múmkindik bar. Jyl saıyn kóktemde osy daqyl qas­qal­daq­tyń qanyndaı bolyp ketedi. Sebep – kókónis saqtaıtyn qoı­malardyń azdyǵynan. Eger óńir basshylary osy máselege kóbirek nazar aýdarsa, eki jaqqa da tıimdi bolar edi. Aıtalyq, kúzde kartoptyń kılosy 70-80 teńge bolyp turǵan kezde satyp alsa, aýyl turǵyndary da artyq da­qylyn satyp, azyn-aýlaq tabys tabady. Esesine jýan­nyń jińishkerip, jińishke­niń úziletin uzynsarynyń kezinde baǵany ustap turýǵa ábden bolady. Bıyl sarym­saqtyń azdyǵy sezile ­bastady. Suranys bolǵan soń baǵanyń ósýi zańdy. Tek sony der kezinde úılestire bilmeýimiz yrysty kemitip tur.

Astana turǵyndaryn qol­jetimdi jergilikti azyq-túlik­pen qamtamasyz etý­diń mol múm­kindigi bar. Átteń shıki­zatty óńdep, uqsata bilmeýimiz ǵana bar sha­rýany shatqaıaqtatyp, má­se­leni shı­ryq­tyryp tur.

Aqmola oblysy