Topyraq qunaryn eseleıtin tehnologııa

Qazaqstanda mundaı jerlerge Qy­zylorda, Túrkistan, Almaty já­ne Je­tisý oblystaryndaǵy kúrish jáne basqa da aýyl sharýashylyǵy daqyl­daryn ósiretin egistik alqaptaryn jat­­qyzýǵa bolady. Onyń negizgi se­bep­terine topyraqqa mıneraldy tyńaıt­­­qyshtardy esepsiz sińirý, drenaj júıesiniń buzylýy, aýyspaly egis­tikterdi óz deńgeıinde qoldanbaý jáne sýarý rejimin durys saqtamaý jatady. Árıne, tuzdy topyraq aýyl sharýashylyǵy daqyldaryn ósirýge tıimsiz bolatyny beseneden belgili. О́ıtkeni sortańǵa aınalǵan egistik alqap­tarynda qarashirik mólsheriniń azaıýy topyraq qunarynyń tómendeýine, bıologııalyq belsendiliginiń nasharlaýyna jáne siltiliginiń joǵarylaýyna ákelip soǵady.

Sondaı-aq tuzdanǵan topyraqtyń tuzdylyǵyn joıýdyń barshamyzǵa belgili dástúrli hımııalyq ádisteri qazir­gi tańda túrli sebepterge baılanysty qoldanylmaı otyr. Aýyl sharýa­shylyǵy salasyn damytý maqsatynda hımııalyq tyńaıtqyshtardy qoldanýdyń paıdasymen qatar tıgizetin keri áserleri de bolady. Kúrish dánin seber aldynda júrgiziletin topyraqty óńdeý ádisteriniń kóptigi (qyrtysty jyrtý, kóktemgi jyrtý, qopsytý, taptaý, tyrmalaý jáne taǵy basqalary) jáne mıneraldy tyńaıtqyshtar men hımııalyq zattardy shamadan tys qoldaný arqyly mol ónimge qol jetkizýge bolady. Biraq bul ýaqytsha ǵana tabys. Kerisinshe topyraq qunarynyń negizgi bóligi bolyp sanalatyn qarashiriktiń tez ydyraýyna, saldarynan topyraq qunarynyń kúrt tómendeýine tikeleı áser etedi.

El aýmaǵynda irgeles respýblıkalardan bastaý alatyn Syrdarııa, Ile sekildi iri ózenderdegi sý deńgeıi túrli sebepterge baılanysty jyldan-jylǵa tómendep keledi. Bul kúrishti sýarýǵa arnalǵan sý kóleminiń jyl saıyn 30-40 paıyzǵa tómendeýine ákelip soǵady. Buǵan qosa bul sýlar ónerkásiptik jáne sharýashylyq-turmystyq qaldyqtarmen lastanatynyn da atap ótken jón. Qazirgi tańda kúrish daqyldaryn óndirý quny óte joǵary, al kerisinshe dánniń taýarlyq sapasy básekege qabiletsiz. Sondyqtan sýdy kóp qajet etetin kú­rish daqyldarynyń kólemin barynsha qysqartyp, topyraqtyń qunarlylyǵyn saqtaýda kúrishtiń aýyspaly egis tanaptarynda mal azyqtaryna qajetti burshaq tuqymdas daqyldarynyń kólemin (túıe jońyshqa, jońyshqa) 30-40 paıyzǵa ulǵaıtý kerek. Sýdyń mólsherin únemdeý jáne topyraqtyń qunarlylyǵyn qalpyna keltirý maqsatynda osy óńirdiń aýyl sharýashylyǵyn et jáne sút ba­ǵytyndaǵy mal sharýashylyǵyn damy­týǵa baǵyttaý mańyzdy.

Osylaısha, topyraqtyń ekologııalyq jaǵdaıyn jaqsartýdyń jáne ekinshi ret tuzdanǵan topyraqty qalpyna keltirýdiń birden bir tásili retinde keshendi túrde tuzǵa tózimdi ósimdikterge fıtomelıoranttardy qoldaný ádisi birinshi orynǵa shyǵady. Keleshegi zor mundaı fıtomelıoranttarǵa jońyshqa men túıejońyshqa jatady. Sondyqtan bul daqyldardyń alqaptaryn keńeıtý jáne olardy kúrishke aýyspaly egistik retinde barynsha paıdalaný jemshóp bazasynyń damýyna, mal azyǵyndaǵy aqýyz tapshylyǵy máselesin sheshýge edáýir áser etedi jáne mal sharýashy­lyǵynyń odan ári damýyna zor úlesin tıgizedi.

Qazirgi ýaqytta kúrishtiń aýyspaly egisinde jońyshqa daqylynyń at­qarar mańyzy zor. Alaıda onyń kemshilikteri de az emes. Atap aıt­qanda, jońyshqa sýarý kezinde túıejońysh­qamen salystyrǵanda sý­dyń mólsherin eki ese kóp qajet etedi. Sondaı-aq jońysh­qanyń ónip-ósýi tómen. Bul jońyshqa tuqymynyń syrt­qy qatty qabyǵyna baılanysty. Kóbinese jońyshqanyń dáni sebilgen alqaptardyń tórtten biri óspeı qalady. Sebilgen tuqymdardan tek 30-40 paıyzy, al keıbir aımaqtarda 15-20 paıyzy ǵana ósip-ónip shyǵady. Tuzdy topyraq ósimdikterdiń zat almasý jaǵdaılaryna da keri áserin tıgizedi. Jońyshqa daqyly tuzǵa tózimsiz bolǵandyqtan, ósimdik tuqymynyń ósip-ónýi barynsha tómendep, óte sırek shy­ǵady. Saldarynan jońyshqanyń ónimdiligi aıtarlyqtaı tómendeıdi.

Jońyshqa daqylynyń taǵy bir kem­shiligi zııankes fıtonomýstyń eń súıikti qoregi ekendigi. Bul zııan­­kester, ásirese qurǵaqshylyq jyldary jońyshqa ósimdigine edáýir zııan kelti­redi. Iаǵnı japyraqtaryn tez zaqymdap, tek soıaý-­soıaý sabaqtaryn qaldyrady. Bul quby­lys, ásirese jońyshqanyń birinshi orymy kezinde baıqalady, keı jaǵdaıda alǵashqy orymdy tolyǵymen jep qoıady. Joǵaryda keltirilgen derek­terdi túıindeı kele, jońyshqa daqy­lynyń ekinshi ret tuzdalǵan sýarmaly egistikter úshin fıtomelıorant retinde bolashaǵy joq ekenin aıta ketken jón.

Tuzǵa tózimdi ekinshi fıtomelıorant – malazyqtyq burshaq tuqymdas ósimdigine jatatyn túıejońyshqa daqy­ly. Bul ósimdik topyraqtyń quramyn­daǵy tuzdardy tamyrlary arqyly  boıyna sińirip, tuzdyń mólsherin birinshi jyldyń ózinde eki esege, al ekinshi jylynda 70-80 paıyzǵa deıin tómendetedi. Sebebi atalǵan daqyldyń sabaǵynyń boıy bıik, tamyry nyq ári kólemi óte úlken (20-25 t/ga deıin) jáne tamyry topyraqqa tereń enedi de, topyraqtaǵy mıkroorganızmderdiń kómegimen organıkalyq zattar túzilip, onyń qunarynyń artýyna múmkindik jasaıdy. Nátıjesinde, topyraqtyń eń qunarly bóligi qarashirikke (gýmýs) aınalýyna tikeleı áser etedi. Gýmýs – bul organıkalyq komponentter (gýmın jáne fýlvoqyshqyldary) men beıorganıkalyq bólikterden (gýmattar men fýlvattardyń quramyna kiretin mıneraldar) turatyn úlken qosylys. Topyraqty qorektik zattar­men qamtamasyz etý fýnksııasy­nan basqa, aýyr metaldar men radıonýklıdterdiń tuzdaryn baılanystyratyn bıologııa­lyq súzgi retinde de áreket etedi. Sondaı-aq ol egistikte ylǵaldy saqtaýǵa jáne topyraqta sý men aýanyń tepe-teńdigin ornatýǵa yqpalyn tıgizedi.

Sonymen qatar túıejońyshqa, ási­rese jasyl balaýsasy azyqtyq qun­dylyǵy joǵary ónimdi daqyl retinde erekshe baǵalanady. Ol sýarmaly egis­tik­terde bir vegetasııalyq kezeńde sor­tyna baılanysty 350-den 800 s/ga deıin kók balaýsa beredi. Alaıda qazirgi ýaqytta túıejońyshqa daqyldarynyń kólemin ­ulǵaıtýǵa kedergi keltiretin birqatar másele bar. Sonyń biri – túıejońyshqanyń tuqymdyq dániniń syrtqy qabyǵynyń qattylyǵyna baılanysty shyǵymdylyǵynyń óte tómen bolýy.

Tuqymdyq dánniń ónimdiligin arttyrý úshin túrli ádister qarastyrylǵan. Ásirese óndiriste kóbinese arnaıy ma­shınalardyń kómegimen dánniń syrtqy qatty qabyǵyn buzý úshin mehanıkalyq zaqymdaý (skarıfıkasııa) ádisi jıi qoldanylady. Atalǵan ádis kóp jaǵdaıda dánniń qabyǵyn ǵana ydyratyp qoımaı, sonymen qatar onyń ishki qurylysyn da edáýir zaqymdap, dánniń fızıologııalyq ónip-ósý úderisterine keri áserin tıgizedi. Saldarynan dánniń keıbir aýrýlarǵa tez shaldyǵýyna jaǵdaı jasaıdy. Olar topyraqta shirip ónbeı qalady. Oǵan qosa bul ádis, ıaǵnı mehanıkalyq skarıfıkasııa edáýir qosymsha shyǵyndy talap etetini de anyq.

Osy oraıda Mıkrobıologııa jáne vırýsologııa ǵylymı-óndiristik orta­lyǵynyń ǵalymdary atalǵan ádisti almastyra alatyn, tuqymdyq dánniń shyǵymdylyǵyn bıologııalyq jolmen arttyratyn sellıýlozolıtıkalyq bakterııalar negizinde jasalǵan tıimdi­ligi joǵary otandyq bıopreparat ázir­lep, óndiriste keńinen paıdalanyp otyr. Tuqymdyq dándi sebý aldynda atal­ǵan preparatpen óńdegende, dán­niń ónip shyǵýyna edáýir kedergi kelti­re­tin syrtqy qalyń qatty sellıýlo­za qaby­ǵynyń ydyraýyna yqpal etedi. Nátıjesinde, atalmysh daqyldyń shy­ǵym­­dylyǵy 80-90 paıyzǵa deıin artady. Atalǵan ádis dándi mehanıkalyq skarıfıkasııalaý ádisin tolyǵymen almastyrady.

Joǵaryda atalǵan máseleler to­py­raqty qunarlandyrýdyń hımııa­lyq joldaryna balama túrde agroeko­júıelerde úzilissiz júrip otyratyn mıkrobıologııalyq úderisterdi retteý­ge basa nazar aýdara otyryp, qunary tómendegen topyraqty bıologııalyq jolmen bastapqy qalpyna keltirýdiń jańa ádisterin izdestirýdiń ózekti eken­digin kórsetip otyr.

Ekonomıkasy jaqsy damyǵan elder qazirgi ýaqytta aýyl sharýashylyǵy salasynda hımııalyq qospalardy qoldanýdan bas tartyp, tabıǵı bıologııalyq taza ádisterdi tolyq paıdalanýdy usynyp otyr. Bıologııalyq nemese organıkalyq eginshiliktiń taǵy da bir ereksheligi – topyraqqa tabıǵı organıkalyq zattardy endirý jáne topyraqtyń qunaryn arttyratyn fıtomelıoranttar egý arqyly topyraqtyń bıologııalyq belsendiligin arttyrýǵa tikeleı qatysty topyraq mıkroorganızmderiniń tynys-tirshiligin qadaǵalap otyrýǵa múmkindik týdyrady.

Ádette, óndiristik jaǵdaıda kúrishten joǵary ónim alý úshin topyraqqa jyl saıyn orta eseppen 250-350 kg/ga azot jáne 150-200 kg/ga fosfor mıneraldy tyńaıtqyshtary beriledi. Biraq olardy úzdiksiz berý topyraqtaǵy qarashirik mólsheriniń tómendeýine ákelip soǵady. Qazirgi ýaqytta kúrish alqaptarynyń topyraqtaryndaǵy qara­shi­riktiń mólsheri shamamen 0,5-0,7 pa­ıyzdy quraıdy. Bul rette topyraq qunar­lylyǵyn qalpyna keltirýdiń hı­mııa­lyq ádisterge balama joldarynyń biri – mıkroorganızmder negizinde jasal­ǵan bıologııalyq preparattardy qoldaný.

Bizdiń ortalyqta topyraqty bıolo­gııalyq azotpen qamtamasyz etetin atmosferalyq aýadan azotty sińirýshi mıkroorganızmder negizinde bıopreparat ázirlenip, óndiriske engizildi. Tabıǵı jaǵdaıda burshaq daqyldary, atap aıtqanda, túıejońyshqa bir vege­tasııalyq kezeńde topyraqta ózdiginen gektaryna shamamen 60-70 kg ǵana bıologııalyq azotty jınaqtaıdy, al onyń tuqym­daryn bıopreparatpen óńdegen jaǵ­daıda 300-350 kg/ga deıin artyp, kelesi egiletin basqa da daqyldardyń azotqa degen qajettiligin tolyǵymen qa­naǵattandyryp, ónimdiligin 30-40 paıyzǵa arttyrýǵa múmkindik beredi.

Topyraqqa fosfor mıneraldy tyńaıtqyshyn bergende, onyń 8-10 paıyzyn ǵana ósimdikter sińire alady, qalǵan 90-92 paıyzy jyl saıyn topyraqta «qajetsiz» qor bolyp jınala beredi. Tabıǵatta tek mıkroorganızmder ǵana fosfordyń erimeıtin túrin erıtin túrine, ıaǵnı ósimdikterge qajetti formasyna (R₂O₅) aınaldyrý qabiletine ıe. Bul úderisti fosfatsińirýshi (fosfat­mobılızdeýshi) mıkroorganızmder ǵana júzege asyrady. Al ortalyq ǵa­lym­dary shyǵarǵan bıopreparatty qol­danǵan jaǵdaıda sol «qajetsiz» fos­for­ tyńaıtqyshtaryn ósimdikke sińim­di túrine aınaldyryp, mıneral­dy tyńaıtqyshtar qoldanbaı-aq, ósimdiktiń jasyl massasynyń ónimdiligi 20-30 paıyzǵa artady. Osylaısha, azot sińirý­shi jáne fosfatmobılızasııalaý­shy mıkroorganızmder negizinde jasal­ǵan bıologııalyq preparattardy qol­da­ný azot pen fosfor mıneraldy tyńaıt­qyshtaryn tolyǵymen almastyrady. Nátıjesinde, daqyldardyń ónimdiligi tómendemeı, kerisinshe artady.

Hımııalyq tyńaıtqyshtar men pes­tısıdterdi qoldanbaı, organıkalyq jolmen alynǵan ónimder qorshaǵan orta men adamdar úshin paıdaly jáne qaýipsiz. Organıkalyq eginshilikke kóshýdiń birinshi jáne negizgi mindetteri – hımııalyq tyńaıtqyshtar men ósimdik­terdiń zııankestermen kúres barysynda qoldanyp júrgen hımııalyq preparattardan tolyǵymen bas tartý.

Sonymen qatar túıejońyshqany mal azyǵy retinde tıimdi paıdalaný jónindegi másele túbegeıli sheshilmeı, onyń kólemin arttyrý múmkin emes. Alaıda bul daqylǵa tán, onyń gúldený kezeńinde qyshqyl dámdi jáne jaǵymsyz ıisti organıkalyq qosylys – kýmarın alkaloıdy túzilip, aýyl sharýashylyǵy túlikteri onyń kók balaýsasyn mal azyǵy retinde jemeı qoıady. Sondyqtan sharýa qojalyqtary amalsyzdan ony oryp, tek pishen daıyndaýǵa májbúr. Biraq keptirý barysynda onyń japyraqtary túsip, tek soıaý-soıaý bolyp sabaqtary ǵana qalady. Oǵan qosa kepken kezde quramyndaǵy korektik zattardyń mólsheri azaıyp, daıyndaǵan pishenniń de sapasy edáýir tómendeıdi. Sapaly mal azyǵyn daıyn­daýdyń jalǵyz joly – súrlem.

Budan bólek mal ónimdiligin kóterýdiń mańyzdy sharttarynyń biri – maldy azyqtandyrýdyń qystyq túrin jazdyq túrine múmkindiginshe jaqyndatý. Son­dyqtan túıejońyshqanyń kók balaýsasyn oryp alǵannan keıin ylǵaldylyǵyn shamamen 55-60 paıyzǵa deıin degditip, arnaıy transheıaǵa salyp, nyǵyzdap, aýa kirmeıtindeı etip betin plenkamen jaýyp tastaý qajet. Shamamen 30-45 kún ótken soń paıdalanýǵa ábden bolady. Osylaısha daıyndalǵan pishendemeniń quramynda almasý energııasy, pro­teın, qant, karotın tolyǵymen saqtalyp jáne sonymen birge joǵary ónimdi maldardy qunarlyǵy joǵary, sapaly mal azyǵymen qamtamasyz etedi.

Súrlemdi sútqyshqyldy jáne pro­pıonqyshqyldy bakterııalar negizinde jasalǵan otandyq bakterııalyq bıopreparatpen daıyndaǵan jaǵdaıda, kýma­rınniń mólsheri kúrt tómendep, aýyl sharýashylyǵy maldarynyń aǵzalary úshin paıdaly organıkalyq qyshqyldar, onyń ishinde sút qyshqyldary túzilip, zııandy maı qyshqyldarynyń túzilýine edáýir kedergi jasaıdy. Sapaly daıyn­dalǵan pishendeme tuzdalǵan kókónis­terdiń ıisine uqsas sál qyshqyl jaǵymdy ıisimen erekshelinedi. Sony­men qatar osy daqyldy súrleýge túıejońyshqanyń alǵashqy jylynda birinshi jáne ekinshi orymyn, ekinshi jylynda birinshi orymyn paıdalanǵan durys. Sodan keıingi kúzgi orymdy tuqymdyq dánge qaldyrý kerek.

Topyraqtyń qunarlylyǵyn, tuqym­dyq dánniń ósip-ónýin, daqyldardyń ónimderin arttyrý jáne jemshóp bazasyn nyǵaıtý boıynsha tolyq tehnologııalyq sıkldy júzege asyrý maqsatynda bizdiń ortalyqta joǵaryda atalǵan bıopreparattardy óndiriske keń aýqymdy engizý úshin óndiristik jeli uıymdastyryldy. Bul preparattarǵa barlyq quqyqtyq qujattar men taýardyń shyǵý tegi týraly sertıfıkattar alynǵan. Mıkro­organızmder shtammdary, bıopreparattardy jasaý tehnologııalary, taýar belgileri patenttermen qorǵalǵan.

Osylaısha, biz usynǵan bıologııalyq tehnologııalardy qoldaný, kelesideı negizgi mindetterdi sheshýge kómektesedi. Birinshiden, topyraqtyń tuzdylyǵyn barynsha tómendetý, qarashiriktiń mólsheri men onyń qunarlylyǵyn arttyrý arqyly ekinshi ret tuzdanǵan sýarmaly egistik jerlerin qaıta qalpyna keltirýge múmkindik beredi. Ekinshiden, topyraqty taza bıologııalyq azot jáne fosfor tyńaıtqyshtarymen qorektendirýge jol ashady. Úshinshiden, túıejońyshqanyń kók balaýsasyn súrleý arqyly mal sharýashylyǵyn qunarlyǵy joǵary ári sapaly mal azyǵymen qamtamasyz etýge kómektesedi.

Jalpy alǵanda, usynylǵan is-sharalardyń barlyǵy bıologııalyq nemese organıkalyq eginshilik standarttaryna sáıkes keledi – topyraqqa engiziletin hımııalyq preparattardy óte az mólsherde qoldana otyryp, topyraqtaǵy mıkroorganızmderdiń múmkindigin keńinen qoldaný.

Uzaqmerzimdi ǵylymı zertteýlerdiń nátıjesinde, bizdiń ortalyqta agro­ónerkásiptik keshendi damytýǵa qajetti kóptegen jańa jáne bolashaǵy zor ázirlemeler daıyndaldy. Bul ǵylymı jetistikterdiń tikeleı óndiriske shyǵýy ábden múmkin.

Jýrnalıster, blogerler, ekologter, qoǵam belsendileri tabıǵatta eko­lo­gııalyq jaǵdaılardyń jyl saıyn tómendep jatqandyǵy týraly máse­le­lerdi kóterip júr. Biraq olar osy máselelerdiń sheshý tetikterin naqty aıta almaıdy. Al bizdiń ortalyq ázirlegen bıologııalyq tehnologııalar men bıopreparattardy qoldaný, topyraqtyń ekinshi ret tuzdaný problemasyn sheshý arqyly burshaq tuqymdas daqyldardyń kólemin egis alqaptarynda ulǵaıtyp qana qoımaı, Qazaqstannyń birqatar óńirinde qunarly mal azyǵy óndirisin damytýǵa jańa serpin beredi. Bul óz kezeginde elimizdiń ekonomıkasyna aıtarlyqtaı úlesin qosady.

Usynylyp otyrǵan tehnologııa­lar bizdiń klımattyq jaǵdaılarǵa beıim­delgen biregeı otandyq bıopreparat­tar jáne óndiriske iri kólemde engizil­gen. Qazirgi ýaqytta biz usynǵan tehno­logııanyń balamasy joq.

Amangeldi SADANOV,

Mıkrobıologııa jáne

vırýsologııa ǵylymı-óndiristik ortalyǵynyń bas dırektory